Zbrodnia w Czerwonogrodzie – atak oddziałów Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) pod dowództwem Petra Chamczuka „Bystrego” na wieś Czerwonogród, położoną w dawnym powiecie zaleszczyckim województwa tarnopolskiego. W wyniku ataku przeprowadzonego w nocy z 2 na 3 lutego 1945 roku, zginęło 49-60 Polaków, 28 zostało rannych.
Przed zbrodnią Z powodu dogodnych warunków do obrony już podczas okupacji niemieckiej Czerwonogród stał się siedzibą polskiej samoobrony, która trzykrotnie odparła ataki bojówek ukraińskichLucyna Kulińska, Dzieje Komitetu Ziem Wschodnich na tle losów ludności polskich Kresów w latach 1943-1947. Tom II. Kraków 2001, , s. 1054. Obrona była oparta o murowane budynki młyna, zamku, kościoła i Domu Ludowego, który stanowił główny punkt oporu.
Po włączeniu obszaru do Związku Radzieckiego samoobrona przekształciła się w tzw. batalion niszczycielski (IB), który liczył około 100 żołnierzy. Obroną kierował kierownik szkoły, były akowiec Bronisław Stachurski. W Czerwonogrodzie na noc chronili się mieszkańcy sąsiednich wsi – Nyrkowa, Nagórzan i innych, łącznie z miejscowymi około 1500 osób.
W styczniu 1945 roku Ukraińcy wystosowali wobec dowództwa samoobrony ultimatum - zażądano od nich opuszczenia Czerwonogrodu wraz z miejscową ludnością. Skłoniło to Polaków do wzmożenia przygotowań do obrony, wprowadzono system wart i patroli.
Atak UPA thumb|left|Tablica Pomnika ofiar zbrodni dokonanej na obywatelach polskich przez OUN-UPA wymieniająca Czerwonogród 2 lutego 1945 roku około godziny 22. sotnie UPA „Siri Wowky” i „Czernomorci” pod osobistym dowództwem kurinnego Petra Chamczuka „Bystrego” zaatakowały Czerwonogród. Upowcy w białych, maskujących ubraniach wdzierali się do domów i zabijali napotkane osoby bez względu na płeć i wiek. Podpalano drewniane zabudowania. Polska ludność ewakuowała się do ustalonych miejsc schronienia (młyn, zamek, kościół i Dom Ludowy), gdzie była broniona przez żołnierzy IB.
Czota „Burłaki” z sotni „Siri Wowky” zdołała zdobyć zamek, jednak zgromadzona tam ludność pod osłoną IB została ewakuowana do kościoła. Po zdobyciu zamku próbowała schronić się w nim 4-osobowa rodzina Romachów, w wyniku czego została pojmana i przy użyciu tortur zamordowana.
Obrońcy Domu Ludowego zabarykadowali drzwi i okna na parterze i z góry razili napastników strzałami z broni palnej i granatami.
Według wspomnień zgromadzonych przez Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów we Wrocławiu, podczas ataku UPA zajęła także klasztor szarytek w Nyrkowie. Zamordowane tam zostały siostry Henryka Bronikowska i Klara Linowska. W schowku pod ołtarzem uratowała się s. Władysława z dwoma kobietami i dwojgiem dzieci. W Czerwonogrodzie w wyniku ataku serca zmarł proboszcz miejscowej parafii, ks. kanonik Szczepan Jurasz, ukrywający się w skalnej grocie.
Nad ranem sotnie UPA wycofały się. Według dokumentów UPA napastnicy mieli dwóch zabitych i 4 rannych. Według wspomnień świadków w walce zginęło 7 obrońców. Ciężko ranny został m.in. Bronisław Stachurski (zmarł w maju 1945). Grzegorz Motyka podaje, że w sumie zabito 49 Polaków, Grzegorz Hryciuk – 55, Ryszard Kotarba – co najmniej 60Ryszard Kotarba, Zbrodnie nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej w województwie tarnopolskim w latach 1939-1945. Próba bilansu, [w:] Polska-Ukraina: trudne pytania, t.6, s.263. Według Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki 14 ofiar pochodziło z Nyrkowa.
Ofiary zbrodni pochowano obok kościoła w dole do gaszenia wapna, bez udziału księdzaAndrzej W. Kaczorowski, Czerwonogród - perła Podola [w:] Biuletyn IPN Nr 1-2 (96-97) styczeń-luty 2009, s. 158-160. Ocaleni Polacy ewakuowali się do Tłustego i Zaleszczyk, rannych odwieziono do szpitali w Horodence i Tłustem.
Upamiętnienie Pomordowanych z Czerwonogrodu i Nyrkowa upamiętnia tablica w kościele w Lubszy ufundowana w 1975 roku.
W połowie lat 90. grupa Polaków postawiła w miejscu zbiorowej mogiły w Czerwonogrodzie metalowy krzyż z napisem po polsku i ukraińsku: „Pamięci tych, co zginęli 2 lutego 1945 r. Niech odpoczywają w pokoju”. 22 października 2000 roku na mogile wzniesiono pomnik z czerwonego kamienia.
Zobacz też Rzeź wołyńska
Przypisy
Zbrodnia w Czerwonogrodzie Kategoria:Akcje Istriebitielnych batalionów Zbrodnia Kategoria:Masakry w Polsce Kategoria:Zbrodnie nacjonalistów ukraińskich w dawnym województwie tarnopolskim Kategoria:Zbrodnie oddziałów UPA