Bławatniczek (Calyptura cristata) – gatunek małego ptaka z rodziny szerokodziobków (Platyrinchidae); bywa umieszczany w innych rodzinach, gdyż niektórzy autorzy rodziny szerokodziobków nie uznają. Występuje endemicznie w południowo-wschodniej Brazylii. Krytycznie zagrożony wyginięciem.

Taksonomia Po raz pierwszy gatunek opisał Louis Jean Pierre Vieillot w 1818, przydzielając mu nazwę gatunkową Pardalotus cristatus. Opis ukazał się w 24. tomie Nouveau dictionnaire d'histoire naturelle. Jako miejsce typowe wskazano Rio de Janeiro (Brazylia); możliwe, że chodziło o okolice miasta. Status taksonomiczny gatunku długo był niepewny, niegdyś określano go jako incertae sedis; jest to monotypowy przedstawiciel rodzaju Calyptura. Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza bławatniczka w rodzinie tyrankowatych; autorzy Cotingas and Manakins oraz Handbook of the Birds of the World umieszczają bławatniczka w rodzinie bławatnikowatych, zaś autorzy The Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World uznali go za przedstawiciela szerokodziobków.

Nazwa rodzajowa Calyptura pochodzi z greki od słów καλυπτω kaluptō – „przykrywać” – i ουρα oura – „ogon”. Nazwa gatunkowa cristata pochodzi z łaciny, gdzie cristatus oznacza „czubaty”.

Morfologia Długość ciała wynosi 7,5 do 8 cm. Z tego dziób mierzy u samca 5–5,5 mm, u samicy 8,97–9,41 mm. Skrzydło samca (n=11) ma długość 46–51,5 mm, samicy (n=6) 46,5–49 mm. Skok u 7 samców mierzył 13,38–15,5 mm, u jednej samicy 15,43 mm. Masa ciała (płeć badanego osobnika nieznana) od 19,8 do 20,2 grama.

Dymorfizm płciowy słabo zaznaczony. U dorosłego samca większość wierzchu ciała pokrywają pióra koloru oliwkowobrązowego. Na kuprze barwa przechodzi w jasnożółtą, by na pokrywach nadogonowych z powrotem stać się oliwkowobrązową. Szarobrązowe sterówki posiadają oliwkowe chorągiewki zewnętrzne. Wierzch głowy jaskrawy, pomarańczowoczerwony, pokrywają go po bokach czarne pasy, zbiegające się za jaskrawą plamą; nieco czerni widać również na karku. Na czole występuje obszar bardzo jaskrawych żółtych piór, ograniczony jednak do obszaru tuż przy dziobie. Większa część skrzydeł przybiera barwę od jasnobrązowej po szarawą, na części pokryw bardziej oliwkową. Na średnich i dużych pokrywach skrzydłowych można dostrzec białe końcówki. Krawędzie części lotek I rzędu oraz te lotek II i III rzędu oliwkowe. Gardło i przód głowy oliwkowozielone, w porównaniu do grzbietu jedynie nieznacznie bardziej żółtawe. Od górnej piersi w tył, poprzez brzuch po pokrywy podogonowe, pióra stają się coraz bardziej żółte. Pokrywy podskrzydłowe od kremowożółtych po niemal białe. U samicy czoło i przednia część wierzchu głowy ciemne, oliwkowobrązowe; obszar pomarańczowoczerwony ograniczony jest do tyłu wierzchu głowy, gdzie przemieszany jest z czarnymi piórami. Mimo że te ograniczone są do boków tej jaskrawej plamy, to nie tworzą dwóch wyraźnych pasków, jak u samca. Kuper bardziej matowy. Białe obwódki pokryw skrzydłowych węższe.

Zasięg występowania Endemit Brazylii. Prawdopodobnie endemiczny dla stanu Rio de Janeiro, dokładnie północnych okolic miasta Rio de Janeiro. Domniemane występowanie w stanie Espírito Santo oparte jest na relacji, jak określa autor, stale zawodnego, Augusto Ruschiego. Z drugiej strony część obserwacji Jean-Théodore Descourtilza – od którego pochodzą niektóre informacje dotyczące bławatniczka – była przeprowadzona właśnie w Espírito Santo i możliwe, że wspomniany gatunek występował dawniej w tym stanie. W 2011 znano około 55 okazów gatunku; miejsca, gdzie zebrano te okazy, skupione są w okolicach (także dalszych) miasta Rio de Janeiro, leżą na wysokości 150–900 m n.p.m. W 2023 Silva i inni skatalogowali kolejne okazy muzealne, zwiększając liczbę znanych okazów do 104. Miejsce ponownego odkrycia gatunku (w 1996) znajduje się w górach Serra dos Órgãos, poniżej Teresópolis (550 m n.p.m.). Od 1990 gatunek kilkukrotnie stwierdzano także w okolicach miasta Ubatuba w stanie São Paulo, jednak nie są to obserwacje potwierdzone, choć siedliska w tamtych okolicach wydają się odpowiednie dla tego ptaka. W 2007 odkryto w Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie okaz gatunku, rzekomo odłowiony gdzieś w stanie São Paulo między majem 1819 a kwietniem 1820.

Ekologia Bławatniczek występuje w regionie Mata Atlântica, zarówno w lasach pierwotnych, jak i wtórnych. Uczęszcza także do zadrzewień w opuszczonych dawnych miejscach wycinki, a raz widziany był w zakrzewieniu. Co do głosu nie ma całkowitej pewności. Jedno z doniesień mówi o podobnym do wróblego ćwierknięciu, zaś drugie o wydawanym przez oba ptaki z pary głośnym dźwięku, opisanym jako krótki, ochrypły (także: szorstki) i zaprzeczający. Na temat zachowania bardzo mało danych. Przypuszczalnie bławatniczek przebywa parami, w środkowych warstwach roślinności. Żywi się jagodami, owocami i owadami (co potwierdzają także badania zawartości żołądka). Zdobyczy szuka pośród oplątew (Tillandasia), w mniejszym stopniu jednym z gatunków rodzaju Acnistus i/lub Bassovia lucida. Descourtilz pisze, że C. cristata żywi także się owocami Acnistus arborescens, przynajmniej sezonowo. W przeciwieństwie do treści wczesnych przekazów, dwa osobniki zaobserwowane w 1996 były niezwykle trudne do dostrzeżenia pośród epifitów.

Lęgi O lęgach brak danych. Z około 55 okazów muzealnych dwa to młodociane samce, które odłowiono w styczniu i maju. Dwa inne samce, zebrane w styczniu i czerwcu, miały małe jądra, co wskazuje na to, że nie były wtedy w trakcie sezonu lęgowego.

Status i zagrożenia Przez IUCN gatunek jest klasyfikowany jako krytycznie zagrożony wyginięciem (CR, Critically Endangered) nieprzerwanie od 1994 (stan na 2025). Możliwe, że gatunek już wymarł. Z dowodów w postaci okazów muzealnych i jednego potwierdzonego zapisu obserwacji wzrokowej wynika, że ​​w połowie XIX wieku nie był to gatunek rzadki, nawet w siedliskach wtórnych. Ostatni znany okaz muzealny odłowiono w 1931 i odtąd miało miejsce tylko kilka zasłyszanych i niepotwierdzonych obserwacji aż do 1996, gdy bławatniczek został ponownie odkryty (obserwowano dwa osobniki w ciągu kilku dni). Od tej pory nie było już żadnych pewnych stwierdzeń (stan w 2025). W 1997, 2006 i 2008 obserwowano ptaki, które zdawały się należeć do C. cristata, jednak nie są to potwierdzone obserwacje.

Obserwacje z 1996 przeprowadzono na krańcu obszarów objętych Parkiem Narodowym Serra dos Órgãos. Gatunek jest chroniony na mocy prawa brazylijskiego. Według BirdLife International gatunek jest na skraju wymarcia, a pozostała przy życiu populacja jest nie większa niż 50 osobników. Zagrożeniem jest wycinka lasów. Dawniej prowadzono ją celem pozyskania terenów pod kopalnie złota i diamentów, a także plantacje kawy. Jeśli bławatniczek prowadzi migracje wysokościowe, brak lasów poniżej 1000 m n.p.m. na wymienionym zasięgu również może przyczynić się do wymarcia. Na gatunek mogą też mieć wpływ zmiany klimatyczne.

Przypisy Systematyka i nazewnictwo polskie za:

Bibliografia

Kategoria:Szerokodziobki Kategoria:Ptaki Ameryki Południowej Kategoria:Fauna endemiczna Brazylii Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1818 roku Kategoria:Taksony opisane przez Nicholasa Aylwarda Vigorsa