thumb|250px|Grób Elsnera na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie thumb|250px|Tablica pamiątkowa we Wrocławiu thumb|Upamiętnienie przy ul. Nefrytowej 6 w Warszawie thumb|Pomnik w Grodkowie Józef Antoni Franciszek Elsner (, niekiedy błędnie Józef Ksawery Elsner, Joseph Anton Xaver Elsner; ur. 1 czerwca 1769 w Grodkowie, zm. 18 kwietnia 1854 w Elsnerowie) – polski kompozytor pochodzenia niemieckiego, pedagog, działacz kultury muzycznej i teoretyk muzyki; nauczyciel Fryderyka Chopina.
Życie Wczesne lata Urodził się 1 czerwca 1769 roku w Grodkowie, w domu obok Bramy Lewińskiej. Jego matka Anna Barbara z d. Matzkin była Ślązaczką, ojciec Johann Franz Michael Elsner, będący stolarzem, mówił po niemiecku.
Już w dzieciństwie Elsner ujawniał zamiłowanie do muzyki. Uczęszczając w latach 1775–1781 do szkoły parafialnej w Grodkowie, śpiewał w chórze kościelnym. Około 1781 roku przeniósł się do Wrocławia, gdzie uczył się i śpiewał w szkole przy klasztorze dominikanów. Był członkiem tamtejszej kapeli klasztornej i podejmował pierwsze próby kompozycji. Jednym z pierwszych utworów Elsnera były arie i duety napisane do tekstów Marcelego Knirscha (1735–1811), kaznodziei, duszpasterza i regensa chóru w klasztorze dominikanów. W 1782 roku w kościele św. Wojciecha we Wrocławiu został wykonany motet Elsnera Ave Maria gratiae plena na dwa głosy solowe z towarzyszeniem instrumentów. Na jego talent uwagę zwrócił Dismas Thaddäus Schön (1733–1804), który był wówczas rektorem szkoły dominikańskiej. Szczególnie ważną postacią dla młodego Elsnera był Adalbert Dreyrittner (1727–przed 1807), członek kapeli dominikanów i kompozytor; przykład Dreyrittnera miał na nim wywrzeć szczególne wrażenie. Nauczycielem basu cyfrowanego Elsnera był natomiast organista Johann Joseph Matthias Hanisch (ok. 1764–1802).
Dysponując pięknym głosem, Elsner odnosił sukcesy jako solista; 25 marca 1785 roku wykonał w kościele św. Elżbiety solową partię sopranową w oratorium pasyjnym Der Tod Jesu Carla Heinricha Grauna; występ ten zwrócił nań uwagę muzycznego środowiska Wrocławia. Muzykował też jako skrzypek kameralista, a także w chórze operowym i w orkiestrze teatralnej.
Elsner podjął naukę w gimnazjum pojezuickim we Wrocławiu, a następnie na tamtejszym uniwersytecie rozpoczął studia teologiczne. Wkrótce potem przeniósł się na studia lekarskie; zamierzał je kontynuować w Wiedniu, dokąd wyjechał jako stypendysta Grodkowa jesienią 1789 roku. Tam po długotrwałej chorobie postanowił jednak poświęcić się całkowicie muzyce i jesienią 1791 roku przeniósł się do Brna (Morawy) na posadę skrzypka w orkiestrze teatralnej.
Okres polski Wiosną 1792 roku udał się do Lwowa, gdzie objął stanowisko kapelmistrza tamtejszego teatru. Wkrótce wystawił w nim swoje dwie opery do tekstów niemieckich (Die seltenen Brüder, Der verkleidete Sultan). Gdy Wojciech Bogusławski objął w 1795 roku prowadzenie niemieckiego teatru lwowskiego, Elsner został jego współpracownikiem. Odtąd zaczął komponować opery polskie do tekstów Bogusławskiego; zachowała się z nich tylko jedna: Amazonki, czyli Herminia. W tym czasie Elsner zaczął się interesować polską muzyką ludową i wplatać wątki ludowe do swoich utworów instrumentalnych (Sonata fortepianowa D-dur). W 1796 roku napisał trzy tria fortepianowe oparte na tematach z opery Krakowiacy i Górale Jana Stefaniego. Motywy z tej opery pojawiają się również w późniejszej o niemal dekadę symfonii C-dur.
W latach 1795–1797 organizował we Lwowie cotygodniowe koncerty w ramach założonego przez siebie towarzystwa pn. Akademia Muzyczna. Na program koncertów składały się symfonie Josepha Haydna, Wolfganga Amadeusza Mozarta, Pavla Vranický’ego, koncerty na instrumenty solowe oraz muzyka wokalna; wykonano również 3 symfonie Elsnera, które zaginęły.
Od 1798 roku Elsner nawiązał stosunki z wydawcami za granicą; wydał w Wiedniu u Johanna Traega 3 kwartety smyczkowe du meilleur goüt polonais. W tym samym roku stworzył również Trio B-dur na fortepian, skrzypce i wiolonczelę, opublikowane w Wiedniu pod tytułem Grande Sonate pour le Clavecin avec l’accompagnement d’un Violon et Violoncelle obligé.
W roku 1799 Elsner przeniósł się na stałe ze Lwowa do Warszawy. W 1812 roku przystąpił do Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego.
Do roku 1824 prowadził operę w Teatrze Narodowym, wzbogacając jej repertuar własnymi dziełami (30 oper i 2 balety), a z repertuaru obcego preferując operę francuską. W 1803 roku założył w Warszawie własną sztycharnię nut, która wydawała dzieła kompozytorów polskich.
W latach 1803–1805 wydawał pierwszy w Polsce miesięcznik nutowy pt. „Wybór Pięknych Dzieł Muzycznych i Pieśni Polskich” (ukazały się 24 zeszyty). W 1805 roku został członkiem Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, 1805–1806 brał czynny udział w Resursie Muzycznej, głównie przy organizowaniu koncertów, na których wykonywano m.in. wczesne symfonie Ludwiga van Beethovena. W latach 1802–1825 pisywał recenzje i artykuły do czasopism polskich, a w latach 1811–1819 był korespondentem lipskiej „Allgemeine Musikalische Zeitung”. W okresie 1814–1825 działał w Towarzystwie Muzyki Religijnej i Narodowej, którego był współzałożycielem. Przez wszystkie te lata rozwijał działalność pedagogiczną, ucząc śpiewu na terenie opery oraz „muzyki i śpiewania” w Szkole Dramatycznej Bogusławskiego. Potem wykładał teorię i kompozycję w prowadzonych przez siebie szkołach muzycznych: 1817–1821 w Szkole Elementarnej Muzyki i Sztuki Dramatycznej, 1821–1826 w Instytucie Muzyki i Deklamacji, czyli konserwatorium, a 1826–1831 w Szkole Głównej Muzyki, związanej wykładami z Uniwersytetem Warszawskim. Na tej uczelni wykształcił wielu polskich kompozytorów, wśród nich Fryderyka Chopina, którego uczył już od 1822 roku. Jako nauczyciel trafnie ocenił talent Chopina, pisząc na świadectwie szkolnym: „szczególna zdatność, geniusz muzyczny”. Z Chopinem łączyły Elsnera uczucia prawdziwej przyjaźni; świadczy o tym m.in. zachowana korespondencja: 6 listów Elsnera do Chopina i 5 listów Chopina do Elsnera.
Od 1825 roku kształcił Ignacego Dobrzyńskiego, początkowo prywatnie, potem w latach 1826–1828 w Szkole Głównej Muzyki. Elsner w raportach egzaminacyjnych oceniał Dobrzyńskiego słowami „zdolność niepospolita”. Do jego pozostałych uczniów należy również Feliks Jaroński.
W latach 1835–1839 Elsner prowadził „wyższe kształcenie głosu” w Szkole Śpiewu przy Teatrze Wielkim, którego dyrektorem był Karol Kurpiński, potem uczył jeszcze śpiewu w Instytucie Guwernantek. Uniwersalizm zainteresowań Elsnera wyraził się także w jego żywym stosunku do zagadnień polskiego folkloru; zbierał materiały dotyczące muzykowania ludowego; starał się uchwycić cechy melodyczne i metrorytmiczne polskiej muzyki ludowej, szczególnie jej najstarszych przekazów, a ponadto muzyki ludów słowiańskich w ogóle. Jako kompozytor poszukiwał ideału melodii wypływającej z ducha języka polskiego z uwzględnieniem jego właściwości metrycznych i intonacyjnych. Świadczą o tym dwie rozprawy: Rozprawa o metryczności i rytmiczności języka polskiego i Rozprawa o melodii i śpiewie. Elsner był członkiem honorowym licznych towarzystw muzycznych w kraju oraz lipskiego Musikverein der Universitätskirche St. Pauli. Utrzymywał bliskie kontakty z muzykami i firmami wydawniczymi Francji, Niemiec i Austrii. W 1805 odbył dłuższą podróż artystyczną do Paryża, zatrzymując się po drodze we Wrocławiu, w Lipsku i w Offenbach. W Paryżu wykonano kilka jego utworów fortepianowych oraz kwartet; skomponował tam operę pt. Chimère et réalité do tekstu francuskiego, która została wykonana dopiero w Warszawie (1808) w polskim przekładzie.
Jak wielu wybitnych ludzi tej epoki, był Elsner członkiem masonerii: w 1814 roku został namiestnikiem katedry w loży Świątyni Stałości (Zur Halle der Beständigkeit), w 1820 roku członkiem najwyższej kapituły, a w 1821 roku mistrzem katedry w Świątyni Stałości.
Za zasługi na polu muzyki został odznaczony w 1823 roku Orderem Świętego Stanisława IV klasy. Na jego cześć zostały wybite 3 medale: ok. 1825 (J. Majnert), 1852 (J. Herckner) i 1969 (J. Stasiński), ten ostatni staraniem Komitetu Obchodów Dni Elsnerowskich w Grodkowie.
Elsner był dwukrotnie żonaty: pierwszy raz z Klarą Abt (od 1793), która zmarła przy urodzeniu córki Karoliny (1797–1823), drugi raz zaś (od 1802) z Karoliną Drozdowską (1784–1852), czołową śpiewaczką opery warszawskiej, z którą miał trzy córki. Najmłodszą z nich była Emilia (1810–1864), późniejsza żona Ludwika Nideckiego, właścicielka sztambucha, do którego Chopin wpisał kilka swoich utworów. Grób Elsnera znajduje się na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 159-5-1). Pomnik nagrobny dłuta Wojciecha Święckiego przedstawia anioła z lirą; został wykonany według projektu Ignacego GierdziejewskiegoMaurin-Białostocka J. i in. (red.), 1975: Gierdziejewski Ignacy. Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, tom II. Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Polska Akademia Nauk, Instytut Sztuki, s. 329..
Twórczość Lista ważniejszych kompozycji:
Msze Missa brevis F-dur op. 85 na 3-głosowy chór męski i organy (1844) Missa festiva C-dur op. 52 na chór 4-głosowy, orkiestrę i organy (ok. 1832) Missa in B op. 18 na 3-głosowy chór męski (1823) Msza a-moll op. 24 na chór 4-głosowy (ok. 1823) Msza a-moll op. 81 na chór 4-głosowy i orkiestrę (1843) Msza B-dur op. 3 na chór 4-głosowy i orkiestrę (1799) Msza B-dur op. 44 na 2 soprany, 2 tenory, bas i organy (1829) Msza B-dur op. 80 na chór 4-głosowy i organy (1843) Msza C-dur op. 22 na 4-głosowy chór męski, 4 rogi, puzon i kotły (ok. 1823) Msza C-dur op. 26 na 4 głosy solowe, chór 4-głosowy i orkiestrę (1820) Msza d-moll i D-dur in laudem omnium sanctorum slavonorum polonorum op. 66 na 2 głosy solowe, chór 4-głosowy i orkiestrę (1840) Msza d-moll op. 16 na chór 4-głosowy (1823) Msza d-moll op. 5 na chór 4-głosowy i orkiestrę (ok. 1806) Msza e-moll – E-dur op. 62 na 4 głosy solowe, chór 4-głosowy i orkiestrę (ok. 1838) Msza e-moll op. 88 na chór 4-głosowy i organy (1846) Msza F-dur op. 20 na chór 4-głosowy (ok. 1823) Msza F-dur op. 35 na chór 4-głosowy i organy (ok. 1825) Msza F-dur op. 41 na chór 4-głosowy, orkiestrę i organy (ok. 1826) Msza F-dur op. 77 na 3-głosowy chór męski i organy (1843) Msza F-dur op. 79 na 3-głosowy chór męski i organy (1843) Msza G-dur op. 13 na 3-głosowy chór męski i organy (ok. 1820) Msza G-dur op. 34 na chór 4-głosowy i orkiestrę (ok. 1825) Msza G-dur op. 75 na 2 soprany, skrzypce, 2 altówki, wiolonczelę i organy (1842) Msza g-moll op. 72 na 4 głosy solowe, chór 4-głosowy i orkiestrę (1842) Msza ludowa G-dur op. 15 na 2 soprany i organy (1820) Msza pasterska a-moll op. 76 na chór 4-głosowy, wiolonczelę i organy (1842) Msza solenna B-dur op. 47 na 4 głosy solowe, chór 4-głosowy i orkiestrę (ok. 1829) Msza solenna C-dur (Koronacyjna) op. 51 na 4 głosy solowe, chór 4-głosowy i orkiestrę (ok. 1829) Msza świętojańska F-dur op. 9 na 4 głosy solowe, chór 4-głosowy, orkiestrę i organy (ok. 1815) Msza, Graduał i Offertorium op. 87 na chór 4-głosowy i orkiestrę (1844)
Offertoria Offertoria na 4 głosy i orkiestrę (ok. 1783–1784) Offertorium A-dur op. 46 na chór 4-głosowy i orkiestrę (ok. 1829) Offertorium B-dur op. 30 na chór 4-głosowy i orkiestrę (1828) Offertorium B-dur op. 45 na chór 4-głosowy, orkiestrę i organy (ok. 1829) Offertorium B-dur op. 86 na chór 4-głosowy i orkiestrę (1844) Offertorium C-dur op. 31 na chór 4-głosowy i orkiestrę (1823) Offertorium C-dur op. 33 na chór 4-głosowy, orkiestrę i organy (ok. 1824) Offertorium C-dur op. 56 na chór 4-głosowy i organy (ok. 1835) Offertorium D-dur op. 32 na chór 4-głosowy i orkiestrę (1824) Offertorium E-dur op. 83 na chór 4-głosowy, skrzypce solo i orkiestrę (1843) Offertorium F-dur op. 50 na 3-głosowy chór męski (ok. 1829) Offertorium F-dur op. 70 na chór 4-głosowy, orkiestrę i organy (1840) Offertorium F-dur op. 71 na chór 4-głosowy (1840) Offertorium G-dur op. 12 na chór 4-głosowy i orkiestrę (ok. 1819)