Maria Wojciechowska ze Świeżawskich (ur. 24 stycznia 1902 w Rohatynie, zm. 12 października 1990 w Poznaniu) – historyk Wielkopolski, bohemista, żona Zygmunta Wojciechowskiego.
Życiorys Urodziła się 24 stycznia 1902 w Rohatynie nad Gniłą Lipą w Galicji Wschodniej. Była córką prawnika Kazimierza Świeżawskiego (1874–1953) i Anny z Kukawskich (1876–1935)Kazimierz Świeżawski, Wspomnienia galicyjskie 1874–1949, oprac. G.S. Wojciechowski i in., Bonżur!, Warszawa – Nowa Iwiczna 2025, bonzur.edu.plMaria Wojciechowska, Przyczynek do ikonografii okresu Wiosny Ludów, „Studia Muzealne”, t. 8: 1970, s. 107–110..
Maturę zdała we Lwowie 8 czerwca 1920. Tam też studiowała na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jana Kazimierza (20 grudnia 1920 – 3 września 1924). Na tej uczelni od 12 października 1921 do 30 września 1924 sprawowała funkcję asystenta przy Katedrze Nauk Pomocniczych HistoriiMaria Świeżawska-Wojciechowska, Przemówienie z okazji 75 urodzin i 50 rocznicy pracy społecznej i naukowej, Poznań, 9 III 1977, mps, Archiwum PAN (Poznań), sygn. P.III–59, teczka nr 1: Papiery osobiste Marii Wojciechowskiej (kopia w zbiorach Wandy Wojciechowskiej-Ratajczak)..
8 maja 1924 obroniła doktorat na podstawie pracy Z dziejów książki w Poznaniu w XV i XVI wieku, opartej na kwerendzie w archiwach poznańskich i gnieźnieńskichPor. Marja Świeżawska, Introligatorzy poznańscy w wieku XVI, „Exlibris” (Kraków) 1925, t. VII, z. 1, s. 78–89.. Promotorem pracy, opublikowanej w 1927 w Poznaniu, był Jan PtaśnikMarja Wojciechowska, Z dziejów książki w Poznaniu w XVI wieku, Poznań 1927, ss. 358..
W 1925 poślubiła historyka ustroju Zygmunta Wojciechowskiego (1900–1955)Por. Sławomir Galicki, Wierząc w lepsze jutro, „Tygodnik Uniwersytecki” (Poznań), 15 X 1989, nr 3, s. 8–9 (informacje o rodzinie męża i wspomnienia Wojciechowskiej)., ówcześnie zastępcę profesora Uniwersytetu Poznańskiego i od listopada zamieszkała w Poznaniu, zajmując się historią miastaPor. Maria Wojciechowska, Kartki z przeszłości Poznania, Księgarnia Ziem Zachodnich, Poznań 1946, ss. 93 (felietony w „Dziale Kultury Sztuki” „Kuriera Poznańskiego” z lat 1926–1928.. Kontynuowała swe zainteresowania historyczne, pracując jako kierowniczka Poznańskiej Komisji Atlasu Historycznego Polskiej Akademii Umiejętności (1933–1939). Wraz z Zygmuntem wyjeżdżała w celach naukowych do Niemiec, Francji i Szwajcarii oraz zbierała materiały źródłowe do dziejów Piastów na terenie tzw. ziem macierzystych Polski (ziemie zachodnie od 1945). W drugiej połowie lat trzydziestych oboje uczestniczyli w akcji wygłaszania tajnych wykładów, organizowanych przez Uniwersytet Poznański dla Polaków w Prusach WschodnichTaż, Poznań – Olsztyn przed 25 laty, „Warmia i Mazury” (Elbląg – Olsztyn – Ełk), kwiecień 1961, nr 4 (121), s. 10–11.. W czasie okupacji niemieckiej została wysiedlona z dziećmi do Krakowa, gdzie ukrywał się, poszukiwany przez Gestapo, jej mąż Zygmunt. Uczestniczyła z nim w działalności wielkopolskiej organizacji konspiracyjnej „Ojczyzna” (kryptonim „Omega”).
W czasie wojny zaginęła część jej dorobku naukowego – przygotowany do druku poznański tom Monumenta Posnaniae Typographica, monografia katedry we Fromborku, oddana do druku w Poznaniu w sierpniu 1939 i będąca na ukończeniu Mapa Województwa Poznańskiego z okresu Sejmu CzteroletniegoPor. Marja Wojciechowska, Sprawozdanie z prac nad mapą woj. poznańskiego w dobie Sejmu czteroletniego, Poznań 1934, ss. 16 (odbitka ze Sprawozdań Poznańskiego Tow. Przyjaciół Nauk, 1933, nr 3, s. 75–88)Maria Wojciechowska, Leon Siuchniński, Plan m. Poznania z czasów Sejmu Czteroletniego, „Kronika Miasta Poznania” (Poznań), t. 14: 1936, nr 4, s. 571–584.. W latach 1944–1945 mieszkała w Milanówku pod Warszawą, zaś po zakończeniu wojny wraz z rodziną wróciła do PoznaniaMaria Wojciechowska, „Prehistoria” Instytutu Zachodniego, „Dzieje Najnowsze”, t. 2: 1970, nr 3, s. 226–230..
Jako zastępca sekretarza generalnego Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk (3 maja 1946 – 31 października 1958) reaktywowała działalność tej placówki, pełniąc przez piętnaście lat funkcję głównego redaktora wydawnictw PTPN (do 23 kwietnia 1961)Taż, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk po drugiej wojnie światowej, „Roczniki Historyczne”, t. 23: 1957 (Księga pamiątkowa w stulecie Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk), s. 509–559.. Należała do członków założycieli Instytutu Zachodniego (1945), którego pierwszym dyrektorem był Zygmunt Wojciechowski (1945–1955), zajmując się sprawami czeskimi. Z racji częstych wyjazdów do Czechosłowacji oraz rozpoczętej współpracy z uczonymi czeskimi, zajęła się tematyką słowianoznawczą – docent Instytutu Słowianoznawstwa Polskiej Akademii Nauk (1 lipca 1957 – 31 grudnia 1972), następnie na emeryturze.
W 1968 opublikowała polskie tłumaczenie „Kroniki Kosmasa” według zachowanych czternastu średniowiecznych odpisówKosmasa Kronika Czechów, PWN, Warszawa 1968, ss. 460; Zakład Narodowy im. Ossolińskich – De Agostini Polska, Wrocław – Warszawa 2006, wyd. 2, ss. 411., a w 1978 wydała tłumaczenie „Kroniki” pisanej przez dwóch pierwszych kontynuatorów Kosmasa – Mnicha Sazawskiego i Kanonika WyszechradzkiegoKronikarze czescy. Kanonik Wyszehradzki. Mnich Sazawski, PWN, Warszawa 1978, ss. 250; Zakład Narodowy im. Ossolińskich – De Agostini Polska, Wrocław – Warszawa 2006, wyd. 2, ss. 249.. Następnie przygotowała łacińską edycję „Kroniki Kosmasa” (niewydana)Por. tejże, O nowej edycji Kroniki Kosmasa z Pragi, „Studia Źródłoznawcze. Commentationes”, t. XVIII: 1973, s. 123–133..
Od 1970 była członkiem Chrześcijańskiego Stowarzyszenia Społecznego, pełniąc przez kilka kadencji funkcję przewodniczącej Oddziału Poznańskiego, zaś w latach 1982–1989 pozostawała członkiem Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego. Pomagała wówczas proboszczom parafii rzymskokatolickich w Poznaniu, wspólnie z ówczesnym sekretarzem Oddziału, redaktorem tygodnika „Za i Przeciw” Olgierdem Knie, w uzyskiwaniu pozwoleń na budowę kościołówPor. tejże, Kościół NMP i św. Jana Chrzciciela – ośrodek walki o polskość w Pile, „Za i Przeciw” (Warszawa), 27 V 1973, nr 21, s. 14–15, 20., była również inicjatorką porządkowania terenów Ostrowa Tumskiego w Poznaniu, wykonywanego przez członków ChSS, Zarząd Zieleni Miejskiej, kleryków ze Zgromadzenia Chrystusowców oraz Metropolitalnego Seminarium Duchownego. Zainteresowała się ówcześnie historią wielkopolskich księży-społeczników w schyłkowym okresie zaborów. Rozpoczęte w 1974 kwerendy archiwalne, podjęte wraz z gronem członków Oddziału Poznańskiego ChSS, a następnie zespołem redakcyjnym, doprowadziły do ukazania się w wydawnictwie „Novum” zeszytu próbnego słownika biograficznego „Księży-społeczników w Poznańskiem 1894–1919” (edycja w latach 1992–2009)Por. tejże, Wielkie przedsięwzięcie. Życiorysy księży wielkopolskich, „Za i Przeciw” (Warszawa), 6 VII 1980, nr 27.. Pracą naukową nad słownikiem oraz łacińską edycją „Kroniki Kosmasa” zajmowała się do ostatnich chwil życia. Pochowana na Cmentarzu Sołackim w Poznaniu, obok grobu Zygmunta Wojciechowskiego (pole św. Barbary A, rząd 7).
Po śmierci męża (1955) ofiarowała poznańskiemu oddziałowi PAN złoty medal Oswalda Balzera, który historyk otrzymał w darze od społeczeństwa polskiego, a w testamencie zapisał go swemu najzdolniejszemu uczniowi – Zygmuntowi Wojciechowskiemu (zaginiony). Brązowe repliki medalu stanowią od 1980 stałą, przyznawaną co trzy lata przez Oddział Poznański PAN, nagrodę im. Oswalda Balzera wybitnym twórcom z zakresu nauk humanistycznychWanda Wojciechowska [List do Henryka Olszewskiego w sprawie medalu Oswalda Balzera], Poznań, 30 XI 2009, mps, ss. 4 (kopia w zbiorach Wandy Wojciechowskiej-Ratajczak).. Pod koniec lat siedemdziesiątych przekazała większą część księgozbioru Bibliotece im. Edwarda Raczyńskiego w Poznaniu. Spuścizna znajduje się w Archiwum PAN w Warszawie, Oddział w Poznaniu (Dział III – Spuścizny uczonych polskich i ludzi kultury, sygn. P.III–59; spuścizna po Zygmuncie Wojciechowskim: sygn. P.III–8) oraz w rękach córki, Wandy Wojciechowskiej-Ratajczak (Warszawa) i wnuków, Grzegorza i Piotra Wojciechowskich (Warszawa), gdzie także ikonografia oraz część spuścizny po Zygmuncie i rodzinie. Biografia autorstwa Katarzyny Zych (niepublikowana)Katarzyna Zych, Życie i działalność Marii Wojciechowskiej, Poznań 2003, mps (praca magisterska pod kierunkiem Marii Kujawskiej, Zakład Dydaktyki Wydziału Historycznego UAM; kopia z uwagami Mariana Wojciechowskiego w zbiorach Wandy Wojciechowskiej-Ratajczak)., wydane wspomnienia ojca, Kazimierza Świeżawskiego, gdzie informacje o rodzinie.
Publikacje Marja Świeżawska, Introligatorzy poznańscy w wieku XVI, „Exlibris” (Kraków) 1925, t. VII, z. 1, s. 78–89 (odbitka w 150 numerowanych egzemplarzach); Wyd. Wanda Wojciechowska, Poznań 1991, wyd. 2, ss. 23 (reprint) Marja Wojciechowska, Z dziejów książki w Poznaniu w XVI wieku, Fiszer i Majewski. Księgarnia Uniwersytecka, Poznań 1927, ss. XLIII + 1 nlb. + 358 +2 nlb. + 17 tabl. Rec. Eugenja Kurkowa, Dr Marja Wojciechowska: Z dziejów książki w Poznaniu w XVI wieku, Poznań, 1927…, „Pamiętnik Literacki” (Lwów) 1927, nr 24/1/4, s. 468–478. Rec. Dr Marja Wojciechowska: Z dziejów książki w Poznaniu w 16. wieku, Poznań 1927, „Kronika Miasta Poznania” (Poznań), t. 5: 1927, nr 4, s. 413 Marja Wojciechowska, Dwa opisy litkupu z akt poznańskich, „Kronika Miasta Poznania” (Poznań), t. 6: 1928, nr 4, s. 360–365 Marja Wojciechowska, Sprawozdanie z prac nad mapą woj. poznańskiego w dobie Sejmu czteroletniego, Poznań 1934, ss. 16 (odbitka ze Sprawozdań Poznańskiego Tow. Przyjaciół Nauk, 1933, nr 3, s. 75–88) Maria Wojciechowska, Leon Siuchniński, Plan m. Poznania z czasów Sejmu Czteroletniego, „Kronika Miasta Poznania” (Poznań), t. 14: 1936, nr 4, s. 571–584 (red.) Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, t. XIII–XXIV: 1945–1960, Poznań 1946–1960 Maria i Zygmunt Wojciechowscy, Polska Piastów Polska Jagiellonów, Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań 1946, ss. 479 Kartki z przeszłości Poznania, Księgarnia Ziem Zachodnich, Poznań 1946, ss. 93 (felietony w „Dziale Kultury Sztuki” „Kuriera Poznańskiego” z lat 1926–1928: Jak Poznań strzegł praw swej demokracji; Dwa spory językowe; „Maksymaliści” na moście Wodnym; Temperamenty poznańskie; Zapomniani a przypomnienia godni; Z kultury obyczajowej Poznania z początkiem XVII w.; Stroje mieszczan poznańskich w XVI w.; Stroje mieszczek poznańskich przed trzema stuleciami; Jak się muzykowało w dawnym Poznaniu; „Misce secundum artem” [aptekarze]; Litkup; Dokoła śmierci; Materiały ludoznawcze w księgach miejskich poznańskich; Zegarmistrze w dawnym Poznaniu). Rec. Witold Jakóbczyk, Kartki z przeszłości Poznania – dr. Maria Wojciechowska, „Kronika Miasta Poznania”, t. 19: 1946, nr ¾, s. 214–215; Maria z Świeżawskich Wojciechowska, Kartki z przeszłości Poznania, Wyd. Miejskie, Poznań 2002, wyd. 2, ss. 62 (publikacja wspólna z: Marja z Sławskich Wicherkiewiczowa, Obrazki z przeszłości Poznania, Wyd. Miejskie, Poznań 2002, wyd. 2, ss. 61). Rec. Grzegorz Sporakowski, Dwie w jednej, „Głos Wielkopolski” (Poznań), 11 VII 2002 Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Poznań 1952 Z życia Towarzystw Naukowych na Ziemiach Zachodnich, „Przegląd Zachodni” 1952, nr 9/10, s. 218–235 Ze studiów nad rękopisami Kosmasa, „Sbornik historycký CSAV” (Praha), t. V: 1957, s. 5–20. Rec. Gerard Labuda, „Studia Źródłoznawcze. Commentationes”, t. V: 1960, s. 196 Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk po drugiej wojnie światowej, „Roczniki Historyczne”, t. 23: 1957 (Księga pamiątkowa w stulecie Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk), s. 509–559 Sto lat Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Album = Un siècle d'activité de la Société des Amis des Sciences et des Lettres de Poznań, PTPN, Poznań 1957, ss. 117 Rola kulturotwórcza Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, „Kultura i Społeczeństwo”. t. II: 1958, nr 1, s. 103–118