Wojna domowa w Angoli – konflikt trwający z przerwami od 1975 do 2002 w Angoli, zakończony zwycięstwem rządu Ludowego Ruchu Wyzwolenia Angoli (MPLA). Z wojskami rządowymi starły się grupy partyzanckie – Narodowy Związek na rzecz Całkowitego Wyzwolenia Angoli (UNITA) i Narodowy Front Wyzwolenia Angoli (FNLA), a także regularna armia RPA i Zairu.
Przebieg konfliktu wewnętrznego W latach 70 XX wieku w Angoli przejął Ludowy Ruch Wyzwolenia Angoli (MPLA). Potwierdzeniem tego wydarzenia było przejęcie kontroli nad stolicą kraju Luandą. Do pierwszych starć pomiędzy ugrupowaniami angolskiego ruchu wyzwoleńczego dochodziło jeszcze w trakcie wojny o niepodległość. Proces walki o władzę przyśpieszyła mająca miejsce w 1974 roku rewolucja goździków w Portugalii, która rozpoczęła dekolonizację i stopniowe wycofywanie się portugalskich jednostek wojskowych. Początkowo przywódcy ruchu oporu zadeklarowali chęć współpracy. Liderzy MPLA, UNITA i FNLA 5 stycznia 1975 roku spotkali się w Kenii i zgodzili się zatrzymać wzajemne starcia. Utworzono wówczas koalicyjny rząd przejściowyRothchild, Donald S. (1997). Managing Ethnic Conflict in Africa: Pressures and Incentives for Cooperation. s. 115–116.. Porozumienie to upadło jednak po miesiącu, a wzajemne starcia wybuchły na nowo. Niechęć i uprzedzenia doprowadziły w lipcu do wybuchu regularnej wojny domowejTvedten, Inge (1997). Angola: Struggle for Peace and Reconstruction. s. 29–36.. Wykorzystując wewnętrzne tarcia w kraju, w sierpniu Front Wyzwolenia Enklawy Kabindy ogłosił niepodległość Kabindy, co zostało uznane przez kilka państwMwaura, Ndirangu (2005). Kenya Today: Breaking the Yoke of Colonialism in Africa. s. 222–223..
W listopadzie MPLA objęło kontrolę nad Luandą, gdzie proklamowano utworzenie Ludowej Republiki Angoli. Przekształcenie organizacji MPLA w regularną armię dokonywało się pod wsparciem ZSRS oraz Kuby. Wsparcie instruktorów kubańskich, przysłanych do wsparcia zostało docenione w przyszłych walkach, a ich doświadczenie pomagało w organizacji jednostek bojowych. Następnie wysłany został kontyngentu 15 000 żołnierzy z Kuby. Ich zadaniem w celu zabezpieczenia południowych ziem kraju. Prezydentem republiki ludowej został Agostinho Neto. Państwowości republiki ludowej nie uznała jednak UNITA i FNLA, które połączyły siły i jeszcze tego samego dnia proklamowały niepodległość Ludowo-Demokratycznej Republiki Angoli. FNLA operowała głównie w okolicach stolicy mając również swoje bazy na terytoriom Zairu. Prezydentem drugiej z republik został Holden Roberto z FNLA, premierem natomiast Jonas Savimbi z UNITA. Wsparcia rebeliantom z UNITA i FNLA udzieliły wojska zairskie i południowoafrykańskie, a zaopatrzenie dostarczały im Stany ZjednoczoneStearns, Peter N.; William Leonard Langer (2001). The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern, Chronologically Arranged. s. 1065.Wright, George (1997). The Destruction of a Nation: United States Policy Towards Angola Since 1945. s. 2, 8–11 i 57..
Do terytorium Angoli wchodziła enklawa Kabinda, która była otoczona przez Zair. Posiadała ona znaczne złoża ropy naftowej, a na jej terenie działał Front Wyzwolenia Enklawy Kabindy (FLEC). Ogłoszono przy wsparciu Zairu 1 sierpnia 1975 roku powstanie Republiki Kabiny. Dzięki Kubańczykom jednostki MPLA obsadziły jednak rafinerie swoimi żołnierzami i w dniach 8-13 listopada 1975 roku odparto szturmy żołnierzy FLEC. Republika Południowej Afryki wspierała oddziały UNITY ze względu na chęć oddzielenia od wpływów komunistycznych terenów zależnych od RPA. Dodatkowym motywem do walki było popieranie UNITY przez Portugalię, Francję, USA, Chiny i kraje arabskie i Izrael.
Operacja Sawanna Sukces MPLA w Angoli sprowokował władze RPA do wsparcia jednostek UNITY. We wrześniu 1975 roku wysłano instruktorów do Silva Porto, a 5 października doszło do pierwszych walk w obronie Nova Lisbona. Operacja Sawanna miała za zadanie zabezpieczyć terytoria pod kontrolą jednostek UNITY, a w wariancie rozszerzonym przejąć całkowitą kontrolę nad państwem. Żołnierze wysłani z RPA służyli pod przykryciem obcej flagi, co w przyszłości zostało zdemaskowane. Zorganizowana została grupa operacyjna Foxbat, wyposażona w 22 samochody pancerne Eland Mk7, które udało się przetransportować na teren Angoli samolotem C-130 Hercules w dniach 13-20 października. Równolegle stworzono grupy operacyjne X-Ray, Beaver oraz Orange. Na samym terytorium RPA powstała grupa operacyjna Zulu. Dokonała ona przekroczenia granicy 14 października i zajęła port w Mocamedes kontrolowany przez jednostki z Portugalii, następnie port Lobito, gdzie dołączyła do grupy Foxbat. W listopadzie pomimo początkowych sukcesów zaczęto napotykać coraz mocniejszy opór. Wysadzone mosty i pogarszająca się pogoda zatrzymały natarcie przed miastem Porto Amboim. Było ono bronione przez żołnierzy pochodzących z Kuby. Do tej pory w 33 dni zdołano pokonać 3159 km. Podczas tego marszu stoczono 21 walk zadając przeciwnikowi straty w wysokości: 210 żołnierzy, 96 rannych i 50 wzięto do niewoli, przy stratach własnych 5 żołnierzy i 41 rannych. Kubańscy żołnierze ustawili zasadzkę pod Ebo na jednostki z UNITY. 25 listopada 1975 roku zniszczyli 7 z 12 posiadanych przez Foxbat pojazdów pancernych. Zestrzelono również samolot Cessna 185D, którym podróżowali: ppor. Williamson i Thompson oraz kapitan Taljaard. Wówczas podjęto decyzję o próbie ominięcia regionu Ebo. 12 grudnia spróbowano szturmu przez rzekę dzięki zbudowanej przeprawie. Szturm zakończył się sukcesem, jednak 15 grudnia 1975 roku postanowieniem politycznym Operacja Sawanna została przerwana.
22 grudnia 1975 roku kubańska artyleria zestrzeliła śmigłowiec SA330C Puma. Załoga kapitana Millbanka po wykonaniu awaryjnego lądowania w okolicy miasta Cela powróciła do swoich jednostek. 4 stycznia 1976 roku w pobliżu Dondo zestrzelony omyłkowo przez jednostki UNITY został własny śmigłowiec. Doprowadziło to do śmierci kapitana Immelmanna, De Witta oraz sierżanta Keletta z brygadierem Potgieterem. Uratowany został major Verster. Grupa X-Ray zajęła miejscowość Luso, gdzie znajdowało się ważne lotnisko pod względem przyszłej logistyki. Grupa Orange próbując ominąć miejsce gdzie zatrzymana została grupa Foxbat skierowała się na wschód kraju. W tamtym kierunku stanęła jednak przed obroną przeciwnika na rzece Cuanza. W tym momencie przerwano natarcie i rozpoczęto obronę własnych pozycji. W momencie kiedy doszło do ujawnienia, że ofensywę prowadzą żołnierze RPA zostało wycofane poparcie administracji USA. Wówczas władze RPA wycofały swoich żołnierzy z zajętych terytoriów do końca marca 1976 roku. Kampania rebeliantów nie powiodła się, a w czasie od stycznia do marca 1976 roku siły republiki ludowej opanowały większość kraju. Spowodowane to było brakiem wsparcia UNITY. 8 lutego 1976 roku utracono Nova Porta oraz Nova Lisbona o które stoczono ciężkie bitwy. Na zachodzie wojska rządowe zajęły całość wybrzeża, a na wschodzie miasto Luso.
Zwycięskie posunięcia sił MPLA były wsparte atakami lotniczymi kubańskich pilotów na samolotach MiG-21MF. Wykorzystywano do tego pociski rakietowe kal. 57 i 240 mm oraz bomb 250 i 500 kg. 13 marca 1976 dokonano nalotu na lądowisko Gago Couthinho niszcząc samolot Fokker F-27 Friendship 600 (nr 9Q-CLO) rakietą S-24. Samolot był używany do transportu zaopatrzenia przez jednostki FNLA. Pod kontrolą jednostek UNITY pozostały południowy-wschód kraju z złożami diamentów. Udało się zachować bazy w Zambii i Malawi, gdzie otrzymywano wsparcie od strony RPA.
W tym samym roku republika ludowa została przyjęta do ONZ i Organizację Jedności Afrykańskiej, co oznaczało formalne uznanie jej niepodległości przez światową opinię.
Walki z lat 1974-1978 na granicy W reakcji na wykryte wsparcie przez RPA oddziałów UNITY strona reprezentowana przez jednostki MPLA wsparła partyzantów z Organizacji Ludu Afryki Południowo-Zachodniej (SWAPO). Dostała ona wsparcie materialne oraz dostęp do obozów na terenie Angoli w celu organizacji jednostek. 13 kwietnia rozbił się partyzancki samolot Cessna C185D (nr ser.: 743), a 14 sierpnia 1974 roku jednostki SWAPO utraciły śmigłowiec Alouette III (nr ser. 111). W 1975 roku utracono kolejny śmigłowiec Alouette III (nr ser.: 55) który wpadł do jeziora Kariba i uległ zniszczeniu oraz 23 grudnia pilot zawadził o linię wysokiego napięcia doprowadzając do katastrofy drugiego śmigłowca (nr ser.: 37). W celu zminimalizowania zagrożenia ze strony SWAPO władze RPA wysłały 31. i 32. Batalion, które przeprowadziły rajd na terytorium Angoli i przeprowadzali walki z partyzantami, którzy minowali drogi. Podobny rodzaj walki odbywał się na północy Angoli gdzie ścierały się jednostki MPLA z opozycją angolską operującą z Zairu. W celu znalezienia sojusznika w walkach wystosowano oficjalne wsparcie dla Frontu Narodowego Wyzwolenia Kongo (FLNC). W marcu 1977 roku podczas operacji Shaba jednostki FLNC i MPLA zajęły prowincję Shaba, która była w bezpośrednim sąsiedztwie dróg prowadzących do Kolwezi. Inwazja została stłumiona przez Zair przy współudziale wojsk francuskich, belgijskich i marokańskichChris Cook and John Stevenson. The Routledge Companion to World History Since 1914, 2005. s. 321–322.. Odbyło się po zabiegach dyplomatycznych prezydenta Mobutu Sese Seko. Francja wykorzystując samoloty C-160 przetransportowała do Zairu 1500 żołnierzy marokańskich, a dodatkowo marokańscy piloci wykonywali loty na samolotach Mirage 5.
W drugiej połowie lat 70 XX wieku z walk wycofała się FNLA. UNITA z kolei rozwijała swój potencjał militarny, aż w końcu w latach 80. była w stanie zająć rozległe obszary na południu kraju. Rebelianci operujący w tym regionie wielokrotnie wspierani byli przez rząd RPA, która kilkukrotnie wysyłała swoje wojska na tereny przygraniczne. Ich celem było zwalczanie jednostek MPLA. W 1977 roku postanowiono zdecydowanie rozszerzyć działania przeciwko jednostkom SWAPO w celu ich likwidacji. W październiku tego roku rozpoczęto operację Kropduif, w której założeniach była likwidacja wrogich obozów w rejonach Eheke z garnizonem szacowanym na około 180 osób. 25 października z samolotów C-160 zrzucono dwudziesto-osobowy oddział uderzeniowy, który rozpoczą atak 32. Batalionu. Przez niecelny zrzut spadochroniarzy musieli oni przejść 20 km aby dotrzeć do celu. W takiej sytuacji atak 32. Batalionu został wcześniej dostrzeżony przez obrońców i doszło do bezpośrednich walk. Gdy pod obóz dotarli skoczkowie przypuszczono atak z innego kierunku niż 32. Batalion. Przez element zaskoczenia udało się wyeliminować około 60 przeciwników przy stracie trójki żołnierzy. Po zakończeniu walk całość żołnierzy została wycofana na bezpieczniejsze pozycje, a polegli zostali zabrani przez śmigłowce. W 1978 roku udało się wykryć w okolicy Cassinga główny obóz SWAPO.