Klasyfikacja pism drukarskich ART – podział pism drukarskich dokonany przez Andrzeja i Romana Tomaszewskich, oparty na analizie kształtów graficznych liter.
Charakterystyka
Kryterium podziału w klasyfikacji ART są anatomiczne elementy (lub grupy elementów) graficznej budowy liter, np.: grafemy, kreski budujące literę, kształt szeryfów, osie liter, światła, proporcje, wielkość oczka litery. W klasyfikacji traktuje się równorzędnie, jako cały zbiór znaków danej rodziny kroju pisma, pięć charakterów pism drukarskich: majuskuły, kapitaliki (mediaskuły), minuskuły oraz należące do nich indeksy (frakcje) górne i dolne.
W podziale uwzględniono pisma czcionkowe, linotypowe, monotypowe, składopisowe i fotomatrycowe różnych systemów zecerskichR. Tomaszewski, Klasyfikacja pism drukarskich ART, [w:] Z badań nad dawną książką, Biblioteka Narodowa, t.<2, Warszawa 1993, s. 665.. Klasyfikacja ART obejmuje tylko pisma łacińskie, ale można ją stosować analogicznie np. do pism greckich czy cyrylickich, zestawiając kroje według kryterium pochodzenia lub stosowania. „W oparciu o klasyfikację ART można selekcjonować stylowo najlepsze, albo też najgorsze kroje pism danego okresu historyczno-kulturowego, kroje pism wybranego autora albo firmy”R. Tomaszewski, Klasyfikacja pism drukarskich ART, [w:] Z badań nad dawną książką, Biblioteka Narodowa, t. 2, Warszawa 1993, s. 667..
Klasyfikacja ART uwzględnia historyczny rozwój pism. Podstawowy podział obejmuje dwa okresy:
od początku druku w Europie przy pomocy ruchomej czcionki do końca drugiej wojny światowej (oryginalne pisma historyczne) – część istotną przede wszystkim dla bibliologów, historyków drukarstwa i typografii, okres po drugiej wojnie światowej (pisma współczesne, obejmujące też klasyczne formy pism i ich modyfikacje) – część istotną głównie dla projektantów oraz producentów i użytkowników programów do składu.
Szczególne znaczenie dla zaproponowanego przez Tomaszewskich podziału mają wartości historyczno-kulturowe krojów pism. Klasyfikacja ART nie jest zbiorem zamkniętym. Każdy nowy krój pisma może zostać do niej włączony.
Zasada podziału
W klasyfikacji wyróżniono cztery klasy pism: pisma gotyckie, pisma romańskie (antykwy), pisanki, ksenotypy.
W pierwszych trzech klasach wyróżnia się po dwa typy: pisma jednoelementowe – grubość kreski budującej literę nie zmienia się, pisma dwuelementowe – grubość kreski budującej literę jest zróżnicowana.
W klasie ksenotypów istnieje też trzeci typ – pisma płaszczyznowe.
Każdy z typów pisma ma dwie odmiany (formy liternicze): odmianę prostą – pionowe kreski liter są prostopadłe do linii pisma, odmianę pochyłą – kreski liter są pochylone w stosunku do linii pisma.
Dodatkowo każda klasa, typ i forma jest podzielona na dziesięć grup stylowychPrzykłady konkretnych krojów z każdej z grup podaje A. Tomaszewski w Leksykonie pism drukarskich, Warszawa 1996, s. 253–258., określających dominujące elementy stylu uznane w historii sztuki i typografii. romanizmu, gotyku, renesansu, baroku, klasycyzmu, romantyzmu, realizmu, modernizmu, konstruktywizmu, uniwersalizmu.
Problemy dotyczące klasyfikacji Z uwagi na duże zróżnicowanie wewnętrzne grup stylowych (odrębność poszczególnych nurtów w każdej z nich) oraz zmieniające się tendencje i mody w projektowaniu krojów pism klasyfikacja ART wyznacza jedynie ramową orientację w ogromnym dorobku liternictwa drukarskiego. Autorzy zaznaczają, że w każdej klasie i w każdym typie pisma mogą występować kroje zdobione lub kroje o cechach charakterystycznych dla kilku różnych stylów. Wówczas o miejscu danego pisma w klasyfikacji decyduje przeważająca liczba cech struktury znakuR. Tomaszewski, Klasyfikacja pism drukarskich ART, [w:] Z badań nad dawną książką, Biblioteka Narodowa, t. 2, Warszawa 1993, s. 669..
Na kwestię klasyfikowania pism znacząco wpłynęło pojawienie się ksenotypów. Andrzej i Roman Tomaszewscy w odniesieniu do krojów z tej klasy zastosowali dodatkowe kryteria oceny, posługując się pojęciami kiczu i mody w typografiiG. W. Ovink, Moda w piśmie, „Litera” 1969, nr 9, s. 134–140.. Do oceny ksenotypów służą więc kryteria pozytywne, m.in. oryginalność lub nowość formy znaków, możliwość zastosowania pisma w typografii, logika znaku, jego graficzna perfekcja, oraz kryteria negatywne, m.in. deformacja formy, zagubienie wartości funkcjonalnychR. Tomaszewski, Klasyfikacja pism drukarskich ART, [w:] Z badań nad dawną książką, Biblioteka Narodowa, t. 2, Warszawa 1993, s. 671–672..
Tomaszewscy zaliczyli do ksenotypów także pastisze pism (np. próby latynizowania pism orientalnych).
Przypisy
Bibliografia A. Tomaszewski, Leksykon pism drukarskich, Warszawa 1996. R. Tomaszewski, Klasyfikacja pism drukarskich ART, [w:] Z badań nad dawną książką, Biblioteka Narodowa, t. 2, Warszawa 1993, s. 663–676. Linki zewnętrzne
Zobacz też Roman Tomaszewski (wydawca) Klasyfikacja pism drukarskich
Kategoria:Typografia