Ministerstwa w Rzeczypospolitej Polskiej – poniższy artykuł zawiera wykaz ministerstw funkcjonujących w Polsce podczas dwudziestolecia międzywojennego. Za etap początkowy dla zestawienia należy uznać lata 1917–1918, czyli okres kształtowania się polskiej administracji u schyłku I wojny światowej, przejętej po odzyskaniu niepodległości przez niezależne władze. Koniec działalności ministerstw w kraju związany był z wybuchem II wojny światowej w 1939 r. i utworzeniem rządu RP na uchodźstwie.

Początki funkcjonowania Pod względem formalno-prawnym ministerstwa II RP zachowały ciągłość organizacyjną ze strukturami powołanymi pod nadzorem władz Rzeszy Niemieckiej i Monarchii Austro-Węgierskiej w okresie istnienia Królestwa Polskiego. Zalążkiem resortów stały się departamenty (kierowane przez dyrektorów) funkcjonujące od stycznia 1917 r. w ramach Wydziału Wykonawczego Tymczasowej Rady Stanu, a od sierpnia 1917 r. przy Komisji Przejściowej TRS, na które składały się: Departament Gospodarstwa Społecznego Departament Pracy Departament Skarbu Departament Spraw Politycznych Departament Spraw Wewnętrznych Departament Sprawiedliwości Departament Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Komisja Wojskowa (planowany Departament Wojny nie został utworzony ze względu na zastrzeżenia władz okupacyjnych)Piotr Krzysztof Marszałek, Najwyższe władze wojskowe w systemie ustrojowym II Rzeczypospolitej, Wrocław 2011, s. 75, 80–81.

W październiku 1917 r. najwyższą władzę z ramienia okupantów objęła Rada Regencyjna, zaś 7 grudnia 1917 r. działalność rozpoczął powołany przez nią rząd Jana Kucharzewskiego. 1 lutego 1918 r. ukazał się dekret Rady Regencyjnej z 3 stycznia 1918 r. o tymczasowej organizacji władz naczelnych w Królestwie Polskim, na mocy którego dotychczasowe struktury (z wyjątkiem Departamentu Spraw Politycznych i Komisji Wojskowej) zostały przekształcone w ministerstwa. Zgodnie z tym aktem utworzono: Ministerstwo Aprowizacji – po wydzieleniu części zadań zlikwidowanego Departamentu Gospodarstwa Społecznego, Ministerstwo Opieki Społecznej i Ochrony Pracy – w miejsce Departamentu Pracy, Ministerstwo Przemysłu i Handlu – po wydzieleniu części zadań zlikwidowanego Departamentu Gospodarstwa Społecznego, Ministerstwo Rolnictwa i Dóbr Koronnych – po wydzieleniu części zadań zlikwidowanego Departamentu Gospodarstwa Społecznego, Ministerstwo Skarbu – w miejsce Departamentu Skarbu, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych – w miejsce Departamentu Spraw Wewnętrznych, Ministerstwo Sprawiedliwości – w miejsce Departamentu Sprawiedliwości, Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego – w miejsce Departamentu Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.

Na mocy dekretu Rady Regencyjnej z 4 kwietnia 1918 r. (ogłoszonego 15 maja 1918 r.Po raz pierwszy dekret ukazał się w Monitorze Polskim Nr 38 z 4 kwietnia 1918 r.) w miejsce Ministerstwa Opieki Społecznej i Ochrony Pracy oraz po wydzieleniu części zadań Ministerstwa Spraw Wewnętrznych utworzono Ministerstwo Zdrowia Publicznego, Opieki Społecznej i Ochrony Pracy.

4 maja 1918 r. Rada Regencyjna przekształciła Ministerstwo Aprowizacji w Urząd Aprowizacyjny przy Ministerstwie Spraw WewnętrznychMonitor Polski Nr 64 z 7 maja 1918 r..

Na mocy dekretu Rady Regencyjnej z 26 października 1918 r. (ogłoszonego 2 listopada 1918 r.) utworzono: Ministerstwo Aprowizacji – w miejsce Urzędu Aprowizacyjnego przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, Ministerstwo Komunikacji – po wydzieleniu części zadań Ministerstwa Przemysłu i Handlu, Ministerstwo Spraw Wojskowych – w miejsce Komisji Wojskowej, Ministerstwo Spraw Zewnętrznych – w miejsce Departamentu Spraw Politycznych.

Na mocy dekretu Rady Regencyjnej z 30 października 1918 r. (ogłoszonego 2 listopada 1918 r.) w miejsce Ministerstwa Zdrowia Publicznego, Opieki Społecznej i Ochrony Pracy utworzono Ministerstwo Ochrony Pracy oraz Ministerstwo Zdrowia Publicznego i Opieki Społecznej.

Ministerstwa w pierwszych rządach II RP 17 listopada 1918 r. Józef Piłsudski (jako głowa niepodległego państwa polskiego i sukcesor rozwiązanej Rady Regencyjnej) powołał rząd Jędrzeja Moraczewskiego. Jego członkowie przejęli nadzór nad dotychczas istniejącymi strukturami administracji, jednocześnie weszły w życie następujące przekształcenia organizacyjne: wraz z mianowaniem ministrów dokonano zmiany zakresu kompetencji Ministerstwa Ochrony Pracy oraz Ministerstwa Zdrowia Publicznego i Opieki Społecznej, tworząc w ich miejsce (bez stosownego uregulowania tej kwestii w obowiązującym dekrecie) Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej oraz Ministerstwo Zdrowia PublicznegoBohdan Wasiutyński, Ustrój władz administracyjnych rządowych i samorządowych, Poznań 1937, s. 25., po powołaniu rządu przystąpiono do organizowania kolejnych resortów (początkowo bez wydania odpowiednich aktów prawnych), tworząc w trybie doraźnym Ministerstwo Poczt i Telegrafów, Ministerstwo Robót Publicznych oraz Ministerstwo Sztuki i Kultury, na mocy uchwały Rady Ministrów z 22 listopada 1918 r.Monitor Polski Nr 217 z 30 listopada 1918 r. Ministerstwo Rolnictwa i Dóbr Koronnych przemianowano na Ministerstwo Rolnictwa i Dóbr Państwowych.

Pod koniec 1918 r. w pierwszym gabinecie niepodległej Polski działały: Ministerstwo Aprowizacji Ministerstwo Komunikacji Ministerstwo Poczt i Telegrafów Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej Ministerstwo Przemysłu i Handlu Ministerstwo Robót Publicznych Ministerstwo Rolnictwa i Dóbr Państwowych Ministerstwo Skarbu Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Ministerstwo Spraw Wojskowych Ministerstwo Spraw Zewnętrznych Ministerstwo Sprawiedliwości Ministerstwo Sztuki i Kultury Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Ministerstwo Zdrowia Publicznego

W następnych miesiącach wydane zostały przepisy, zgodnie z którymi formalnie utworzono następujące ministerstwa pozostające w fazie organizacyjnej od czasu powołania rządu: Ministerstwo Sztuki i Kultury – utworzone na mocy dekretu Naczelnika Państwa z 5 grudnia 1918 r. (ogłoszonego 14 grudnia 1918 r.Po raz pierwszy dekret ukazał się w Monitorze Polskim Nr 226 z 11 grudnia 1918 r.) po wydzieleniu części zadań Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, Ministerstwo Robót Publicznych – utworzone na mocy dekretu Naczelnika Państwa z 16 stycznia 1919 r. (ogłoszonego 25 stycznia 1919 r.Po raz pierwszy dekret ukazał się w Monitorze Polskim Nr 16 z 21 stycznia 1919 r.) po wydzieleniu części zadań Ministerstwa Komunikacji, Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej oraz Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (nowy zakres kompetencji urzędu określiła ustawa z 29 kwietnia 1919 r. wchodząca w życie 9 maja 1919 r.), Ministerstwo Poczt i Telegrafów – utworzone na mocy dekretu Naczelnika Państwa z 5 lutego 1919 r. (ogłoszonego dwa dni później) po wydzieleniu części zadań Ministerstwa Spraw Wewnętrznych.

Na mocy dekretu Naczelnika Państwa z 8 lutego 1919 r. (ogłoszonego tego samego dnia) w miejsce Ministerstwa Komunikacji (część jego zadań przejęło Ministerstwo Robót Publicznych) utworzono Ministerstwo Kolei Żelaznych.

W lutym 1919 r. Rada Ministrów przemianowała Ministerstwo Spraw Zewnętrznych na Ministerstwo Spraw ZagranicznychJacek Goclon, Próby reform i dokonania gabinetu Ignacego Paderewskiego w świetle protokołów posiedzeń Rady Ministrów (16 stycznia – 9 grudnia 1919 r.). Część 1 [w:] Słupskie Studia Historyczne Nr 19, Słupsk 2013, s. 141..

Na mocy ustawy z 1 sierpnia 1919 r. (wchodzącej w życie 12 sierpnia 1919 r.) utworzono Ministerstwo byłej Dzielnicy Pruskiej, które przejęło zadania pozostałych ministerstw (z wyjątkiem spraw zagranicznych, wojskowych i celnych) na terenach województwa poznańskiego i województwa pomorskiego.

Specyficzną pozycję posiadały w tym okresie następujące urzędy centralne podległe bezpośrednio Radzie Ministrów i działające na prawach ministerstwa (kierownicy tych struktur zajmowali stanowiska równorzędne ministrom, jednak udział w posiedzeniach rządu brali tylko w przypadku rozpatrywania spraw należących do ich zakresów działania): Główny Urząd Likwidacyjny (kierowany przez prezesa) – utworzony na mocy dekretu Naczelnika Państwa z 31 stycznia 1919 r. (ogłoszonego 6 lutego 1919 r.Po raz pierwszy dekret ukazał się w Monitorze Polskim Nr 29 z 5 lutego 1919 r.) po wydzieleniu części zadań Ministerstwa Skarbu oraz Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Główny Urząd Ziemski (kierowany przez prezesa) – utworzony na mocy ustawy z 22 lipca 1919 r. (ogłoszonej 5 sierpnia 1919 r.) po wydzieleniu części zadań Ministerstwa Rolnictwa i Dóbr Państwowych, Główny Urząd Statystyczny (kierowany przez dyrektora) – działający na mocy ustawy z 21 października 1919 r. (akt ten, wchodzący w życie 15 listopada 1919 r., zastąpił reskrypt Rady Regencyjnej z 13 lipca 1918 r.Monitor Polski Nr 100 z 19 lipca 1918 r., który powoływał urząd po wydzieleniu części zadań Ministerstwa Spraw Wewnętrznych).

Okres parlamentaryzmu Po ukształtowaniu się organów władzy II RP zwrócono uwagę na konieczność ujednolicenia zasad organizacji administracji rządowej. Zgodnie z art. 63 konstytucji marcowej liczbę ministrów, zakres ich obowiązków oraz wzajemne relacje określić miała odrębna ustawa. Sprawy te nie zostały jednak uregulowane, a ministerstwa prowadziły swoją działalność na mocy dotychczasowych przepisów.

W połowie 1921 r. w kraju funkcjonowały następujące ministerstwa i urzędy centralne na prawach ministerstw: Ministerstwo Aprowizacji Ministerstwo byłej Dzielnicy Pruskiej Ministerstwo Kolei Żelaznych Ministerstwo Poczt i Telegrafów Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej Ministerstwo Przemysłu i Handlu Ministerstwo Robót Publicznych Ministerstwo Rolnictwa i Dóbr Państwowych Ministerstwo Skarbu Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Ministerstwo Spraw Wojskowych Ministerstwo Spraw Zagranicznych Ministerstwo Sprawiedliwości Ministerstwo Sztuki i Kultury Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Ministerstwo Zdrowia Publicznego Główny Urząd Likwidacyjny Główny Urząd Statystyczny Główny Urząd Ziemski

Na mocy ustawy z 7 lipca 1921 r. (wchodzącej w życie 15 lipca 1921 r.) Ministerstwo Aprowizacji postawiono w stan likwidacji. Na mocy ustawy z 17 grudnia 1921 r. (wchodzącej w życie 1 stycznia 1922 r.) urząd ten zlikwidowano, a jego zadania przejęło Ministerstwo Spraw Wewnętrznych.

Na mocy ustawy z 17 lutego 1922 r. (wchodzącej w życie 6 marca 1922 r.) zlikwidowano Ministerstwo Sztuki i Kultury, a jego zadania przejęło Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.

Na mocy ustawy z 7 kwietnia 1922 r. (wchodzącej w życie 28 kwietnia 1922 r.) zlikwidowano Ministerstwo byłej Dzielnicy Pruskiej, a jego zadania na terenach województwa poznańskiego i województwa pomorskiego przejęły pozostałe ministerstwa.

W połowie 1923 r. dokonano następujących zmian w organizacji urzędów centralnych działających dotychczas na prawach ministerstwa: na mocy ustawy z 1 czerwca 1923 r. (wchodzącej w życie 19 czerwca 1923 r.) Główny Urząd Statystyczny podporządkowano Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, na mocy ustawy z 4 lipca 1923 r. (wchodzącej w życie 28 lipca 1923 r.) Główny Urząd Likwidacyjny podporządkowano Ministerstwu Skarbu, na mocy ustawy z 6 lipca 1923 r. (wchodzącej w życie 24 lipca 1923 r.) w miejsce Głównego Urzędu Ziemskiego utworzono Ministerstwo Reform Rolnych.

Na mocy ustawy z 28 listopada 1923 r. (wchodzącej w życie 19 grudnia 1923 r.) zlikwidowano Ministerstwo Zdrowia Publicznego, a jego zadania przejęło Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej oraz Ministerstwo Spraw Wewnętrznych.

Na mocy ustawy z 5 grudnia 1923 r. (wchodzącej w życie 19 grudnia 1923 r.) zlikwidowano Ministerstwo Poczt i Telegrafów, a jego zadania przejęło Ministerstwo Przemysłu i Handlu.

Na mocy ustawy z 12 czerwca 1924 r. (wchodzącej w życie 1 lipca 1924 r.) na nowo określono zakres kompetencji Ministerstwa Kolei Żelaznych, które przemianowano na Ministerstwo Kolei.

Po przewrocie majowym