Gołąb brązowogrzbiety (Columba elphinstonii) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny gołębiowatych (Columbidae), podrodziny gołębi. Endemit zachodnich i południowych Indii. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Taksonomia Po raz pierwszy gatunek opisał William Henry Sykes w 1832. Przydzielił mu nazwę Ptilinopus Elphinstonii. Holotyp pochodził z Ghatów Zachodnich na obrzeżach płaskowyżu Dekan. Obecnie IOC umieszcza gołębia brązowogrzbietego w rodzaju Columba. Najbliżej spokrewniony z gołębiem jasnoszyim (C. pulchricollis) i liliowym (C. torringtoniae). Monotypowy.
Morfologia Długość ciała wynosi według autorów HBW 36–42 cm, według autora Pigeons and Doves 364 do 431 mm; z tego 18–20 mm przypada na dziób, 132–160 mm na ogon. Skrzydło mierzy u samca 205–215 mm, u samic 199–202 mm. Długość skoku mieści się w przedziale 25–29 mm. Masa ciała około 379 g.
Występuje nieznaczny dymorfizm płciowy. U samca głowa z wierzchu jasna, pastelowo szara, na czole i pokrywach usznych nieznacznie jaśniejsza. Boki i tył szyi porastają usztywnione, biegnące liniami pióra; przybierają barwę czarną, jednak mają białe zakończenia, w większości położone na chorągiewkach zewnętrznych; opalizują fioletowo lub zielonkawo. Poniżej tylnej części szyi te dekoracyjne pióra nabierają na końcach brązowo-fioletowego odcieniu, zlewając się z upierzeniem wyższej części grzbietu oraz boków piersi; te zaś posiadają intensywnie połyskujące zielono-fioletowo zwieńczenia. Górna część grzbietu i pokrywy skrzydłowe wyróżnia intensywnie kasztanowy koloryt. Lotki czarnobrązowe. Nieliczne z szaroczarnych piór grzbietu i kupra wyróżniają się nieznacznie purpurowymi końcówkami. Zarówno pokrywy nadogonowe jak i początki sterówek czarniawe. Upierzenie brody i gardła kremowobiałe, na przodzie szyi i piersi wpada w szarość. Na piersi można dostrzec słabo widoczną zieloną iryzację. Pozostała część spodu ciała szara, miejscami z domieszką barwy płowej; ciemnieje na bokach piersi oraz brązowoczarnych pokrywach podogonowych. Pokrywy podskrzydłowe ciemnoszare. Tęczówka żółtobrązowa lub szarobrązowa; dziób szarożółty na końcu, u nasady wraz z woskówką ceglastoczerwony lub magenta. Stopy czerwonoróżowe z białawymi pazurami. Samicę odróżnia bardziej matowe upierzenie, niekiedy ślady barwy brązowej na głowie oraz słabsza opalizacja piór.
Zasięg występowania Endemit Indii. Występuje w Ghatach Zachodnich, od północnego stanu Maharasztra, poprzez zachodnią Karnatakę po południowy stan Kerala i zachodni Tamilnadu. Według BirdLife International cały ten obszar zajmuje około 230 tys. km².
Ekologia Gołąb brązowogrzbiety występuje w wilgotnych lasach, zarówno wiecznie zielonych, jak i z drzewami zrzucającymi liście. Spotykany na wysokości od 650 do ponad 2000 m n.p.m., przeważnie gniazduje powyżej 1000 m n.p.m. W jednym z badanych miejsc, na wzgórzach Palni, roczna suma opadów wynosi średnio 1650 mm. Do najpospolitszych rodzajów roślin na terenie należą czapetka (Syzygium), Ternstroemia, Sideroxylon, Meliosma, mala (Elaeocarpus), Symplocos, Eurya, Litsea oraz różanecznik (Rhododendron). C. elphinstonii to trudny do zauważenia gatunek, który zwykle przebywa samotnie lub w parach; większe grupki zbierają się na owocujących drzewkach. Jeden ze znanych głosów, prawdopodobnie zachęcający potencjalnego partnera („advertising call”), opisany jako hu-hu-hu-hu, rozpoczynającym się podobnym do małpich (małp z rodzaju Langur) dźwiękiem; kolejne szybko powtórzone trzy-cztery głosy opisane jako głębokie, upiorne i podobne sowim. Lot szybki i zwinny.
Pożywienie Głównie owocożerny. W trakcie badań prowadzonych w Ghatach Zachodnich, obejmujących analizę odchodów oraz bezpośrednie obserwacje, wykazano żerowanie na owocach 39 gatunków roślin, nasionach 11 roślin, kwiatach i pączkach 4 gatunków oraz kilku naziemnych bezkręgowcach. Najwięcej bezkręgowców (rozpoznano m.in. 19 gatunków ślimaków i chrząszcze) spożywają w porze monsunów, najmniej zaś w zimie (blisko 3,5% pożywienia), nieco więcej w lecie (około 9% pokarmu). W 19 próbkach kału znaleziono nasiona Viburnum cylindricum, zaś w 12 ziarna Ilex wightiana; pozostałe rozpoznane gatunki to m.in. Olea paniculata oraz Daphniphyllum neilgherrense. Spośród 1520 przeprowadzonych w latach 2002–2004 obserwacji podczas 71% z nich ptak zjadał owoce; w 11,4% (średnia) obserwacji były to bezkręgowce, a w 11,3% przypadków – gleba. Ptaki zjadające glebę obserwowano od marca do maja (w badanej części zasięgu trwa wtedy lato). Skupione były w grupach liczących od 5 do 55 osobników. Przebywały w okolicach ruin budynków. Owoce tropikalne bywają ubogie w składniki mineralne; jedną z hipotez dotyczących przyczyn zjadania gleby jest ich uzupełnienie. Podobnie jak gołębie brązowogrzbiete czynią tak gołąbczaki pręgosterne (Patagioenas fasciata), których pożywienie w jednym z miejsc występowania stanowią głównie ubogie w wapń jagody dwóch gatunków roślin. Zawartość wapnia w surowicy tych gołębi jest wysoka podczas produkcji podobnej do twarogu wydzieliny wola, którym karmione są młode. Możliwe, że gołąbczaki zjadają glebę w celu uzupełnienia zawartości tego pierwiastka w organizmie.
Lęgi Okres lęgowy trwa od marca do lipca. Gniazdo to typowa dla gołębi luźna platforma z gałęzi umieszczona w krzewie lub na drzewie. W zniesieniu pojedyncze białe jajo. William Thomas Blanford podaje wymiary około 38 na 28 mm (odpowiednio 1,5 i 1,1 cala).
Status zagrożenia i ochrona thumb|240px|Głos gatunku IUCN od 2025 uznaje gołębia brązowogrzbietego za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern); wcześniej klasyfikowano go jako gatunek narażony na wyginięcie (VU, Vulnerable). Liczebność populacji szacuje się na 10–50 tysięcy dorosłych osobników, a jej trend nie jest znany.
Dawniej gatunek uchodził za zwierzynę łowną, obecnie polowania zagrażają mu jedynie na niektórych obszarach (np. w stanie Goa). W czasach współczesnych głównym zagrożeniem jest utrata, degradacja i fragmentacja siedlisk wskutek wycinki lasów, choć procesy te zwolniły w porównaniu z latami wcześniejszymi. Między 1961 a 1988 w keralskiej części Ghatów Zachodnich wycięto 47% lasów. Negatywny wpływ na gatunek mogą też wywierać projekty infrastrukturalne, takie jak budowa hydroelektrowni i farm wiatrowych, a także działalność górnicza.
Gołąb brązowogrzbiety jest objęty w Indiach ochroną; występuje na ponad 70 obszarach uznanych za ostoje ptaków IBA. Są to m.in. Park Narodowy Anshi, Park Narodowy Bannerghatta, Park Narodowy Nagarhole, Park Narodowy Silent Valley.
Przypisy Systematyka i nazwa polska za:
Linki zewnętrzne
Kategoria:Gołębiowate Kategoria:Ptaki Azji Kategoria:Fauna endemiczna Indii Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1832 roku