thumb|Inwentarz po mieszczaninie warszawskim Henryku Knaute z 1830 Inwentarz pośmiertny – inwentarz dobytku osoby zmarłej.
Inwentarze pośmiertne sporządzano od XV do XIX wieku (w Polsce najstarsze datują się na koniec XV wieku). Spisywane były głównie w celach spadkowych, najczęściej w sytuacji, kiedy po zmarłym pozostawały nieletnie dzieci (zabezpieczenie dla nich majątku) lub gdy rodzina miała trudności w podziale spadku. Rzadziej sporządzano inwentarze w przypadku śmierci osoby bezdzietnej i przy braku jakichkolwiek spadkobiercówElżbieta Kowecka, Inwentarze pośmiertne, w: „Mówią Wieki”', nr 10/1988, s. 9-15, ISSN 0580-0943..
Przez wieki inwentarze były wnoszone do akt grodzkich lub ziemskich, a od XIX wieku, kiedy to powstała instytucja notariatu, sprawę przejęły kancelarie notarialne. Spisy sporządzali specjalni urzędnicy, a niekiedy także powołani w tym celu biegli w wycenach. Inwentarzem objęty był cały majątek pozostawiany przez zmarłego – zarówno ruchomy, jak i nieruchomy. Inwentarze polskie, jak i te spoza granic Rzeczypospolitej, sporządzane były według jednolitych, dość sztywnych schematów. Wstępem była formuła prawna zawierająca miejsce i datę dokonania spisu, imię i nazwisko zmarłego, określenie przynależności stanowej, miejsce zamieszkania zmarłego, rodzaj podejmowanego zajęcia (nie zawsze), a także wyznanie (zwłaszcza w przypadku Żydów). Nie wymieniano z reguły wieku zmarłej osoby. W formule wymieniano też spadkobierców i określano stopień ich pokrewieństwa.
Istniały dwa wzorce sporządzania inwentarzy pośmiertnych: częściej spotykany – spis przedmiotów według ich rodzajów oraz surowców, z których zostały sporządzone, rzadziej spotykany – spis według kolejnych pomieszczeń domu zmarłego (cenne źródło dla odtwarzania wyglądu dawnych mieszkań).
Dobytek opisywano częstokroć niezwykle drobiazgowo, niezależnie od wartości spisywanych przedmiotów (np. kłębki szmatek, potłuczone naczynie itp.). Rzadko odnotowywano żywność z uwagi na szybkie jej psucie się w tamtych czasach (wyjątek stanowiły skrupulatnie spisywane wina). Pomijano także drobne narzędzia używane codziennie (np. dłuta czy młotki). Przedmioty opisywano dość skrótowo: nazwa przedmiotu, surowiec, kształt, kolor i (nie zawsze) stopień zużycia. Przy przedmiotach o dużej wartości opisy były bardziej szczegółowe (np. w przypadku biżuterii wyliczano liczbę kamieni czy pereł, podobnie było w przypadku droższych mebli i zastawy stołowej). Skrótowo opisywano zawartość bibliotek, nierzadko ograniczając się do sformułowania typu sześć książek religijnych lub książki hebrajskie. Pojedyncze przedmioty były wyceniane. Grupowano je w tzw. tytuły (np. Kosztowności, Meble, Cyna, Fajans, Zegary, Broń i inne) i każdy z tytułów zbiorczo podsumowywano w wycenie.
Inwentarze pośmiertne (z uwagi na masowość występowania) są cennym materiałem źródłowym i porównawczym dotyczącym rozwoju kultury życia codziennego na przestrzeni wieków.
Przypisy
Kategoria:I Rzeczpospolita Kategoria:Prawo spadkowe