Jarosław Pełenski, Jarosław Pełeński (ukr. Ярослав Пеленський, ur. 12 kwietnia 1929 w Warszawie, zm. 20 lutego 2022IN MEMORIAM: помер Ярослав Пеленський) – emigracyjny historyk ukraiński, profesor emerytowany, członek rzeczywisty Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki i Narodowej Akademii Nauk Ukrainy (członek zagraniczny), dyrektor Instytutu Studiów Europejskich Narodowej Akademii Nauk Ukrainy.

Życiorys Po II wojnie światowej znalazł się w zachodnich strefach okupacyjnych Niemiec. W 1948 rozpoczął studia historyczne na Uniwersytecie Juliusza i Maksymiliana w Würzburgu, w latach 1950-55 kontynuował je na Uniwersytecie Ludwika i Maksymiliana w Monachium. Specjalizował się w najnowszej historii Europy, jednocześnie w średniowiecznej historii Europy, filozofii i literaturze niemieckiej. W 1957 obronił celująco magisterium Ukraińska myśl narodowa w świetle twórczości Mychajła Hruszewskiego i Wiaczesława Łypynskiego.

Po uzyskaniu magisterium wyjechał w 1958 do Stanów Zjednoczonych, gdzie do 1961 był wykładowcą języka i literatury niemieckiej w King’s College w Wilkes-Barre w Pensylwanii. W latach 1961-64 związany był z Uniwersytetem Columbia w Nowym Jorku, gdzie w 1964 w Instytucie Rosji obronił pracę dyplomową Soviet Ukrainian Historiography after World War II („Sowiecka historiografia ukraińska po II wojnie światowej”). W latach 1964–1967 był asystentem na wydziale historycznym American University w Waszyngtonie, wiosną 1968 był asystentem tymczasowym na wydziale historycznym Uniwersytetu Columbia.

W 1968 obronił dysertację Muscovite Imperial Claims to the Kazan Khanat: A Case Study in the Emergence of Imperial Ideology („Moskiewskie roszczenia imperialne do Chanatu Kazańskiego: studium powstania ideologii imperialnej”) i uzyskał stopień naukowy doktora nauk historycznych w specjalizacji: wczesna i nowożytna historia Rosji i Europy Wschodniej. W latach 1967–1971 był wykładowcą University of Iowa, od roku 1971 do 1992 profesor nadzwyczajny tego uniwersytetu. W 1975 był wykładowcą szkoły letniej Uniwersytetu Harvarda. Był beneficjentem ponad 25 grantów i stypendiów naukowych (Academic Awards and Post-Doctoral Fellowships), tym Fundacji Kościuszkowskiej.

Już w maju 1990, jako profesor wizytujący, wykładał przez miesiąc w Instytucie Nauk Społecznych Akademii Nauk USRR we Lwowie. Po proklamacji niepodległości Ukrainy (1991) rozpoczęła się jego współpraca z ukraińskim środowiskiem akademickim w kraju. W listopadzie 1992 został wybrany na zagranicznego członka rzeczywistego (akademika) Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Od 1993 był dyrektorem Instytutu Studiów Europejskich Narodowej Akademii Nauk UkrainyІнститут європейських досліджень Національної академії наук України Witryna internetowa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy.

W sierpniu 1993 został członkiem polsko-ukraińskiej komisji historycznej, powołanej przez Narodową Akademię Nauk Ukrainy i Polską Akademię Nauk. Od marca 1994 członek biura wydziału historii, filozofii i prawa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy.

W latach 1984–1987 redagował, wraz z Bohdanem Osadczukiem, magazyn Widnowa (ukr. Віднова, „Odnowa”); członkiem kolegium redakcyjnego był Jerzy Giedroyc. Z siedmiu numerów pisma dwa były poświęcone sprawom polskim i stosunkom ukraińsko-polskim, a inne dotyczyły: stosunków ukraińsko-rosyjskich, stulecia ukraińskiego ruchu kobiecego, awarii elektrowni atomowej w Czarnobylu oraz głasnosti). Dzięki środowisku „Widnowy” ukazał się ukraiński przekład książki Bohdana Skaradzińskiego Białorusini, Litwini, Ukraińcy – nasi wrogowie czy bracia?, poświęconej kwestii mniejszości narodowych i relacji Polaków ze wschodnimi sąsiadami.

Jego zainteresowania naukowo-badawcze obejmowały różne zagadnienia i okresy historyczne - Rusi średniowiecznej (IX–XV w.), Rusi Kijowskiej i Moskiewskiej (do 1682), Imperium Rosyjskiego (1682–1917), Imperium Rosyjskiego 1801–1917, historii Rosji sowieckiej i ZSRR od 1917. Prowadził wykłady, seminaria i kolokwia: Wczesna historia Rosji (myśl polityczna i historiografia), Historia sowiecka (tematy: leninizm, stalinizm, ruch dysydencki, sowiecki system polityczny, teoria polityczna, problemy narodowościowe), Historia najnowsza Europy Środkowo-Wschodniej, Europa Wschodnia i Związek Sowiecki, Historia najnowsza Ukrainy (XX w.), Rewolucja na górze i restrukturalizacja w Związku Sowieckim i koniec Imperium Sowieckiego (1985–1991), Imperializm – analiza porównawcza (analizy porównawcze – komunizm, szlachta, konserwatyzm), Historia Europy nowożytnej (1500–1815), Historia najnowsza Europy (1815–1945), Historia historiografii.

Był członkiem kolegium redakcyjnego pisma Kontinient, wydawanego przez środowisko rosyjskich dysydentów w Paryżu (red. naczelny Władimir Maksimow). Latem 1991 został członkiem kolegium redakcyjnego Przeglądu Wschodniego w Warszawie, w 1993 członkiem redakcji wydawanej w Kijowie Ucraina mediaevalis (Ukraina średniowieczna).

Przypisy

Prace i opracowania redakcyjne Russia and Kazan: Conquest and Imperial Ideology (1438-1560s). The Hague-Paris, 1974 Ed.Mouton. - 368 pp. The American and European Revolutions, 1776-1848: Sociopolitical and Ideological Aspects / Edited with Introduction by Jaroslaw Pelenski / Proceedings of the Secjnd [Bicentennial] Conference of Polish and American Historians, Iowa City, Iowa, U. S.A. (29 September-1 October 1976) / - Iowa City: University of Iowa Press, 1980. - 412 pp. State and Society in Europe from the Fifteenth to the Eighteenth Century (Proceedings of the First Conference of Polish and American Historians ) / Edited with introduction by Jaroslaw Pelenski / - Warszawa1985-86 Warsaw University Press 297 pp. Special issue Harvard Ukrainian Studies devoted to "Political and Social Ideas of Vjaceslaw Lypyns'kyj", edited by Jaroslaw Pelenski, Volume IX, Nr 3/4 (December 1985). - Philadelphia: Commemorative Edition, by the W.K. Lypyns'kyj East European Research Institute, Inc., 1987. - 280 pp. Подляський К. (ps.) Білоруси, литовці, українці: наші брати чи вороги? - Мюнхен, 1986. – s 157. Липинський В. Україна на переломі, 1657-1659. - Філадельфія, 1991. - І-ХХ, 346 с.; Lypynsky V. Ukrainian at the Turning Point, 1657-1659: Notes on the History of Ukrainian State Building in the Seventeenth Century. - Philadelphia, 1991. - 416 pp. Russia and Ukraine in Their Historical Encounter (Proceedings of the First Conference on Russian-Ukrainian Relations, held in Hamilton, Canada, October 8-9, 1981) / Co-edited by J. Pelenskyi (together with Peter J. Potichnyi, Marc Raeff and Gleb Thekulin). - Edmonton, Canada: Published by Alberta University, 1993. - XIV, 354 pp. The Foundations of Historical and Cultural Traditions in East Central Europe: Belorusia, Lithuania, Poland, Ukraine. - Lublin, 1993. - 450 pp. Proceedings of the Commemorative Congress Devoted to the Millennium of the Christianization of Rus'-Ukraine. - Munich, 1990. - 1002 pp. Вячеслав Липинський. Історико-політична спадщина і сучасна Україна. Матеріали науково-практичної конференції, присвяченої В. Липинському (Київ-Луцьк, 2-7 червня 1992 р.). - Київ-Філадельфія, 1994. - 284 с. Belarus, Lithuania, Poland, Ukraine. The Foundations of Historical and Cultural Traditions in East Central Europe. - Rome-Lublin 1994, Wyd. Institute of the East Central Europe i Fundacja Jana Pawła II - 503 pp. Останній Гетьман. Ювілейний збірни Міжнародної науково-практичної конференції присвяченій 120-річниці від дня народження Гетьмана П. Скоропадського і 75-річниці відновлення Української Держави 29 квітня 1918 року. - К.: Академпрес, 1993. - 280 с. Скоропадський П. Спогади. Кінець 1917-грудень 1918. - Київ-Філадельфія, 1995. - 284 с. Дорошенко Д. Огляд української історіографії. - Київ., 1994. - 260 с. Історичне мислення та політична ідея В. Липинського w: Альманах східноєвропейського мислення. - 1961. - IX, 2. - С. 223-246. Українська радянська історіографія після ІІ світової війни w: Альманах східноєвропейського мислення. Сучасне українське письменство w: Огляд. Московські імперські претензії до Казанського ханства w: Слов'янський огляд. Об'єднання українських земель Давньої Русі під короною Польською (1569) (Соціо-матеріальний інтерес і ідеологія – перевипробування) w: Американський внесок до 7 Міжнародного конгресу славістів. Шелест і його період у Радянській Україні (1963–1972 рр.): Відродження контрольованого українського автономізму. Початок офіційних московських претензій на "Київську спадщину" w: Harvard Ukrainian Studies Держава та суспільство Московської Русі і монголо-тюркська система в ХVI ст. w: Взаємний вплив ісламського та юдео-християнського світів: Східноєвропейський зразок. Держава та суспільство Московської Русі і монголо-тюркська система в XVI ст. w: Дослідження східноєвропейської думки. Росія, Польща і Україна: історичні та політичні перспективи w: Польща та Україна: минуле і майбутнє. Пограбування Києва 1482 року у сучасних московських хронікальних записахw: "Eucharisterion": нарисі представленому Омеляном Пріцаком w: Harvard Ukrainian Studies. Змагання між Ливово-Руссю та Золотою Ордою у XIV ст. за верховенство у Східній Європі. Поява московських притензій до візантійсько-київської "імперської спадщини" ("Okeanos": нариси представлені Ігорем Шевченко) w: Harvard Ukrainian Studies. Козацькі повстання у жидівсько-українському зв'язку у П. Я. Потичного та Г. Естера в "Україно-жидівських відносинах і історична перспектива". Пограбування Києва 1169 року: Його значення для спадкоємництва у Київській Русі w: Harvard Ukrainian Studies. Змагання за "Київський спадок" (1155-1175 рр.): Релігійно-духовний вимір w: Harvard Ukrainian Studies. Початок московських духовних претензій на "Київський спадок" w: Нові історичні досліди Vjaceslav Lypynskyi w: Zbirnyk "Ukrainkoji Literaturnoji Hazety" (1956). - Munich, 1957. - pp. 197–213. Geschichtliches Denken und politische Ideen V. Lypyns'kyis w: Jahrbucher fur Geschichte Osteuropas. - 1961. - IX, 2. - pp. 223–246. Soviet Ukrainian Historiography after World War II w: Jahrbucher fur Geschichte Osteuropas. - 1964. - XII, 3. - pp. 375–418 Recent Ukrainian Writing w: Survey. - 1966. - № 59. - April. - pp. 102–112 Muskovite Imperial Claims to the Kazan Khanate w: Slavic Review. - 1967. - XXVI, 4. - pp. 559–576 The Incorperation of the Ukrainian Lands of Old Rus' into Crown Poland (1569)(Cocio-material Interest and Ideology – A Reexamination) w: American Contributions of the Seventh International Congress of Slavists (Warsaw, august 21-27, 1973). - Vol. III: History. - Hague-Paris, 1973. - pp. 19–52 Inkorporacja ukraińskich ziem dawnej Rusi do Korony w 1569 roku; Ideologia i korzyści – próba nowego spojrzenia w: Przegląd Historyczny. - 1974. - LXV, 2. - pp. 243–262. Shelest and his Period in the Soviet Ukraine (1962-1972): A Revival of Controlled Ukrainian Autonomism w: Ukraina in the Seventies Oakville. - Ontario: Mosaic Press, 1975. - pp. 283–305. Правні та ідеологічні обгрунтування включення українських земель до Коронної Польщі (1569) w: Ювілейний збірник Української Вільної Академії наук. - Вінніпег, 1976. - С. 1-14. The Origins of the Official Muscovite Claims to the "Kievan Inheritance" w: Harvard Ukrainian Studies – 1977. - I, 1. - pp. 29–52 State and Society in Muscovite Russia and the Mongol-Turkic System in the Sixteenth Century w: A. Ascher, T. H. Halasi-kun, B. Kiraly eds. The Mutual Effects of the Islamic and Judeo-Christian Worlds: The East European Pattern. - New-York: Drooklin College Studies on Society in Change, 1979. - pp. 93–109 State and Society in Muscovite Russia and the Mongol-Turkic System in the Sixteenth Century w: Forschungen zur osteuroaischen Geschichte. - 1980. - XXVII. - pp. 156–167 Russia, Poland and Ukraine: Historical and Political Perspectives w: Poland and Ukraine: Past and Present. - Edmonton-Toronto, 1980. - pp. 308–327