Ocalenie (tom poetycki)

Ocalenie – tom poetycki Czesława Miłosza wydany w 1945 w Warszawie przez Spółdzielnię Wydawniczą „Czytelnik”.

Obszerny, podzielony na siedem części wybór wierszy powstałych w latach 1932–1945. Tom do druku przygotował autor, korektę przeprowadził przyjaciel poety Jerzy Turowicz. Nie dokonano żadnych ingerencji cenzury. Był to jeden z pierwszych tomów poetyckich wydanych w Polsce po zakończeniu II wojny światowej. Po decyzji Miłosza o pozostaniu na emigracji (1951) tom Ocalenie wycofano z bibliotek publicznych. Do 1980 nie opublikowano w kraju oficjalnie żadnych utworów Miłosza, z wyjątkiem Traktatu moralnego ogłoszonego w 1948 na łamach miesięcznika „Twórczość”.

Tytuł Zbiór otwiera programowy wiersz Przedmowa (1945), z którego pochodzi znana fraza: Czym jest poezja, która nie ocala narodów i ludzi?, i który wyjaśnia też tytuł zbioru, odnosząc go do „wybawczego celu” prawdziwej poezji, która nie jest „wspólnictwem urzędowych kłamstw” ani „czytanką z panieńskiego pokoju”, lecz przynosi poznanie, oczyszczenie i ocalenie. Poetyckie ocalanie u Miłosza polega przede wszystkim na pokonywaniu nihilizującego działania czasu, przeciwdziałaniu zasadom przemijania za pomocą poetyckiej inwentaryzacji rzeczywistości aż do najmniejszych jej szczegółów.

Zawartość zbioru juwenilia poetyckie (trzy wiersze młodzieńcze, z których dwa pochodzą z debiutanckiego tomu Poemat o czasie zastygłym: Opowieść i Ląd), tom Trzy zimy przedrukowany w całości, z wyjątkiem przekładów wierszy Kazimierza Boruty oraz Patryka de La Tour du Pin, wiersze z lat 1935-1938, powstałe w Paryżu, Warszawie, i Wilnie, wiersze z pierwszych lat okupacji (1940-1942), utrzymane w przedwojennym stylu katastroficznej liryki poety, nacechowane wizjonerstwem i baśniowością, m.in.: Baśń wigilijna, Kraina poezji, Książka z ruin, Podróż, Rzeka, kilka utworów z tomu Wiersze, który wydał Miłosz w 1943 r. pod pseudonimem Jan Syruć, większość Wierszy pół-perskich, napisanych w 1944 r. w Goszycach, dedykowanych Jerzemu Turowiczowi, wiersze Biedny chrześcijanin patrzy na getto oraz Campo di FioriW rzeczywistości nazwa placu w Rzymie z pomnikiem Giordana Bruno brzmi: Campo dei Fiori., publikowany wcześniej w podziemnej antologii Z otchłani (Warszawa 1944), które w latach 80. XX w. stały się pretekstem do dyskusji o skomplikowanych relacjach polsko-żydowskich, zapoczątkowanej artykułem Jana Błońskiego Biedni Polacy patrzą na getto na łamach Tygodnika PowszechnegoJan Błoński, Biedni Polacy patrzą na getto, ”Tygodnik Powszechny” 1978, nr 2., dwa ważne w dorobku poetyckim Czesława Miłosza, kontrastujące ze sobą treściowo, formalnie i ideowo cykle: Świat (poema naiwne) oraz Głosy biednych ludzi.

Świat (poema naiwne) Poemat napisany w kwietniu 1943 r. sporządzony został własnoręcznie przez Miłosza w jednym egzemplarzu, z podpisem na okładce: „napisał B.B. Kózka”. Tomik sprzedany został przez autora Zbigniewowi Mitznerowi, skupującemu rękopisy literackie w ramach konspiracyjnej akcji wydawniczej „Wisła”. Obecnie rękopis znajduje się w Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie. W roku 1999 krakowskie Wydawnictwo Literackie opublikowało faksymile rękopisu z dołączonym referatem profesor Harvard University w USA Helen Vendler pt. Świat już doskonały.

Cykliczny poemat składa się z 20 krótkich rymowanych wierszy napisanych regularnym jedenastozgłoskowcem. Jest wyrazem ucieczki od koszmaru rzeczywistości okupacyjnej do idealnej krainy dzieciństwa, w której panuje ład moralny i patriarchalny porządek. W Rodzinnej Europie poeta pisze: Moje „poema naiwne”, o nieco łudzącej prostocie, jest traktatem metafizycznym.A. Zawada. Miłosz, Wrocław 1996, s. 94. W innym komentarzu zauważa: Mój poemat „Świat” (…) jest próbą opisania świata takim, jakim powinien być, widziany oczami dzieci, w przeciwieństwie do świata horroru, który przeszedłemA. Zawada, Innej bajki ciąg dalszy, „Nowe Książki” 1999, nr 10, s. 59..

Głosy biednych ludzi Cykl złożony z 9 utworów powstał w 1943 r. Zachował się autorski maszynopis, który obecnie znajduje się w zbiorach Tomasza i Anny Marszewskich w Warszawie. W krótkim wstępie autor pisze:

W Ocaleniu pominął Miłosz wstęp i dwa wiersze z tego cyklu: Do Skylesa i Na literata warszawskiego, (nie były one po wojnie przedrukowywane za życia autora) oraz zmienił tytuły trzech innych: Biedny chrześcijanin patrzy na getto, Na pewną książkę, PrzedmieściePierwotne tytuły brzmiały: Biedny chrześcijanin, Na książkę „Skąd i dokąd idziemy”, Z przedmieścia..

Cykl silnie kontrastuje z rzeczywistością dziecięcego bohatera Świata – uporządkowaną, bezpieczną i nasyconą znaczeniami. W Głosach biednych ludzi do głosu dochodzi rzeczywistość naznaczona okrucieństwem wojny, śmiercią i katastrofą. Jest to poezja publicystyczna, w kształcie monologów poszczególnych postaci, ukazujących przyziemność ludzkiej egzystencji w brutalnej rzeczywistości okupacji. Poszczególne „głosy” ilustrują kryzys tradycyjnych europejskich wartości, demaskują kruche podstawy, na których opierał się gmach europejskiej cywilizacjiJ. Święch, Literatura polska w latach II wojny światowej, Warszawa 1997, s. 129–130.. Wiersz Przedmieście stanowi nietypowy dla poety reportażowy obrazek peryferii wojennego miasta, gdzie grupka warszawskich cwaniaków gra w karty, popija bimber i zaczepia dziewczyny w pantoflach z korka. Cykl zamyka sześć wierszy pt. Pieśni Adriana Zielińskiego (postać wymyślona przez Miłosza), opatrzonych datą: Warszawa 1943–1944.

Miłosz a Blake Miłosz przetłumaczył siedem wierszy Williama Blake’a, poświęcił mu kilka esejów, z niego też zaczerpnął tytuł zbioru esejów Ziemia Ulro. O swoich fascynacjach angielskim poetą, malarzem i mistykiem mówił m.in. w cyklu rozmów z Renatą GorczyńskąR. Gorczyńską, Podróżny świata. Rozmowy z Czesławem Miłoszem. Komentarze, Kraków: 1992, s. 56–58..

Oba cykle utworów z 1943 r., Świat i Głosy biednych ludzi, zarówno w formie, jak i treści, bardzo przypominają zbiory wierszy Blake’a: Pieśni niewinności (Songs of Innocence, 1789) oraz przeciwstawne im Pieśni doświadczenia (Songs of Experience, 1794). Świat widziany oczyma dziecka, ład i harmonia, atmosfera radości i swobody, nieskażona złem świadomość skontrastowane zostały przez Blake’a ze światem ponurym, okrutnym i skłóconym, człowiekiem targanym sprzecznościami i dręczonym samotnością oraz lękiem przed nieuchronną zagładą i śmiercią. Świat Miłosza i Pieśni niewinności Blake’a stanowią swego rodzaju hymn pochwalny na cześć istnienia, są afirmacją dziecięcego spojrzenia, cechuje je prostota kompozycji i języka oraz idealizacja świata przedstawionegoŁ. Front, Recepcja Williama Blake’a w twórczości Czesława Miłosza, Kraków 2008, s. 28..

Wydania polskie Warszawa: Czytelnik, 1945 Kielce: NZS WSP, 1981 (drugi obieg) Warszawa: Niezależny Instytut Wydawniczy NIW, 1981 (drugi obieg) Poezje, t. 1, Paryż: Instytut Literacki, 1981 Poezje, Warszawa Czytelnik, 1981 Wiersze, t. 1, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1984, 1985, 1987 Wiersze, t. 1, Znak, 1993, 2001 Wiersze wszystkie, Kraków: Znak, 2011, 2015

Recenzje i omówienia Ocalenie Dąbała Jacek, W kręgu inspiracji tomistycznej, „Akcent” 1984, nr 3, s. 101-107. Horodyński Dominik, Gdzie ocalenie? (Do Czesława Miłosza list otwarty), „Dziś i Jutro” 1946, nr 8, s. 1-2. Kamieńska Anna, Wiersze wojenne Miłosza, „Kamena” 1946, nr 1-3, s. 20-23. Kragen Wanda, Poezja Czesława Miłosza, „Robotnik” 1946, nr 193, s. 5. Matuszewski Ryszard, Poezje Czesława Miłosza, „Rzeczpospolita” 1946, nr 158, s. 5. Matuszewski Ryszard, Zagadnienia literackie (Poezja IV), „Wiedza i Życie” 1946, nr 4-5, s. 398-400. Nagrabiecki Jan, „Wiara góry przenosi”, „Zdrój” 1946, nr 9, s. 8. Bogdan Ostromęcki, Na drogach do ocalenia, „Odnowa” 1946, nr 4, s. 12-13. Rymkiewicz Aleksander, Uwagi o Miłoszu, „Tygodnik Warszawski” 1946, nr 14, s. 7-8. Wielowieyska Helena, Trzy światy, „Dziennik Polski 1946, nr 55, s. 6-7. Wyka Kazimierz, Ogrody lunatyczne i ogrody pasterskie, „Twórczość” 1946, nr 10, s. 112-121. Zagórski Jerzy, Poezja wielkiego niepokoju, „Tygodnik Powszechny” 1946, nr 16, s. 12-13. Zawodziński Karol Wiktor, Rzut oka na literaturę polską 1945 roku, „Życie Literackie” 1946, nr 13, s. 6-8.Polska Bibliografia Literacka za rok 1946, Wrocław 1958, s. 400. Świat (poema naiwne) Bezubik Krystyna, Nienaiwnie o „poematach naiwnych”, „Polonistyka” 2011, nr 5, s. 54-56. Błoński Jan, Wzruszenie, dialog i mądrość, „Tygodnik Powszechny” 1980, nr 41, s. 4. F--tek Anna, W oknie makowego domku. („Świat, poema naiwne”), „Zeszyty Literackie” 2001, nr 3, s. 112-113. Głowiński Michał, „Przedmieście” Czesława Miłosza. Próba interpretacji, „Pamiętnik Literacki” 1987, z. 1, s. 203-215. Kłosiński Michał, Inny „Świat” Miłosza. Ojciec – Matka – Krypta, „Pamiętnik Literacki” 2011, z. 2, s. 5-34. Kłosiński Michał, Miejsce traumy w „Świecie’ Miłosza, „Postscriptum Polonistyczne” 2011, nr 1, s. 139-154. Korzeńska Zofia, Miłoszowe wejście w czasoprzestrzeń dzieciństwa. Próba interpretacji filozoficzno-metafizycznej poezji Czesława Miłosza na przykładzie poematu „Świat”, „Język Polski w Szkole dla kl. IV-VIII” 1991/1992, z. 4, s. 4-17. Krowiranda Krzysztofa, „Wiara”, „Nadzieja”, „Miłość” Czesława Miłosza, „Poezja Dzisiaj” 2000 nr 11-12, s. 142-145. Mrugalski Michał. „Kto chce malować świat w barwnej postaci?”. Malarstwo w „Świecie” Czesława Miłosza, „Przegląd Humanistyczny” 2005, nr 1, s. 27-45. Łukasiewicz Jacek, Przestrzeń „świata naiwnego”. O poemacie Czesława Miłosza „Świat”, „Pamiętnik Literacki” 1981, z. 4, s. 87-106. Nowak Zdzisław, Kto jest artystą w wierszu Czesława Miłosza „Słońce”?, „Warsztaty Polonistyczne” 2001, nr 1, s. 20-25. Okopień-Sławińska Aleksandra, „Przedmieście” jako inna „Piosenka o końcu świata”. Przyczynek do opisu sztuki poetyckiej Czesława Miłosza, „Pamiętnik Literacki” 1987, z. 1, s. 203-215. Stala Marian, Poza ziemią Ulro, „Teksty Drugie” 1981, nr 4-5, s. 134-154. Van Heuckelom Kris, Świat według Miłosza. Motywy kluczowe w „poemacie naiwnym”, „Kresy” 2000, nr 2-3, s. 110-127. Zawada Andrzej, Innej bajki ciąg dalszy, „Nowe Książki” 1999, nr 10, s. 59.

Przypisy

Bibliografia Renata Gorczyńska (Ewa Czarnecka), Podróżny świata. Rozmowy z Czesławem Miłoszem. Komentarze, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1992 (Rozmowa piąta – O „Świecie” i „Głosach biednych ludzi”) Andrzej Franaszek, Miłosz. Biografia, Kraków: Znak, 2012 (rozdz. ”Biedny chrześcijanin patrzy na getto” oraz Ocalenie). Józef Olejniczak, „Ocalenie” Miłosza, [w:] Szkolny słownik literatury polskiej XX wieku, red. Marek Pytasz, Katowice: Videograf II, 1998, s. 263-264. Jerzy Święch, Literatura polska w latach II wojny światowej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997 (rozdz. Poezja jako ocalenie (Czesław Miłosz)). Zawada Andrzej, Miłosz, Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 1996 (rozdz. Ocalenie).

Kategoria:Twórczość Czesława Miłosza Kategoria:Polskie zbiory poetyckie Kategoria:Utwory literackie z 1945