thumb|Iż-8 (1938) thumb|Iż-350 (1946) thumb|Iż-49 (1951) thumb|Iż-56 (1956) thumb|Iż Jupiter-2 (1966) thumb|Iż Planeta Sport 350 (1973), za nim jeden ze sportowych Iżów thumb|Iż Planeta-3-01 (1978) thumb|Iż Planeta-5K z wózkiem bocznym IŻ, Iż (ros. Иж) – marka rosyjskich motocykli produkowanych w latach 1933–2008 w Iżewsku przez państwowy przemysł ZSRR, następnie Rosji. Pierwsze motocykle pod tą marką powstały w 1929 roku, następnie od 1933 roku produkował je seryjnie zakład IżMZ. Po II wojnie światowej motocykle Iż produkował kombinat Iżmasz (Iżewskij Maszynostroitielnyj Zawod – Iżewskie Zakłady Maszynowe), a od 1996 roku spółka Iżmasz-Moto. Był to jeden z głównych producentów motocykli w ZSRR – do 1999 roku wyprodukowano ponad 10 milionów motocykli Iż. Zakłady specjalizowały się po wojnie aż do lat 90. w średnich motocyklach klasy 350 cm³, a także motocyklach sportowych. Oprócz motocykli, markę Iż, pochodzącą od nazwy rzeki, nosiły także samochody produkowane przez Iżmasz (następnie IżAwto) oraz inne wyroby.
Historia Pierwsze konstrukcje doświadczalne Po I wojnie światowej, do końca lat 20. centralnie planowany przemysł ZSRR nie produkował motocykli, a wcześniej w przedrewolucyjnej Rosji produkowano je na małą skalęW 1928 roku w ZSRR było zaledwie 6305 motocykli, głównie z importu. Oleg Kurichin, Samyje pierwyje, „Tiechnika Mołodioży” nr 1/1989; Oleg Kurichin, Wielikolepnaja piatiorka, „Tiechnika Mołodioży” nr 3/1989.. Dopiero pod koniec tej dekady władze doceniły motocykl jako dobry i względnie tani środek masowej motoryzacji. Przy poparciu towarzystwa Awtodor, wspierającego rozwój motoryzacji i dróg, postanowiono rozpocząć projektowanie własnych motocykli w zakładach maszynowych i zbrojeniowych w Iżewsku (ówczesny IżstalzawodMotocykły dawnych let (Мотоциклы давних лет) „Za Rulom” 8/1989 s. 9., wchodzący w skład zjednoczenia Rużpultriest). Jedną z przyczyn wyboru miejsca była wysoka jakość produkcji zakładów, wiążąca się z produkcją zbrojeniową. W 1928 roku zgromadzono tam grupę inżynierów, pod kierunkiem Piotra Możarowa, która zajęła się opracowaniem projektów motocykli, na podstawie najlepszych rozwiązań badanych motocykli zagranicznychOleg Kurichin, Wielikolepnaja piatiorka, „Tiechnika Mołodioży” nr 3/1989.. Prace prowadzono w doświadczalnych warsztatach na terenie dawnej fabryki broni BieriezinaMożliwe, że warsztaty, w których skonstruowano motocykle z 1929 roku, nosiły nazwę Opytnyj Motocykletnyj Zawod im. Awtodora (OMZ, pol. Doświadczalny Zakład Motocyklowy im. Awtodoru), o której pisze Oleg Kurichin w kontekście zakładów w dawnej fabryce Bieriezina (W sierii tiażołyje, „Tiechnika Mołodioży” nr 4/1989), lecz wiąże on ją z nowymi zakładami otwartymi w 1933 roku, co budzi wątpliwości, gdyż nowe zakłady były obliczone na masową produkcję, a nie doświadczalną, a Encykłopiedija motocykłow podaje dla nowych zakładów nazwę IżMZ.. W 1929 roku skonstruowano tam pięć różnych doświadczalnych motocykli (IŻ-1 do IŻ-5), które wzięły następnie udział w tym roku w drugim wszechzwiązkowym rajdzie motocyklowym do Moskwy o długości 3300 km. Były to pierwsze motocykle zbudowane w ZSRR, po doświadczalnym motocyklu Sojuz z 1925 rSojuz, IŻ-1 i Promiet-Ł300. Kto że był pierwym? (Союз, ИЖ-1 и Промет-Л300. Кто же был первым?) „Za Rulom” 8–9/1990 s. 16.. Z tego, IŻ-1 i IŻ-2 były ciężkimi maszynami o pojemności 1200 cm³, z umieszczonym wzdłużnie silnikiem w układzie V2. Za najbardziej obiecujący uznano najmniejszy IŻ-4 (z zagranicznym silnikiem 200 cm³), lecz żaden z motocykli nie został zaakceptowany przez władze do produkcji z powodu przeciążenia zakładu innymi zadaniami, a doświadczalne prace w Iżewsku zakończono. W celu przyspieszenia produkcji motocykli, władze zdecydowały skopiować niemiecki DKW Luxus 300 i umieścić jego produkcję w Leningradzie jako Ł-300, ponadto prace nad nowymi motocyklami konstruktorzy kontynuowali w instytucie NATI.
Produkcja przed II wojną światową Władze przemysłu radzieckiego podjęły jednak w 1932 roku decyzję o umieszczeniu w Iżewsku masowej produkcji motocykli, po czym przystąpiono do budowy specjalizowanego zakładu o nazwie IżMZ (ИжМЗ, Iżewskij Motocykletnyj Zawod – Iżewski Zakład Motocyklowy). Na znaku fabrycznym używano przy tym skrótu w formie „IMZ” (ИМЗ) (taki sam skrót miały późniejsze zakłady w IrbicieA. Woroncow i in., Encykłopiedija motocykłow, s. 228.). Według założeń, zakład miał produkować tylko konstrukcje opracowane gdzie indziej, mimo to wkrótce zajął się także ich ulepszaniem i rozwojem. Głównym konstruktorem został Wsiewołod Rogożyn. Nowy zakład uruchomiono w 1933 roku, wypuszczając na święto 1 maja tego roku 4 przedseryjne ciężkie motocykle NATI-A-750 (poj. 746 cm³), lecz ich produkcję seryjną po skompletowaniu w Iżewsku dokumentacji przeniesiono do PMZ w PodolskuOleg Kurichin, W sierii tiażołyje, „Tiechnika Mołodioży” nr 4/1989..
W tym samym 1933 roku uruchomiono w Iżewsku produkcję średnich motocykli IŻ-7 (poj. 293 cm³), stanowiących ulepszenie leningradzkiego Ł-300 (kopii DKW Luxus 300). W pierwszym roku wyprodukowano ich 12, w 1934 – 111, w 1935 – 451, w 1936 – 2207Oleg Kurichin, S markoj «IŻ», „Tiechnika Mołodioży” nr 5/1989.. IŻ-7 zastąpiły następnie jego opracowane już w Iżewsku wersje rozwojowe ze wzmocnionymi silnikami: IŻ-8 z 1938 roku, a potem IŻ-9. Plan produkcyjny na 1939 rok obejmował już 4300 motocykli. W 1941 roku uruchomiono produkcję modelu IŻ-12 z czterosuwowym silnikiem 348 cm³, przejętym z nowego leningradzkiego motocykla Ł-8, lecz zdążono zbudować ich tylko 49Oleg Kurichin, Leningradskij «kompromiss», „Tiechnika Mołodioży” nr 5/1989.. Po niemieckim ataku na ZSRR, w listopadzie 1941 wstrzymano w Iżewsku produkcję motocykli na korzyść produkcji zbrojeniowej, a następnie ewakuowano fabrykę motocykli do Irbitu, gdzie w oparciu o kilka ewakuowanych zakładów utworzono nową fabrykę motocykli (pod późniejszą marką Ural).
Po II wojnie światowej Wkrótce po zakończeniu II wojny światowej komisarz ludowy przemysłu zbrojeniowego Dmitrij Ustinow zdecydował w 1946 o podjęciu na nowo w zakładach Iżmasz produkcji motocykli. Pierwszym miała być kopia niemieckiego lekkiego DKW RT 125, lecz dyrekcji zakładów udało się przekonać Ustinowa o celowości produkcji średnich motocykli, jak przed wojną (RT-125 był już produkowany w Moskwie i Kowrowie, jako M1A i K-125)Oleg Kurichin, Wozrożdienije marki «IŻ», „Tiechnika Mołodioży” nr 3/1999.. Jako wzór wybrano niemiecki DKW NZ 350 (poj. 346 cm³), na którego konstrukcji oparto nieco ulepszony motocykl IŻ-350, produkowany od końca 1946 do 1951 roku, także w sportowej wersji IŻ-350S. Skompletowanie dokumentacji i oprzyrządowania nastąpiło przy udziale zakładów DKW, w ramach reparacji wojennych. Nową fabrykę otwarto w innym miejscu, niż przed wojną. W 1946 roku wyprodukowano 83 sztuki, w 1947 już 2357 motocykli, mimo pożaru zakładu, a w kolejnym roku – 16 042.
W 1951 roku IŻ-350 został zastąpiony przez ulepszony model IŻ-49 (346 cm³), produkowany do 1958, w którym wprowadzono przede wszystkim nowocześniejsze zawieszenie. Produkcja tego modelu po raz pierwszy przekroczyła pół miliona sztuk. W 1954 roku w zakładach utworzono Specjalne Biuro Konstrukcyjne nr 61 (ros. SKB 61), zajmujące się konstruowaniem dalszych motocykli, wychodzących poza niemiecki wzorzec. W 1956 opracowano wózek boczny do IŻ-49, którego produkcję umieszczono w WPMZ w Wiatskich PolanachA. Woroncow i in., Encykłopiedija motocykłow, s. 222–226.. Wózki boczne produkowano też do kolejnych modeli motocykli IŻ, oznaczonych dodatkową literą K (kolaska).
Od 1956 roku wprowadzono do produkcji nowy model IŻ-56 (346 cm³), w którym przede wszystkim zmieniono ramę i ulepszono silnik oraz zmodernizowano wygląd. Dalszym jego rozwinięciem była seria IŻ Planeta (ros. Płanieta), stopniowo modernizowana i produkowana w kolejnych generacjach od 1962 roku przez kolejne cztery dekadyOleg Kurichin, Motocykł nowogo pokolenija, „Tiechnika Mołodioży” nr 5/1999.. Od 1961 roku produkowano równolegle motocykl IŻ Jupiter z dwucylindrowym silnikiem rzędowym (347 cm³), wzorowanym na nowym niemieckim DKW RT 350, również produkowany następnie w kolejnych generacjachOleg Kurichin, Iżewskij „Jupiter”, „Tiechnika mołodioży” nr 10/1999.. Obie linie modeli były zunifikowane i odróżniały się głównie silnikiem. W 1966 rozpoczęto produkcję modeli Planeta-2 i Jupiter-2, w 1970 i 1971 – Planeta-3 i Jupiter-3A. Pierwoj, IŻ Płanieta 3 (ИЖ Планета 3) „Za Rulom” 4/1970.. W kolejnych seriach zwiększano moc silników, modernizowano wygląd i wprowadzano dalsze ulepszenia. Przyczyną produkcji dwóch motocykli o podobnej konstrukcji i pojemności silnika było to, że Jupiter gwarantował wyższą moc, osiągi i komfort, natomiast jednocylindrowa Planeta była prostsza w eksploatacji i naprawach i miała bardziej odpowiednie charakterystyki do wolniejszej jazdy po kiepskich drogach, co miało znaczenie zwłaszcza w wiejskich obszarach ZSRR, a także była tańsza (np. w 1977 roku IŻ Planeta-3 kosztował 650 rubli, Jupiter-3 – 740 rubli, a Jupiter-3K z wózkiem bocznym – 1040 rubli)B. Diemczenko, Trietija Płanieta, „Za Rulom” 1/1973..
W 1973 roku wprowadzono model Planeta Sport 350, z nowym mocniejszym jednocylindrowym silnikiem o pojemności 340 cm³, o dość wysokich osiągach, lecz jego produkcja była ograniczona, mimo iż trwała 9 lat (był on przy tym droższy od zwykłych modeli – w 1977 roku 1000 rubliIŻ Płanieta-3, IŻ-Jupiter-3, IŻ-Płanieta-Sport, Jawa 634-8, ČZ-472. Piatiorka 350-kubowych (ИЖ Планета-3, ИЖ Юпитер-3, ИЖ Планета-Спорт, Ява 634-8, ЧЗ-472. Пятерка 350-кубовых), „Za Rulom” 10/1977.). Przez cały okres powojenny zakłady IŻ były też jednym z głównych dostawców motocykli używanych w radzieckim sporcie motocyklowym; modele sportowe były oznaczane nadal numerami.
Od lat 80. do XXI wieku
W latach 80. i 90. produkowano dalej modernizowane modele Planeta-4, Planeta-5, Jupiter-4 i Jupiter-5, wywodzące się konstrukcyjnie z końca lat 50. Sytuację miał poprawić zakup na początku lat 80. technologii japońskiej Yamahy XT550, lecz prototypów Orion (szosowy) i Marafon (uniwersalny) nie udało się doprowadzić do produkcji seryjnej, a jedynie część podzespołów zaadaptowano od 1990 do produkowanych serii (jak zawieszenie przednie, odlewane koła i hamulce tarczowe)ИЖ-7.107-014, ИЖ-7.107-015, ИЖ-7.107-016, „Za Rulom” 10/1990..
W 1960 roku zakłady wypuściły milionowy motocykl, w 1965 – 2-milionowy, w 1970 – 3-milionowy, w 1981 – 6-milionowy, w 1986 – 8-milionowy, w 1999 – 10,7-milionowy. Zakłady maksymalnie produkowały ok. 300 000 maszyn rocznie.
Po przejściu na zasady gospodarki rynkowej w latach 90. zakłady Iż przeżywały trudności ekonomiczne w związku z konkurencją i spadkiem popytu na rynku wewnętrznym, podobnie jak wiele innych radzieckich wielkich zakładów produkujących przestarzałe wyroby nie najlepszej jakości. Zakład podtrzymywał eksport do krajów rozwijających się, gdzie proste motocykle znajdowały popyt. 22 czerwca 1996 roku zakłady motocyklowe wydzielono jako otwartą spółkę-córkę akcyjną (DOAO) Iżmasz-Moto, należącą do IżmaszuOleg Kurichin, Iżewskij czopper, „Tiechnika mołodioży” nr 10/2001.. W 1998 roku wprowadzono też odmianę motocykla Jupiter-5 z nowym silnikiem 347 cm³ chłodzonym wodą (opracowanym przez Iżewskie Zakłady Mechaniczne, będące producentem silników dla Jupiterów).
Od 2001 produkowano całkiem nowy model Junkier, w stylu określanym w Rosji jako chopper, z silnikiem chłodzonym wodą (347 cm³). Były one kupowane m.in. przez policję rosyjską. W 2000 roku zaprezentowano też całkowicie odbiegający od dotychczasowego profilu produkcji lekki motocykl (motorower) Kornet, z silnikiem 50 cm³ (produkcji WPMZ Mołot). Do produkcji wprowadzono także w tym okresie motocykle z jednocylindrowym silnikiem czterosuwowym pojemności 249 cm³ (Planeta-7, Springbok i Saigak)Według części publikacji, silnik ten jest pochodzenia chińskiego (Modielnyj riad 2000-ch godow (Модельный ряд 2000-х годов)).