Rewolucja gwatemalska – okres w historii Gwatemali między powstaniem, które obaliło dyktatora Juan Federico Ponce Vaides w 1944 roku, a zaaranżowanym przez Stany Zjednoczone zamachem stanu w 1954 roku. Okres rewolucji był jedynym krótkim epizodem demokracji w Gwatemali od 1930 roku do zakończenia wojny domowej w 1996 roku. Reforma rolna przeprowadzona w tych latach wywarła wielki wpływ na całą Amerykę Łacińską.

Tło Przed hiszpańską inwazją ludność Gwatemali stanowili wyłącznie Majowie. Podbój Gwatemali stworzył ustrój oparty na bogatych właścicielach ziemskich europejskiego pochodzenia nadzorujących niewolniczą siłę roboczą. Niemniej jednak ziemia pozostała pod kontrolą rdzennych mieszkańców aż do końca wieku XIX, kiedy rząd odebrał indiańską ziemię i przekazał ją w ręce plantatorów kawy. Przepisy prawa pracy sprowadziły Indian do roli niewolników na plantacjach. Pochodząca ze Stanów Zjednoczonych United Fruit Company była korporacją, która nabyła największą część gruntów indiańskich i państwowych w Gwatemali. Manuel Estrada Cabrera będący prezydentem od 1898 do 1920 roku dopuścił ograniczone uzwiązkowienie na terenie wiejskim jednak w dalszym ciągu udzielał koncesji UFC. W 1922 roku utworzona została Komunistyczna Partia Gwatemali która natychmiast zyskała znaczące wpływy wśród miejskich robotników. Robotnicy rolni i Indianie stanowili stosunkowo nikły procent jej zwolenników. Wielki kryzys 1929 roku doprowadził do upadku gospodarki i wzrostu bezrobocia. Kryzys wywołał niepokoje pośród robotników. Elity obawiając się rewolucji ludowej, udzieliły swojego poparcia Jorge Ubico, który przejął w kraju dyktatorską władzę. W 1931 roku odbyły się pseudowybory prezydenckie w których Ubico był jedynym kandydatem.

Ubico początkowo złożył oświadczenia w których wspierał ruch robotniczy, jednak prędko wycofał się z tego i budował coraz bardziej dyktatorski system. Wprowadził nowe prawo pracy, które wymagało od wszystkich ludzi w wieku produkcyjnym i nie posiadających własnej ziemi do minimum 100 dni ciężkiej pracy w roku. Państwo wykorzystywało Indian (którymi Ubico prywatnie gardził) do niepłatnej pracy przy infrastrukturze publicznej (koleje i drogi). Ubico obniżył płace pracowników rolnych i nadał immunitet właścicielom ziemskim, pozwalając im na egzekucje robotników rolnych w ramach postępowania dyscyplinarnego. Działania rządu Ubico zostały opisane przez historyków jako legalizacja morderstwa. Ubico znacznie umocnił policję, która stała się jedną z najbardziej skutecznych ale i bezwzględnych Ameryce Łacińskiej. Policjanci mogli bezkarnie więzić i zabijać osoby podejrzane o łamanie rygorystycznego prawa pracy. Terror wprowadzony przez Ubico przyczynił się do narodzenia ogromnej niechęci wobec niego pośród robotników rolnych.

Dyktator wyrażał podziw dla przywódców faszystowskich i autorytarnych Europy takich jak Francisco Franco i Benito Mussolini. Mimo radykalnych poglądów, sojusznika widział w USA, które miało chronić Gwatemalę przed „komunistycznym zagrożeniem ze strony Meksyku”. Ubico realizował politykę mającą mu zapewnić poparcie USA, kiedy USA w 1941 roku wypowiedziało wojnę Niemcom i Japonii, Ubico nakazał aresztować wszystkie osoby niemieckiego pochodzenia w Gwatemali. Przywódca pozwolił na utworzenie amerykańskiej bazy lotniczej celem ochrony Kanału Panamskiego. W celu zabezpieczenia dobrych relacji z USA godził się na dalsze ustępstwa wobec United Fruit Company. Ustępstwa obejmowały oddanie UFC 200 tysięcy hektarów gruntów publicznych w zamian za obietnicę budowy portu. Dyktator później zwolnił firmę z tego obowiązku, powołując się na kryzys gospodarczy.

Rewolucja Strajk generalny z 1944 Początek II wojny światowej spowodował zwiększenie niepokojów na tle ekonomicznym w Gwatemali. Ubico rozpędzał jakiekolwiek formy protestu. W 1944 roku wybuchło powstanie ludowe w sąsiednim Salwadorze skierowany przeciwko rządom dyktatora Maximiliano Hernándeza Martíneza. Wielu buntowników uciekło do Gwatemali. Wydarzenie to zbiegło się z serią protestów na uniwersytecie w mieście Gwatemala. Ubico odpowiedział na zamieszki 22 czerwca 1944 roku, gdy zawiesił konstytucję. Protestujący poparci przez zarówno studentów jak i robotników oraz klasę średnią wezwali do strajku generalnego. Dyktator ogłosił stan wojenny i nakazał stłumienie strajku. Starcia między wojskowymi a protestującymi trwały przez tydzień, a bunt nabierał rozpędu. Pod koniec czerwca Ubico złożył rezygnację przed Zgromadzeniem Narodowym. Rezygnacja wywołała wielką falę euforii wśród mieszkańców i spontanicznego świętowania tego wydarzenia na ulicach.

Rezygnacja Ubico nie doprowadziła do przywrócenia demokracji. Ubico wyznaczył trzech generałów, którzy utworzyli juntę, mającą wyłonić rząd tymczasowy. W skład triumwiratu weszli generałowie: Juan Federico Ponce Vaides, Eduardo Villagrán Ariza i Buenaventura Pineda. Kilka dni później Ponce Vaides przekonał Kongres do wyznaczenia go na tymczasowego prezydenta. Ponce z jednej strony zobowiązał się do przeprowadzenia wolnych wyborów, a w tym samym czasie tłumił protesty, zawiesił wolność prasy, przeprowadzał samowolne aresztowania i zakazał urządzania pogrzebów poległym rewolucjonistom. Dyktatura zaczęła zdobywać coraz większe grono przeciwników także na obszarach wiejskich. Rząd za pomocą policji rozpoczął akcje zastraszania ludności tubylczej w celu utrzymania junty przy władzy po nadchodzących wyborach. Coraz bardziej krwawe rządy spowodowały wzrost poparcia dla rewolucji pośród części armii. Wojskowi rozczarowani rządami junty zaczęli snuć plany zamachu stanu.

Upadek Ponce Vaidesa W dniu 1 października 1944 roku zamordowany został Alejandro Cordova, redaktor El Imparcial, pisma będącego największą gazetą opozycji. Morderstwo przyśpieszyło planowany zamach stanu. Wojskowi spiskowcy rozpoczęli rozmowy z cywilnymi przeciwnikami rządu, chcąc wzniecić powstanie ludowe. Gdy Ponce Vaides ogłosił termin wyborów, siły prodemokratyczne potępiły je jako oszustwo. Ponce Vaides starał się wykorzystywać chaos na swoją korzyść, wywołując napięcia rasowa pośród mieszkańców kraju. Dyktator próbował przekonać ludność Ladino i mieszaną do poparcia jego rządów. W tym celu wykorzystywał ich strach przed Indianami. Reżim zorganizował prowokację, w ramach której opłacił tysiące indiańskich chłopów i skłonił ich do marszu na stolicę, dodatkowo obiecał im ziemię, na wypadek gdyby kontrolowana przez niego Partia Liberalna wygrała wybory. W połowie października powstało kilka planów obalenia junty sporządzonych przez różne odłamy ruchu na rzecz demokracji w tym nauczycieli, studentów i prodemokratyczną część armii. 19 października rząd rozbił jeden z tych spisków. Jeszcze tego samego dnia mała grupka oficerów kierowanych przez Francisco Javiera Arana i Jacobo Arbenza Guzmána zaatakowała Pałac Narodowy. Do puczystów dołączyli następnie cywile w tym studenci i związkowcy oraz część armii. Wraz z postępami puczu skapitulował frakcje wojskowe i policyjne lojalne względem reżimu. 20 października Ponce Vaides ogłosił bezwarunkową kapitulację.

Ponce Vaides podobnie jak Ubico opuścił kraj w celu zachowania własnego bezpieczeństwa. Junta wojskowa została zastąpiona przez tymczasowy rząd w skład którego weszli Arbenz, Arana i cywil z klasy wyższej Jorge Toriello Garrido który wsławił się w trakcie rewolucji. Postępowi wojskowi obiecali otwarte wybory prezydenckie i do Kongresu oraz zwołanie zgromadzenia ustawodawczego. Rezygnacja Ponce Vaidesa i utworzenie rządu tymczasowego zostało uznane za początek rewolucji. Rewolucja nie ucieszyła wszystkich mieszkańców kraju, kilka dni po niej w miasteczku Patzicía wybuchł protesty Indian którzy uznali że rewolucja służy interesom elit.

Wybór Arévalo Juan José Arévalo Bermejo urodził się w rodzinie z klasy średniej w 1904 roku. Początkowo pracował jako nauczyciel, lecz z czasem rozpoczął karierę naukową, zdobył stypendium na uniwersytecie w Argentynie, gdzie uzyskał doktorat z . Wrócił do Gwatemali w 1934 roku, gdzie zdobył stanowisko w ministerstwie edukacji. Reżim pozbawił go wkrótce stanowiska, a on sam czuł się nieswojo pod rządami Ubico, przez co ponownie opuścił kraj. Do 1944 roku mieszkał w Argentynie. W 1944 powrócił do Gwatemali i w lipcu dołączył do założonej przez nauczycieli partii Renovación Nacional. Partia wystawiła go jako kandydata w zbliżających się wyborach prezydenckich. Nieoczekiwanie jego kandydatura została poparta przez wiele organizacji rewolucyjnych w tym federacje studenckie. Jego brak powiązań z dyktaturą i zaplecze akademickie wpłynęło na pozytywny odbiór wśród uczniów i nauczycieli. Jednocześnie fakt że mieszkał w konserwatywnej Argentynie (a nie rewolucyjnym Meksyku) uspokoił właścicieli ziemskich, którzy nie postrzegali jego planów reform jako socjalistycznych czy komunistycznych.

Wybory odbyły się 19 grudnia 1944 roku i nie budziły podejrzeń o fałszerstwa. Żaden z członków rządu rewolucyjnego nie przystąpił do wyborów. Głównym rywalem Arévalo był Adrián Recinos, w którego środowisku znalazł się szereg osób związanych z reżimem Ubico. Arévalo wygrał wybory, uzyskując cztery razy więcej głosów niż pozostali kandydaci razem wzięci.

Prezydencja Arévalo thumb|230px|Rząd rewolucyjny powstały w 1944 roku Arévalo objął urząd w dniu 15 marca 1945, dziedzicząc kraj z licznymi nierozwiązanymi problemami społecznymi i gospodarczymi. 70% społeczeństwa było analfabetami, a niedożywienie i zły stan zdrowia były powszechne. 2% najbogatszych właścicieli gruntów posiadało trzy czwarte ziemi, której bardzo niewielka część była uprawiana. Rdzenni chłopi albo nie mieli ziemi albo posiadali jej zbyt niewiele, aby utrzymać się przy życiu. Trzy czwarte siły roboczej było zatrudnionej w rolnictwie, a przemysł w zasadzie nie istniał.

Ideologia Arévalo określał swoją ideologię jako „duchowy socjalizm.” Był zdecydowanie przeciwny klasycznemu marksizmowi i wierzył w społeczeństwo kapitalistyczne, gdzie rynek (wsparty jednak przez działania rządu) ureguluje korzyści dla całej populacji. Postulaty ideologii Arévalo znalazły swe odzwierciedlenie w nowej konstytucji, którą parlament ratyfikował wkrótce po jego inauguracji. Konstytucja była jedną z najbardziej postępowych w Ameryce Łacińskiej. Dawała prawo wyborcze wszystkim oprócz niepiśmiennych kobiet, wprowadzała decentralizację władzy i wprowadzała system wielopartyjny (zabronione były jednak partie komunistyczne. Konstytucja i ideologia socjalistyczna Arévalo stała się podstawowym tłem reform Arévalo a następnie Jacobo Arbenza. Choć rząd Stanów Zjednoczonych później określał ideologię rewolucjonisty jako radykalny komunizm, była ona w rzeczywistości daleka od skrajnej lewicy i stanowczo antykomunistyczna. Wizja gospodarcza Arévalo krążyła wokół poparcia dla prywatnej przedsiębiorczości.

Ruch robotniczy Rewolucję 1944 roku opuściło wielu przedstawicieli elity ziemiańskiej i zwolenników United Fruit Company, ale także przedstawicieli związków zawodowych. Mimo to rewolucja i wybór Arévalo znacząco wpłynęły na pozytywną zmianę losów ruchu związkowego. Protesty 1944 roku wzmocniły ruch robotniczy i doprowadziły do zniesienia w 1945 roku represyjnego prawa pracy. Licznie powstawały związki zawodowe (podczas rządów Ubico związki działały nielegalnie), które podzieliły się na obóz komunistyczny i związki niekomunistyczne.

Ruch komunistyczny został czasowo wzmocniony po uwolnieniu więźniów politycznych reżimu Ubico. Z więzień wyszli czołowi działacze ruchu tacy jak Miguel Mármol, Víctor Manuel Gutiérrez i Graciela García. Prezydent przerwał rozwój ruchu, zamknął szkołę pracowniczą Escuela Claridad prowadzoną przez komunistów i deportował wszystkich liderów komunistycznych, którzy nie byli Gwatemalczykami. Osłabiony ruch komunistyczny przetrwał głównie dzięki dużemu uczestnictwu komunistów w związkach zawodowych nauczycieli.