thumb|Dolna strona plechy thumb|240px|Górna powierzchnia plechy Kruszownica szorstka (Umbilicaria hirsuta (Sw. ex Westr.) Ach. – gatunek grzybów z rodziny kruszownicowatych (Umbilicariaceae). Ze względu na współżycie z glonami zaliczany jest do porostów.
Systematyka i nazewnictwo Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Umbilicaria, Umbilicariaceae, Umbilicariales, Incertae sedis, Lecanoromycetes, Pezizomycotina, Ascomycota, Fungi.
Po raz pierwszy takson ten zdiagnozowali w 1793 r. Olof Swartz i Johan Peter Westring, nadając mu nazwę Lichen hirsutus. Obecną, uznaną przez Index Fungorum nazwę nadał mu w 1794 r. Erik Acharius, przenosząc go do rodzaju Umbilicaria.
Synonimy nazwy naukowej:
Nazwa polska według Krytycznej listy porostów i grzybów naporostowych Polski.
Charakterystyka Plecha listkowata złożona przeważnie z pojedynczych listków o średnicy 1–3 cm, wyjątkowo do 7 cm. Listki mają okrągławy lub nieregularny kształt, ich obrzeża często są często są postrzępione i podgięte w dół. Do podłoża przyrastają uczepem. Są dość grube i podczas suchej pogody bardzo kruche, kruszą się w palcach. Górna powierzchnia jest początkowo gładka, później pokryta siecią bardzo cienkich szczelinek. Ma barwę szarą, szarozieloną lub jasnobrązową. Na brzegach występują czarne i rozgałęzione wyrostki, a na obwodzie plechy często znajdują się soredia. Izydiów brak. Dolna powierzchnia plechy jest biaława lub jasnoszara i obficie pokryta prostymi, lub słabo rozgałęzionymi, czarnymi chwytnikami.
Plecha zawiera glony protokokkoidalne. Zazwyczaj występują dość licznie lecideowe apotecja o rozmiarach 0,5–1,5 mm. Początkowo są siedzące, później mają krótkie trzoneczki. Tarczki czarne, płaskie lub wypukle, pokryte głębokimi rowkami. Powstają w nich zarodniki o rozmiarach 0–16 × 6–8 μm.
Reakcje barwne: rdzeń K, C + czerwony, KC + czerwony P-. Kwasy porostowe: kwas gyroforowy i kwas lekanorowy.
Występowanie i siedlisko Kruszownica szorstka jest szeroko rozprzestrzeniona na całej kuli ziemskiej. Występuje na wszystkich kontynentach (z wyjątkiem Antarktydy), oraz na wielu wyspach. Najliczniej występuje na półkuli północnej, rzadka jest na obszarach o klimacie tropikalnym; w Ameryce Południowej występuje tylko w Andach, w Afryce podano jej występowanie tylko w RPA. W Europie jest szeroko rozprzestrzeniona, na północy sięga po północne skrawki Półwyspu Skandynawskiego, występuje także w Islandii i na Grenlandii.
W Polsce jest pospolita w górach, na niżu bardzo rzadka. W górach występuje głównie w piętrze, kosodrzewiny, piętrze halnym i piętrze turniowym. Znajduje się na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski. Ma status VU – gatunek narażony na wymarcie. Była gatunkiem ściśle chronionymZałączniki nr 1 i 2 do rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących grzybów objętych ochroną (), od 9 października 2014 r. została wykreślona z listy gatunków porostów chronionych – Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej grzybów.
Rośnie na dobrze oświetlonych skałach krzemianowych, głównie na stromych ich powierzchniach, w miejscach regularnie zwilżanych wodą.
Gatunki podobne kruszownica strojna (Umbilicaria deusta). Na górnej powierzchni ma izydia, które mogą zostać pomylone z sorediami, ale ma barwę powierzchni zarówno górnej, jak i dolnej ciemnobrązową, a na dolnej powierzchni brak chwytników. kruszownica sztywna (Umbilicaria vellea). Ma chwytniki, ale, na górnej korze brak sorediów i rzadko posiada apotecjaBrodo, I.M, Sharnoff, S.D., & S. Sharnoff. 2001. Lichens of North America. Yale University Press, New Haven and London. s. 795 kruszownica szara (Umbilicaria grisea). Nie posiada chwytników kruszownica zwyczajna (Umbilicaria cylindrica). Również ma czarne chwytniki, ale zazwyczaj jest wielolistkowa
Przypisy
Kategoria:Kruszownicowate Kategoria:Porosty Kategoria:Mykobiota Polski