Opis obyczajów za panowania Augusta III – dzieło historyczne Jędrzeja Kitowicza (1728–1804), pisane od ok. 1787–1788 i nieukończone przez autora. Po raz pierwszy opublikowane w 1840–1841 w przeorganizowanej i nieznacznie skróconej postaci przez Edwarda Raczyńskiego, doczekało się edycji krytycznej wysiłkiem Romana Pollaka w 1951.
Zawartość utworu Utwór opisuje kompleksowo życie codzienne i obyczaje różnych stanów w Polsce w poł. XVIII w. za panowania Augusta III Sasa. Wykracza w ten sposób poza ówczesną konwencję opisywania historii jako dziejów władców i sławnych postaci. Autor szczegółowo omawia kulturę materialną (ubiory, sprzęt, pojazdy, potrawy, broń) i zachowania (rodzinne, oficjalne, codziennie, świąteczne). Wykład podzielony jest na zagadnienia tematyczne, np. wiara, wychowanie dzieci, stan duchowny, palestra, wojsko, życie dworskie. Drobiazgowe opisy przekazywane są barwnym językiem, zawierają liczne anegdoty. Za sprawą Opisu obyczajów Kitowicz bywa traktowany jako jeden z prekursorów polskiej etnografii.
Kitowicz posługuje się w swoim dziele formą opisu normatywnego. W jego zamierzeniu utwór stanowi rekonstrukcję odchodzącego w przeszłość stanowego świata społecznego. Kitowicz krytykuje czasy Stanisława Augusta Poniatowskiego, porównując je niekorzystnie z epoką Augusta III, którego podziwiał. Nie występuje przy tym z pozycji ani zwolennika reform oświeceniowych, ani obrońcy minionych czasów złotej wolności szlacheckiej.
Najbardziej wartościowa literacko część Opisu dotyczy zamożnej szlachty. Fragment poświęcony obyczajowości chłopskiej sprowadza się do kilku stron na temat ubioru, a tekst urywa się w połowie zdania wkrótce po wzmiance o zjawisku kołtunów na Mazowszu. Omówienia wbrew planom autora nie doczekały się obyczaje szlachty zaściankowej, mieszczan, Żydów i Cyganów.
Styl Kitowicza został scharakteryzowany jako epistolarny z uwagi na dominującą intencję informowania i zabawiania czytelnika, luźną konstrukcję wywodu oraz obecność licznych sprzeczności wewnętrznych, przejaskrawień i niezręczności stylistycznych. Kitowicz stroni od patosu, pedantyzmu i moralizatorstwa, a w jego opisach rzeczywistości społecznej przeważa sardoniczny humor.
Recepcja Dzieło przyniosło nieznanemu za życia Kitowiczowi sławę po jego opublikowaniu w połowie XIX w. Uznane za „nieocenioną syntezę obyczajowości czasów saskich”, wywarło wpływ na powieści historyczne Józefa Ignacego Kraszewskiego (1812–1887) i Henryka Sienkiewicza (1846–1916), którzy czerpali z niego swoje wyobrażenia.
Inscenizacja W marcu 1990 krakowski Teatr STU zrealizował oparty na dziele Kitowicza spektakl Opis obyczajów, czyli jak zwyczajnie wszędzie się złe do dobrego miesza w reżyserii Mikołaja Grabowskiego. Przedstawienie odniosło sukces i rok później powstała wersja telewizyjna.
Główne wydania Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, red. Edward Raczyński, 4 t., Drukarnia Walentego Stefańskiego, Poznań 1840–1841 (wydanie pierwsze, zmienione i skrócone). Opis obyczajów za panowania Augusta III, red. Roman Pollak, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1951; wyd. II: 1970 (kompletna edycja krytyczna). Opis obyczajów za panowania Augusta III, red. Maria Dernałowicz, Zbigniew Goliński, Anna Skarżyńska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1985; wyd. II: 1999 (nowe wydanie naukowe z poszerzonym komentarzem i reprodukcjami).
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne E-book udostępniony bezpłatnie w bibliotece Wolne Lektury. Pierwsze wydanie Opisu... w bibliotece cyfrowej Polona: Tom I Tom II Tom III Tom IV
Kategoria:Polskie oświeceniowe utwory literackie Kategoria:Polska literatura faktu Kategoria:Utwory literackie z 1840 Kategoria:Hasła kanonu polskiej Wikipedii