Karol I Andegaweński, fr. Charles Ier d’Anjou, it. Carlo I d’Angiò (ur. w marcu 1226, zm. 7 stycznia 1285 w Foggi) – król Sycylii, Neapolu, Jerozolimy i Albanii, książę Achai, hrabia , Maine, Prowansji i , syn króla Francji Ludwika VIII Lwa i Blanki Kastylijskiej, córki króla Alfonsa VIII Szlachetnego. Jego starszymi braćmi byli król Ludwik IX Święty, hrabia Robert I d’Artois i Alfons z Poitiers.
Dzięki poparciu papiestwa uzyskał koronę Sycylii. Dążył do opanowania basenu Morza Śródziemnego i podboju Bizancjum. Jego ambitne plany zniweczyły nieszpory sycylijskie z 1282 roku, które doprowadziły do utraty Sycylii i wojny z Aragonią, która ciągnęła się jeszcze wiele lat po śmierci Karola.
Wczesne lata życia Karol dorastał w czasach, gdy jego matka była regentką w imieniu jego starszego brata, króla Ludwika IX. Blanka, poświęcająca większość swojego czasu poskramianiu niesfornych baronów, nie miała dużo czasu dla swoich dzieci. Była bliżej związana tylko z królem Ludwikiem, który jej całkowicie ufał. Pozostałym dzieciom, w tym Karolowi, który był najbardziej podobny do matki, nie okazywała głębszych uczuć.
Równie chłodne były relacje Karola z jego najstarszym bratem. Ludwik był surowy w obejściu z braćmi, jeśli ci przekroczyli granicę jego pobłażliwości. Na początku faworyzował najstarszego ze swoich młodszych braci, hrabiego Roberta. Gdy ten zginął podczas krucjaty egipskiej, w 1250 roku, jego miejsce u boku Ludwika zajął kolejny z braci, Alfons (hrabia Tuluzy), który po śmierci Blanki w 1252 stał się jednym z najbliższych doradców Ludwika.
Nierozpieszczany przez bliskich Karol nauczył się liczyć tylko na siebie. Był wysoki i dobrze zbudowany. Miał oliwkową cerę, odziedziczoną po przodkach matki i wydatny nos, cechę charakterystyczną rodu Kapetyngów. Odebrał gruntowne wykształcenie i przez całe życie wykazywał upodobanie do sztuk pięknych i poezji. Był bardzo ambitny, wytrwale dążył do osiągnięcia każdego celu jaki przez sobą postawił. Był człowiekiem surowych obyczajów i pobożnym, aczkolwiek jego pobożność służyła bardziej realizacji jego własnych ambicji. Wypływała ona z przekonania, że jest wybranym instrumentem w rękach Boga.
Małżeństwa Karol był dwukrotnie żonaty. Pierwszy raz ożenił się 31 stycznia 1246 w Aix-en-Provence z Beatrycze (1234 – 23 września 1267), córką hrabiego Prowansji Rajmunda Berengara IV i Beatrycze, córki Tomasza I, hrabiego Sabaudii. Beatrycze była młodszą siostrą Małgorzaty (królowej Francji), Eleonory (królowej Anglii) i Sanchy (żony Ryszarda, pretendenta do tronu Niemiec). Karol i Beatrycze mieli razem czterech synów i trzy córki: Ludwika (ur. i zm. 1248 w Nikozji) Blankę (1250 – lipiec 1269), żonę Roberta III, hrabiego Flandrii Beatrycze (1252 – 1275), żonę Filipa I, tytularnego cesarza łacińskiego Karola II Kulawego (1254 – 5 maja 1309), króla Neapolu Filipa (1256 – 1 stycznia 1277), tytularnego króla Tesaloniki Roberta (1258–1265) Elżbietę lub Marię (1261 – ok. 1300), żonę Władysława IV Kumańczyka, króla Węgier.
Po śmierci pierwszej żony ożenił się ponownie, 18 listopada 1268 w Trani, z Małgorzatą (1250 – 4 września 1308), córką Eudoksjusza Burgundzkiego, hrabiego Nevers, i Matyldy II, pani de Bourbon, córki Archambauda IX, pana de Bourbon. Karol i Małgorzata mieli razem jedną córkę, Małgorzatę, zmarłą w dzieciństwie.
Hrabia Prowansji i Andegawenii alt=|lewo|mały|Herb Karola jako hrabiego Andegawenii Rodzina nie okazywała Karolowi zbyt wielu uczuć, ale zadbała o jego status materialny. W swoim testamencie król Ludwik VIII zapisał swojemu nienarodzonemu jeszcze dziecku (pod warunkiem, że będzie to syn) hrabstwa Maine i Andegawenię. Karol objął je w posiadanie w 1247 roku, gdy ukończył 20 lat. Rok wcześniej rodzina ożeniła go z piękną Beatrycze Prowansalską, najmłodszą z czterech córek hrabiego Rajmunda Berengara IV. Dzięki temu małżeństwu Karol został hrabią Prowansji i Forcalquier, gdyż jego teść przekazał wszystkie swoje posiadłości Beatrycze, odpowiednio wyposażając starsze córki. Sumy posagowe nie zostały im jednak wypłacone w całości, co spowodowało, że szwagierki (a zwłaszcza najstarsza, królowa Małgorzata) znalazły się w konflikcie z Karolem. Nowy hrabia znalazł wkrótce kolejnego wroga, swoją teściową Beatrycze Sabaudzką, z którą pokłócił się o wdowie dożywocie.
Karol przybył do Prowansji w 1246 roku z armią prawników i księgowych. Prawnicy mieli ocenić, jakie prawa przysługują hrabiom Prowansji, a księgowi oszacować dochody. Karol traktował Prowansję jako niezależne władztwo, nic nie robiąc sobie z teoretycznej podległości Cesarstwu. Zresztą cesarz Fryderyk II Hohenstauf nie miał siły, aby swoje zwierzchnictwo nad Prowansją wyegzekwować. Największym problemem Karola byli więc prowansalscy baronowie i miasta, przywykłe za rządów poprzednich hrabiów do znacznej niezależności.
Poczynania Karola rychło wzbudziły niechęć Prowansalczyków, podsycaną przez teściową Karola, która twierdziła, że jej mąż zapisał jej w testamencie hrabstwo Forcalquier w osobiste władanie oraz prawo do użytkowania Prowansji. Feudałowie zawiązali własną ligę, w której prym wiedli Barral z Les Baux i Bonifacy z Castellane. Przeciwko Karolowi wystąpiły również największe miasta – Marsylia, Arles i Awinion – które proklamowały rządy komunalne na wzór włoski. Kiedy w 1247 Karol udał się na północ po inwestyturę Andegawenii i Maine, miasta owe zawiązały alians obronny.
Karol nie miał chwilowo czasu na rozprawę z oponentami. W sierpniu 1248 wyruszył, razem z bratem, na wyprawę krzyżową. Przed odjazdem porozumiał się z teściową, której odstąpił Forcalquier oraz 1/3 dochodów prowansalskich. Jego wyjazd zaktywizował opozycję. Karol dzielnie stawał podczas zdobywania Damietty i bitwy pod Al-Mansurą. Kiedy jednak Ludwik IX ogłosił, że każdy kto zechce może powrócić do kraju, Karol skwapliwie skorzystał z okazji i już w październiku 1250 przybył do Aigues-Mortes.
Wykorzystując przewagę wojskową i działania dyplomatyczne, eliminował przeciwników jednego po drugim. W kwietniu 1251 poddało się Arles, w maju Awinion, w czerwcu skapitulował Barral z Les Baux. W sierpniu Karol zaatakował Marsylię, ale został odparty. Rozpoczął więc oblężenie miasta, które skapitulowało w czerwcu 1252. Karol łagodnie obszedł się z pokonanymi. Potwierdził ich dawne prawa i przywileje. Marsylia zachowała swój ustrój komunalny, ale musiała uznać Karola za swojego suwerena.
W listopadzie 1252 zmarła królowa Blanka. Ludwik IX wciąż przebywał na Wschodzie, więc regencję objęli wspólnie Karol i Alfons. Wtedy też otrzymał od papieża Innocentego IV propozycję otrzymania korony sycylijskiej. Pomysł nie spodobał się Alfonsowi, a i Ludwik przysłał ze Wschodu list odradzający Karolowi przyjęcia tego tytułu. Karol wmieszał się wówczas w spór o sukcesję we Flandrii i Hainaut, interweniując po stronie hrabiny Małgorzaty II przeciwko jej synowi Janowi. Dzięki swoim działaniom uzyskał hrabstwo Hainaut i tytuł strażnika Flandrii. Wkrótce zaczął wprowadzać swoje wojska do Flandrii. Wieści o poczynaniach Karola dotarły do Ludwika IX jeszcze na Wschodzie. Po powrocie króla do Francji w 1254 nakazał Karolowi wycofanie się z hrabstwa. W 1256 zadecydował o pozostawieniu Flandrii w rękach Małgorzaty i przekazaniu Hainaut Janowi.
Karol wrócił więc do Prowansji, gdzie rządy w jego imieniu sprawowali seneszalowie, w tym Barral z Les Baux, który stał się lojalnym sługą Karola. Inni baronowie wciąż jednak wichrzyli, a Marsylia wciąż była niespokojna. Karol ponownie skłócił oponentów ze sobą, a dzięki interwencji króla Ludwika w listopadzie w 1256 uzyskał zrzeczenie się przez teściową Forcalquier. W Marsylii partia profrancuska dokonała przewrotu i objęła władzę. Kiedy w mieście pojawił się Karol podpisała z nim nowy traktat, który likwidował polityczną samodzielność miasta.
Po uspokojeniu Prowansji Karol zajął się poszerzaniem swoich włości. W 1257 nabył prawa do kilku baronii w dolnych Alpach oraz uzyskał tytuł regenta królestwa Arles. W 1258 hrabia Ventimiglii uznał Karola za swojego zwierzchnika. W 1259 Karol, przekupstwem i groźbami, uzyskał Cueno, Albę i Cherasco w południowym Piemoncie. W roku 1260 podporządkowali mu się hrabiowie z Mondovi, Cevy, Biadrate i Saluzzo.
Gdy w 1262 Karol udało się do swoich ziem w Andegawenii, w Prowansji ponownie wybuchł bunt. Zrewoltowali się baronowie pod wodzą Bonifacego z Castellane, a Marsylczycy obalili partię profrancuską. Wsparcia buntownikom udzieliła Genua, a i Aragonia skłaniała się ku interwencji. Lojalny wobec Karola pozostał Barral z Les Baux, mimo iż jego kuzyn Hugon przystał do rebelii. Dzięki jego wpływom powstanie nie rozprzestrzeniło się. Karol natychmiast powrócił do Prowansji. Genuę obłaskawił oddając jej część hrabstwa Ventimiglii. Pokonał w polu zbuntowanych baronów, a Bonifacy i Hugon udali się na wygnanie. Nie chcąc drażnić króla Aragonii Karol przystał na jego mediację z Marsylią. Miasto nie utraciło swoich przywilejów, ale musiało zburzyć mury miejskie. Buntownicy nie ponieśli kary.
Łaskawość Karola opłaciła mu się w przyszłości. W Prowansji więcej już nie wybuchły bunty przeciwko jego panowaniu, a Prowansalczycy dochowali mu wierności nawet w najtrudniejszych momentach jego włoskiej wyprawy, do której teraz przygotowywał się Karol.
Podbój Sycylii Kandydat do korony W tym czasie papiestwo szukało swojego kandydata do tronu Królestwa Sycylii, którego mogłoby wystawić przeciwko obecnemu królowi, nieprzychylnemu papieżom Manfredowi. Początkowo kandydatem papiestwa był Edmund, młodszy syn króla Anglii Henryka III. Jednak zamiar wprowadzenia angielskiego księcia na tron okazał się nierealny i Urban IV, papież od 1261 r., zaczął rozglądać się za nowym kandydatem. Uważał on, że papiestwu mógł pomóc tylko Francuz, więc rozpoczął negocjacje z królem Ludwikiem IX.
Mimo nieprzychylnego stanowiska Ludwika papieskim kandydatem został właśnie Karol. Opór brata udało mu się po kilku miesiącach przełamać i w czerwcu 1263 r. otrzymał wolną rękę w negocjacjach z papiestwem. Rychło Karol zawarł z papieżem traktat, który zabraniał mu starania się o godność cesarza lub chociażby urzędnika cesarskiego. Nie mógł ingerować w sprawy kościelne i nie miał prawa wymagać od poddanych posłuszeństwa. Zyskiwał za to pełne poparcie papiestwa w wojnie z Manfredem. Wkrótce jednak Manfred zaczął odnosić coraz poważniejsze sukcesy w Italii, co poprawiło pozycję Karola, który wytargował sobie liczne ustępstwa ze strony papieża.
Na jesieni 1264 r. zmarł papież Urban. Rok później jego następcą został Klemens IV. Utrzymał on ścisły sojusz z Karolem, który w międzyczasie kazał stracić pojmanych opozycjonistów prowansalskich i skonfiskował ich majątki. Zawarł również porozumienie z Genuą i Ferrarą. 10 maja 1265 r., ponaglany przez papieża, wsiadł na statek w Marsylii i pożeglował do Ostii.
Najazd alt=|mały|Herb Karola jako króla Sycylii Burza ukryła okręty Karola przed patrolującą Morze Liguryjskie eskadrą sycylijską i pretendent do korony stanął na kotwicy w Ostii 20 maja. 23 maja wkroczył do zajętego przez Manfreda Rzymu, entuzjastycznie witany przez mieszkańców. Zamieszkał początkowo w pałacu papieskim na Lateranie, ale później przeniósł się do pałacu senatorskiego na Kapitolu. Karol zyskał sympatię Rzymian, którzy 21 czerwca nadali mu godność senatorską. 28 czerwca czterech kardynałów udzieliło mu inwestytury na królestwo Sycylii. Karolowi udało się w następnych miesiącach przeciągnąć na swoją stronę część stronników Manfreda, który w takiej sytuacji wycofał się do Apulii.
6 stycznia 1266 r., Karol został wraz z żoną ukoronowany w kościele św. Piotra na króla Sycylii. Karol pożyczył od papieża ogromne sumy na opłacenie armii, na czele której chciał zaatakować Manfreda na jego ziemi. 15 stycznia 1266 r. do Rzymu przybyły posiłki francuskie i Karol, wobec topniejących funduszy, zdecydował się zaatakować Manfreda. 20 stycznia opuścił Rzym.