Uniwersum X-Men – franczyza obejmująca filmy o superbohaterach produkowane w latach 2000–2020 przez wytwórnię 20th Century Fox, oparte na cyklu komiksów X-Men wydawnictwa Marvel Comics. Produkcje w uniwersum łączą crossovery, wspólne wątki i członkowie obsady.
W 1994 roku studio 20th Century Fox zakupiło prawa do ekranizacji serii komiksów X-Men. Od 2000 roku wyprodukowano siedem filmów głównej serii: X-Men (2000), X-Men 2 (2003), X-Men: Ostatni bastion (2006), X-Men: Pierwsza klasa (2011), X-Men: Przeszłość, która nadejdzie (2014), X-Men: Apocalypse (2016) i X-Men: Mroczna Phoenix (2019) oraz spin-offy. Wśród nich znalazła się trylogia dotycząca postaci Wolverine’a: X-Men Geneza: Wolverine (2009), Wolverine (2013) i Logan: Wolverine (2017); dwa filmy o Deadpoolu: Deadpool (2016) i Deadpool 2 (2018). Ostatnim, trzynastym filmem franczyzy jest samodzielny spin-off, Nowi mutanci (2020). Studio miało w planach wiele innych produkcji, jednak zostały one anulowane, a prawa do postaci powróciły do Marvel Studios. Planowany jest reboot X-Menów i włączenie ich do Filmowego Uniwersum Marvela.
Najczęściej swoją rolę powtarzał Hugh Jackman jako James „Logan” Howlett / Wolverine. Ian McKellen zagrał Erika Lehnsherra / Magneto, a Patrick Stewart wystąpił jako Charles Xavier / Profesor X. Młodsze ich wersje zagrali Michael Fassbender jako Magneto i James McAvoy w roli Profesora X. Ryan Reynolds pojawił się jako Wade Wilson / Deadpool.
X-Men, X-Men 2, X-Men: Pierwsza klasa, Wolverine, oba filmy o Deadpoolu, Logan: Wolverine, X-Men: Przeszłość, która nadejdzie zyskały przeważnie pozytywne oceny krytyków. X-Men: Ostatni bastion i X-Men: Apocalypse spotkały się z mieszanymi opiniami krytyków, a X-Men Geneza: Wolverine, X-Men: Mroczna Phoenix i Nowi mutanci otrzymały przeważnie negatywne recenzje. Trzynaście filmów franczyzy miało łączny budżet 1,735 miliarda dolarów i zarobiło ponad 6 miliardów.
Główna seria o X-Menach Tytuł Data premiery Reżyseria Scenariusz Producent PrzypisyX-Men12 lipca 2000 (świat)13 października 2000 (Polska)14 lipca 2000 (Stany Zjednoczone)Bryan Singer David HayterLauren Shuler DonnerRalph Winter X-Men 2X224 kwietnia 2003 (świat)1 maja 2003 (Polska)2 maja 2003 (Stany Zjednoczone) Michael DoughertyDan HarrisDavid Hayter X-Men: Ostatni bastionX-Men: The Last Stand22 maja 2006 (świat)26 maja 2006 (Polska)26 maja 2006 (Stany Zjednoczone) Brett Ratner Simon KinbergZak Penn Lauren Shuler DonnerRalph WinterAvi Arad X-Men: Pierwsza klasaX-Men: First Class25 maja 2011 (świat)3 czerwca 2011 (Polska)3 czerwca 2011 (Stany Zjednoczone) Matthew Vaughn Ashley MillerZack StentzJane Goldman Lauren Shuler DonnerBryan SingerSimon KinbergGregory Goodman X-Men: Przeszłość, która nadejdzieX-Men: Days of Future Past10 maja 2014 (świat)23 maja 2014 (Polska)23 maja 2014 (Stany Zjednoczone) Bryan Singer Simon Kinberg Lauren Shuler DonnerBryan SingerSimon KinbergHutch Parker X-Men: Apocalypse9 maja 2016 (świat)20 maja 2016 (Polska)27 maja 2016 (Stany Zjednoczone) X-Men: Mroczna PhoenixDark Phoenix14 maja 2019 (świat)7 czerwca 2019 (Polska)7 czerwca 2019 (Stany Zjednoczone) Simon Kinberg Lauren Shuler DonnerSimon Kinberg
X-Men (2000) mały|upright=0.85|Bryan Singer, reżyser filmów: X-Men, X-Men 2, X-Men: Przeszłość, która nadejdzie i X-Men: Apocalypse
X-Men opowiada historię mutantów Wolverine’a i Rogue, którzy zostali włączeni w konflikt między dwoma grupami mutantów, które w różny sposób próbują osiągnąć akceptację swojego gatunku przez społeczeństwo. Jedną z nich jest grupa „X-Men” Profesora Charlesa Xaviera, natomiast drugą „Braterstwo Mutantów” dowodzone przez Erica Lensherra / Magneto. Światowa premiera filmu miała miejsce 12 lipca 2000 roku na Ellis Island. W Polsce zadebiutował on 13 października tego samego roku.
Za reżyserię odpowiadał Bryan Singer na podstawie scenariusza Davida Haytera. W rolach głównych wystąpili: Hugh Jackman, Patrick Stewart, Ian McKellen, Halle Berry, Famke Janssen, James Marsden, Bruce Davison, Rebecca Romijn-Stamos, Ray Park, Tyler Mane i Anna Paquin.
X-Men 2 (2003)
X-Men 2 (oryg. X2: X-Men United) opowiada on dalszą historię dwóch grup mutantów „X-Menów” i „Braterstwa Mutantów”, które pomimo różnic, łączą siły przeciwko pułkownikowi Williamowi Strykerowi, który za pomocą skopiowanego ze szkoły Profesora Xaviera urządzenia do namierzania mutantów, Celebro, próbuje zniszczyć cały gatunek, aby ochronić ludzkość przed nimi. Światowa premiera miała miejsce 24 kwietnia 2003 roku w Londynie. W Polsce został wydany 1 maja tego samego roku.
Za reżyserię ponownie odpowiadał Bryan Singer, za scenariusz Michael Dougherty, Dan Harris i David Hayter. W rolach głównych wystąpili: Hugh Jackman, Patrick Stewart, Ian McKellen, Halle Berry, Famke Janssen, James Marsden, Bruce Davison, Rebecca Romijn, Brian Cox, Alan Cumming, Bruce Davison i Anna Paquin.
X-Men: Ostatni bastion (2006)
X-Men: Ostatni bastion (oryg. X-Men: The Last Stand) oparty jest na cyklach komiksów „The Dark Phoenix Saga” i „Astonishing X-Men: Obdarowani”. Fabuła koncentruje się ona wokół lekarstwa dla mutantów, które doprowadziło do walk między grupami mutantów oraz zmartwychwstania Jean Grey. Światowa premiera filmu miała miejsce 22 maja 2006 roku podczas 59. MFF w Cannes, natomiast w Polsce film ukazał się 26 maja tego samego roku.
Za reżyserię odpowiadał Brett Ratner na podstwie scenariusza Simona Kinberga i Zaka Penna. W rolach głównych wystąpili: Hugh Jackman, Halle Berry, Ian McKellen, Famke Janssen, Anna Paquin, Kelsey Grammer, James Marsden, Rebecca Romijn, Shawn Ashmore, Aaron Stanford, Vinnie Jones i Patrick Stewart.
X-Men: Pierwsza klasa (2011)
X-Men: Pierwsza klasa (oryg. X-Men: First Class) jest prequelem oryginalnej trylogii, który opowiada historię poznania się Charlesa Xaviera i Erika Lensherra w 1962 roku, podczas kryzysu kubańskiego próbujących powstrzymać „Hellfire Club”, którym dowodzi Sebastian Shaw, który ma plan dominacji nad światem. Światowa premiera miała miejsce 25 maja 2011 roku w Nowym Jorku. W Polsce zadebiutował on 3 czerwca tego samego roku.
Za reżyserię odpowiadał Matthew Vaughn, który napisał scenariusz razem z Ashleyem Millerem, Zackiem Stentzem i Jane Goldman. W rolach głównych wystąpili: James McAvoy, Michael Fassbender, Rose Byrne, January Jones, Olivier Platt i Kevin Bacon.
X-Men: Przeszłość, która nadejdzie (2014)
W X-Men: Przeszłość, która nadejdzie (oryg. X-Men: Days of Future Past) Wolverine cofa się w czasie do 1973 roku, gdzie musi zmienić bieg przyszłości i nie doprowadzić do utworzenia „Sentineli”, które doprowadzą do zagłady zarówno ludzi jak i mutantów. Światowa premiera miła miejsce 10 maja 2014 roku w Nowym Jorku. W Polsce został wydany 23 maja tego samego roku.
Za reżyserię odpowiadał Bryan Singer, a za scenariusz Simon Kinberg. W rolach głównych wystąpili: Hugh Jackman, James McAvoy, Michael Fassbender, Jennifer Lawrence, Halle Berry, Anna Paquin, Elliot Page, Peter Dinklage, Ian McKellen i Patrick Stewart.
X-Men: Apocalypse (2016)
X-Men: Apocalypse obsadzony jest w 1983 roku. En Sabah Nur, który jest pierwszym mutantem, przebudził się po tysiącach lat snu. Zamierza on zniszczyć cywilizację i zawładnąć światem. Mystique, z pomocą Profesora X, poprowadziła drużynę X-Men, aby go powstrzymać przed zniszczeniem ludzkości. Światowa premiera filmu odbyła się 9 maja 2016 roku w Londynie. W Polsce zadebiutował on 20 maja tego samego roku.
Za reżyserię odpowiadał Bryan Singer, a za scenariusz Simon Kinberg, Dan Harris i Michael Dougherty. W rolach głównych wystąpili: James McAvoy, Michael Fassbender, Jennifer Lawrence, Oscar Isaac, Nicholas Hoult, Rose Byrne, Tye Sheridan, Sophie Turner, Olivia Munn i Lucas Till.
X-Men: Mroczna Phoenix (2019) mały|upright=0.9|Simon Kinberg, reżyser filmu X-Men: Mroczna Phoenix
X-Men: Mroczna Phoenix (oryg. Dark Phoenix) oparty na serii komiksów The Dark Phoenix Saga. 9 lat po wydarzeniach w filmie X-Men: Apocalypse, w latach dziewięćdziesiątych, Jean Grey traci kontrolę nad swoimi zdolnościami i staje się Mroczną Phoenix, zmuszając X-Menów do walki przeciwko niej. Jean spotyka pozaziemską istotę, która próbuje nią manipulować i wykorzystać jej moc. Światowa premiera filmu miała miejsce 14 maja 2019 roku w Meksyku. W Polsce zadebiutował 7 czerwca tego samego roku.
Za reżyserię i scenariusz odpowiadał Simon Kinberg. W rolach głównych wystąpili: James McAvoy, Michael Fassbender, Jennifer Lawrence, Nicholas Hoult, Sophie Turner, Tye Sheridan, Alexandra Shipp i Jessica Chastain.
Spin-offy Tytuł Data premiery Reżyseria Scenariusz Producent PrzypisyX-Men Geneza: WolverineX-Men Origins: Wolverine8 kwietnia 2009 (świat)30 kwietnia 2009 (Polska)1 maja 2009 (Stany Zjednoczone) Gavin Hood David BenioffSkip Woods Lauren Shuler DonnerRalph WinterHugh JackmanJohn Palermo WolverineThe Wolverine16 lipca 2013 (świat)26 lipca 2013 (Polska)26 lipca 2013 (Stany Zjednoczone) James Mangold Mark BombackScott Frank Lauren Shuler DonnerHutch Parker Logan: WolverineLogan17 lutego 2017 (świat)3 marca 2017 (Polska)3 marca 2017 (Stany Zjednoczone) James Mangold Michael GreenJames Mangold,Scott Frank Lauren Shuler DonnerSimon KinbergHutch Parker Deadpool21 stycznia 2016 (świat)12 lutego 2016 (Polska)12 lutego 2016 (Stany Zjednoczone) Tim Miller Rhett ReesePaul Wernick Lauren Shuler DonnerSimon KinbergRyan Reynolds Deadpool 210 maja 2018 (świat)18 maja 2018 (Polska)18 maja 2018 (Stany Zjednoczone) David Leitch Rhett ReesePaul Wernick Lauren Shuler DonnerSimon KinbergRyan Reynolds Nowi mutanciThe New Mutants26 sierpnia 2020 (świat)26 sierpnia 2020 (Polska)28 sierpnia 2020 (Stany Zjednoczone) Josh Boone Josh BooneKnate Lee Lauren Shuler DonnerSimon KinbergKaren Rosenfelt
Seria o Wolverinie
X-Men Geneza: Wolverine (2009)
X-Men Geneza: Wolverine (oryg. X-Men Origins: Wolverine) opowiada historię między przyrodnimi braćmi Wolveriem i Victorem Creedem oraz ich przystąpieniu do złożonej z mutantów „Drużyny X” kierowanej przez pułkownika Williama Strykera oraz o początkach kierowanego przez niego programu „Weapon X”, w wyniku którego wszczepiono w szkielet Wolverine’a niezniszczalny metal adamantium. Jest on spin-offem pierwszej trylogii, koncentrującym się wokół genezy mutanta Wolverine’a, którego akcja ma miejsce przed filmem X-Men. Światowa premiera filmu miała miejsce 8 kwietnia 2009 roku w Sydney. W Polsce zadebiutował on 1 maja tego samego roku.
Za reżyserię odpowiadał Gavin Hood, a za scenariusz David Benioff i Skip Woods. Tytułową rolę zagrał Hugh Jackman, a obok niego w głównych rolach wystąpili: Liev Schreiber, Danny Huston, Dominic Monaghan i Ryan Reynolds.
Wolverine (2013)
Wolverine (oryg. The Wolverine) przedstawia historię Wolverine’a, który wyrusza do Japonii, aby spotkać się z żołnierzem, Ichirō Yashidą, któremu uratował życie podczas II wojny światowej. Zmuszony jest on tam do ochrony jego wnuczki, Mariko Yashidy, która ścigana jest przez zabójców z Yakuzy. Jego akcja została umiejscowiona po wydarzeniach z filmu X-Men: Ostatni bastion. Światowa premiera filmu miała miejsce 16 lipca 2013 roku w Londynie. W Polsce został wydany 26 lipca tego samego roku.
Za reżyserię odpowiadał James Mangold, a za scenariusz Mark Bomback i Scott Frank. Tytułową rolę zagrał Hugh Jackman, a obok niego w głównych rolach wystąpili: Hiroyuki Sanada, Famke Janssen i Will Yun Lee.
Logan: Wolverine (2017)
Logan: Wolverine (oryg. Logan) inspirowany jest komiksem Staruszek Logan i opowiada ostatnią historię Wolverine’a, która została osadzona w przyszłości. Sędziwy Wolverine i bardzo chory Charles Xavier stają w obronie młodej mutantki o imieniu Laura przed Donaldem Pierce’em i Zanderem Rice’em. Światowa premiera odbyła się 17 lutego 2017 roku podczas MFF w Berlinie, natomiast w Polsce film zadebiutował 3 marca tego samego roku.