Rosyjska kolonizacja Tuwy – ciąg wydarzeń, który w 1914 roku doprowadził do aneksji należącej do Chin Tuwy przez Rosję. Aneksja została poprzedzona intensywną akcją kolonizacyjną prowadzoną w XIX wieku przez Rosjan.
Początki kolonizacji thumb|Tuwa pod nazwą Tannu Urianchaj pod rządami chińskiej dynastii Qing. Kraj stanowił północne rubieże Chin. Rosyjscy poszukiwacze złota przybywali do Tuwy już od 1838 roku. W 1883 roku łączna liczba rosyjskich górników wynosiła 485. Do 1885 roku wydobyto prawie dziewięć ton złota.
W 1856 roku w Tuwie osiedlili się staroobrzędowcy, którzy zgodnie z tradycją szukali miejsc odizolowanych od reszty świata przez nieprzebyte góry i gęste lasy. Staroobrzędowcy mogli tam uzyskać schronienie przed władzami rządowymi oraz izolację od liturgii innych Kościołów prawosławnych, które nie były tam praktykowane. W latach 60. XIX wieku do Tuwy przybywali również uciekinierzy z katorgi na Syberii.
Rosyjskie osadnictwo w XIX wieku w Tuwie doprowadziło do podpisania w 1860 roku traktatu między Rosją a Chinami, zwanego konwencją pekińską. Traktat ten zezwalał Rosjanom na osadnictwo w ograniczonym zakresie, ponieważ pozwalał im mieszkać na łodziach lub w namiotach, ale nie na posesjach. W 1881 roku dynastia Qing pozwoliła Rosjanom na osiedlanie się w stałych zabudowaniach. W tym czasie Rosjanie stanowili już w Tuwie znaczącą społeczność. Ich sprawami zarządzali urzędnicy rosyjscy, którzy rozstrzygali lokalne spory i kontrolowali tuwińskich wodzów.
Handel Po konwencji pekińskiej otworzył się także handel między kupcami rosyjskimi (zwłaszcza z Minusińska) a Tuwą. Rosjan przyciągał chłonny rynek tuwiński. Tuwińcy nabywali m.in. galanterię, samowary, noże i tytoń, za które płacili futrami i skórami kóz, owiec, koni i bydła. Pod koniec lat 60. XIX wieku funkcjonowało już szesnaście placówek handlowych. Przekraczanie Sajan było jednak wciąż poważnym wyzwaniem dla rosyjskich handlarzy, dlatego w latach 1880–1885 ich liczba nie przekraczała pięćdziesięciu. Pracowali latem, ponieważ był to najbardziej sprzyjający okres dla handlu.
Dalsza kolonizacja thumb|Granice dzisiejszej Tuwy W 1878 roku Rosjanie odkryli złoto we wschodniej Tuwie. W odpowiedzi na liczne petycje górników władze w Jenisejsku wydały pozwolenia na jego wydobycie, a sami kupcy i górnicy zwrócili się do władz carskich o zapewnienie ochrony wojskowej i policyjnej. W 1886 roku utworzono Usiński Naczelny Inspektorat, którego oficjalnym zadaniem była reprezentacja interesów rosyjskich oraz wydawanie paszportów Rosjanom podróżującym do Tuwy.
Z czasem inspektorat zaczął nieoficjalnie przejmować kontrolę nad regionem, ingerując m.in. w sprawy podatkowe, policyjne oraz w wymiar sprawiedliwości. Uprawnienia te formalnie należały do dynastii Qing, jednak w praktyce to Rosja stopniowo przejmowała władzę. W pierwszym dziesięcioleciu XX wieku w Tuwie mieszkało już około dwóch tysięcy Rosjan, którzy oprócz wydobycia złota zajmowali się rolnictwem i kolonizacją słabo zaludnionych obszarów.
Kryzys Na początku XX wieku sytuacja ekonomiczna w Tuwie uległa znacznemu pogorszeniu. Poziom ubóstwa wzrósł w wyniku klęsk żywiołowych, przetrzebienia populacji zwierząt futerkowych wskutek nadmiernych polowań oraz spadku liczby zwierząt gospodarskich spowodowanego masowym eksportem bydła na Syberię.
Tradycyjny system płatniczy rdzennych mieszkańców Tuwy opierał się na przeliczniku wykorzystującym skórki wiewiórek. Znaczący spadek liczby tych zwierząt doprowadził do kryzysu monetarnego w handlu z Rosjanami, dlatego Tuwińcy zaczęli masowo zaciągać u nich kredyty. Brak ich spłaty prowadził do przejmowania tuwińskiego bydła przez wierzycieli, co z kolei wywoływało akcje odwetowe ze strony ludności tuwińskiej.
Koniec rządów dynastii Qing thumb|Niebieska linia określa granice tuwińskiej Tannu Urianchaj z 1914, natomiast czerwona linia Tuwiński Obwód Autonomiczny z 1953 W 1902 roku władze chińskie zezwoliły swoim przedsiębiorcom na wjazd do Tuwy, co miało na celu przełamanie rosyjskiego monopolu gospodarczego w tym regionie. W 1910 roku funkcjonowało już tu trzydzieści filii chińskich przedsiębiorstw. Dzięki intensywniejszym działaniom handlowym, zwłaszcza korzystniejszym warunkom kredytowym oraz tańszym i bardziej poszukiwanym towarom Chińczycy zdołali zdominować lokalny handel. Ich dominacja nie trwała jednak długo ze względu na załamanie się władzy chińskiej. Po wybuchu rewolucji Xinhai w 1911 roku niepodległość zaczęło ogłaszać wiele obszarów podległych Chinom, w tym Mongolia i Tybet. W grudniu tego samego roku upadła dynastia Qing, a Tuwińcy zaczęli plądrować i palić chińskie sklepy. Wśród tuwińskiej arystokracji pojawił się dylemat, czy podporządkować się Rosji, czy też Mongolii pod teokratycznymi rządami Bogda Chana. Zarządca Tuwy Ojun Kombu-Dorżu opowiadał się za rosyjskim protektoratem, licząc na to, że carskie władze mianują go gubernatorem regionu. Wysłał petycję do naczelnego inspektora w Usinsku, deklarując, że został wybrany na przywódcę niepodległego państwa Tannu Urianchaj. Poprosił w niej o ochronę i zawnioskował o natychmiastowe wkroczenie wojsk rosyjskich, by zapobiec ewentualnemu powrotowi władz chińskich. Strona rosyjska zwlekała jednak z odpowiedzią, nie chcąc wywoływać konfliktu z nowym rządem Chin.
Aneksja Tuwy przez Rosję W czasie powstania w Wuchangu Rosja podsycała separatystyczne dążenia Tuwińców. Po ogłoszeniu niepodległości Region Urianchajski funkcjonował nominalnie jako samodzielny twór polityczny, jednak 17 kwietnia 1914 roku car Mikołaj II ustanowił nad nim rosyjski protektorat pod nazwą Kraj Urianchajski. Zarząd nad regionem powierzono gubernatorowi jenisejskiemu, a jako pretekst do wprowadzenia wojsk carskich wykorzystano ochronę rosyjskich osadników przed rzekomymi atakami. Po wybuchu rewolucji październikowej, w okresie od lipca 1918 do lipca 1919 roku, większość obszaru Tuwy kontrolowały siły białych pod dowództwem Aleksandra Kołczaka, po czym teren ten zajęła Armia Czerwona.
Zobacz też rosyjski podbój Emiratu Buchary rosyjskie ekspedycje do Chanatu Chiwy rosyjski podbój Mandżurii rosyjska kolonizacja Azji Tuwińska Republika Ludowa
Bibliografia Thomas E. Ewing, The Forgotten Frontier: South Siberia (Tuva) in Chinese and Russian History, 1600-1920, „Central Asiatic Journal”, 1981, s. 176. V.I. Dulov, Russko-tuvinskie ekonomicheskie svyazi v. XIX stoletii, Kyzył, 1954, s. 104. V.M. Rodevich, Ocherki Uriankhaiskogo kraya St. Petersburg, 1910, s. 104. L. Dendev, Mongolyn tovch tüükh, Ułan Bator, 1934, s. 55. Thomas E. Ewing, Revolution on the Chinese Frontier: Outer Mongolia in 1911, „Journal of Asian History”, 1978, v. 12, s. 101-119.
Kategoria:Historia kolonialna Rosji Kategoria:Imperium Rosyjskie Kategoria:Historia Tuwy