Ibis czubaty (Nipponia nippon) – gatunek dużego ptaka z rodziny ibisów (Threskiornithidae). Występuje w trzech prowincjach Chin oraz na wyspie Sado w Japonii. Zagrożony wyginięciem.
Dawniej ptak pospolicie występował we wschodniej Azji, interiorze Rosji i na Tajwanie, do tego zalatywał do Korei. Ibis czubaty występuje w środowiskach leśnych w sąsiedztwie cieków albo zbiorników wodnych, szczególnie z obecnością sosen Massona, dębów i kasztanowców. Żywi się bezkręgowcami, takimi jak dżdżownicowate, prostoskrzydłe, kraby, skorupiaki, małże, drobnymi rybami, innymi kręgowcami, w tym płazami bezogonowymi.
Okres lęgowy od lutego do czerwca. Gniazdo stanowi platforma z patyków mierząca od 50 do 70 cm średnicy. W zniesieniu najczęściej 3 jaja, które ptaki obu płci wysiadują przez 26 do 31 dni. Młode klują się niesynchronicznie ze względu na składanie jaj co 1–3 dni. Po maksymalnie 45 dniach uzyskują pełne upierzenie, a w wieku 5 miesięcy osiągają rozmiary dorosłych ptaków. Po dwóch, trzech latach (rzadziej roku) są zdolne do rozrodu.
Taksonomia Po raz pierwszy ptaka opisał Coenraad Jacob Temminck, nadając mu nazwę Ibis nippon. Opis ukazał się w tomie piątym Nouveau recueil de planches coloriées d'oiseaux w 1838, data zapisywana jest jednak jako 1835 – dostawa (livraison) 93., w której Temminck otrzymał tablicę barwną przedstawiającą ptaka, dotarła 31 grudnia 1835. Grafika oznaczona była numerem 551. W dolnym lewym rogu drobnym drukiem zapisano nazwisko ilustratora: Prêtre. Holotyp pochodził z Japonii, pozyskał go dla Temmincka Philipp Franz Balthasar von Siebold. Autor wspomniał, że okaz, który opisał, został przekazany do niewspomnianego z nazwy muzeum w Holandii. W Muzeum Historii Naturalnej w Lejdzie znajdują się trzy syntypy ibisa czubatego, wszystkie z kolekcji von Siebolda; dwa z nich to czaszki (trzecia widnieje w spisie, jednak według autorów nie znaleziono jej). Wedle autorów artykułu z 2001 zamieszczonego w Zool. Verhand. LeidenPełna nazwa czasopisma brzmi „Zoologische verhandelingen/uitgegeven door het Rijksmuseum van Natuurlijke Historie te Leiden” wypchany egzemplarz opatrzony numerem 87102 powinien zostać uznany za holotyp. Co prawda spreparowanemu okazowi przypisano nazwę Ibis temmincki, jednak to niepotrzebne nomen novum dla Nipponia nippon. Jest to dorosły samiec; na tablicy barwnej załączonej do opisu Temmincka przedstawiony był także dorosły samiec.
IOC plasuje gatunek w monotypowym rodzaju Nipponia. Po raz pierwszy rodzaj Nipponia wyodrębnił Ludwig Reichenbach. Klasyfikację zaprezentował w Avium systema naturale, nadając gatunkowi nazwę Nipponia temminckii. Pod spodem zamieścił adnotacje o treści Ic. Av. t. 141 ic. 538 t. 149 i ic. 2569. Są to odniesienia do tablic barwnych ze wspomnianego dzieła (Ic. Av. – Iconographie der Arten der Vögel aller Welttheil). Na jednej z nich stopka redakcyjna zawiera numer 141; cała tablica ręcznym dopiskiem opatrzona jest datą 3 czerwca 1846. Ilustracja przedstawia pięć ibisów; jeden z nich, oznaczony numerem 538, zdaje się być kopią ibisa zaprezentowanego na ilustracji przez Temmincka. Na drugiej z tablic o identycznej dacie numer 149 znajduje się również na dole strony. Prawdopodobnie przedstawia syntyp ptaka opisanego jako Nipponia Temminckii, ptak jest jednak czysto biały.
IOC nie wyróżnia podgatunków. W wydanej w 1877 roku książce Les Oiseaux de la Chine znalazł się opis odmiany Ibis nippon var. sinensis, uzupełniony ilustracją. Ptak okazał się być osobnikiem w letniej szacie godowej.
Nazwa rodzaju Nipponia wywodzi się od nazwy nadanej przez Temmincka. Epitet gatunkowy nippon pochodzi od słowa Nippon, będącego nazwą Japonii w języku japońskim. Zoolog odnotował, że we wspomnianym państwie ptak nazywany jest toki (トキ). Nazwa ta przetrwała do czasów współczesnych.
Genetyka Na kariotyp ibisa czubatego składa się 10 par makrochromosomów (wliczając w to chromosomy płci) oraz 24 pary mikrochromosomów, co daje 2n=68. Chromosom płciowy Z jest metacentryczny, zaś chromosom W niemalże telocentryczny i około połowy mniejszy od chromosomu Z (system determinacji płci ZW). Problemem, jaki dotyka niewielką żyjącą populację, jest małe zróżnicowanie genetyczne – doświadczyła efektu wąskiego gardła. Mitochondrialny DNA chińskich i japońskich ptaków różni się jedynie 11 parami zasad spośród 16 793 występujących w mtDNA. Wśród 36 zbadanych ptaków z prowincji Shaanxi wyróżniono dwa haplotypy, zróżnicowanie haplotypowe wyniosło 0,386 ± 0,07%, a nukleotydowe 0,069% ± 0,013.
Charakterystyka Morfologia Długość ciała mieści się w granicach 55–84 cm. Ernst Hartert podał następujący przedział wymiarów szczegółowych: długość skrzydła samicy 375–395 mm, samca 400–420 mm; długość ogona 150–175 mm; długość dzioba od 156 (samica) do 187 (samiec) mm; długość skoku 76–83 mm. Masa ciała 1775,9 ± 120,1 g (n=59). Jak na ibisa jest to ptak średniej wielkości. W locie prezentuje długie skrzydła i zaokrąglony ogon, nogi nie wystają za ogon, szyję trzyma wyciągniętą.
Z przodu, po bokach głowy, dostrzec można nagą, czerwoną skórę. Dziób długi, zakrzywiony, czarny z czerwoną końcówką. Tęczówka czerwona, występuje żółta obrączka oczna. Nogi czerwone. W szacie spoczynkowej większość upierzenia biała. Pióra składające się na czub wykazują nieznaczny różowy odcień, a grzbiet, skrzydła i sterówki także zdają się być nieco różowawe. U niektórych osobników muzealnych z Japonii zamiast koloru różowego występuje pomarańczowy. Kolor „nalotu” na upierzeniu jest poza tym opisany jako cynamonowo–pomarańczowy, może obejmować także sterówki.
W szacie godowej upierzenie grzbietu, głowy oraz szyi przybiera szarą kolorystykę. W styczniu i lutym na gardle wraz z szyją zaczyna się wydzielanie substancji barwy od szarej po czarną, którą ptak rozprowadza po ciele, zaczynając od głowy, szyi (łącznie z górną częścią piersi), kończąc na grzbiecie. Substancja ta jest cieczą przypominającą smołę, przystosowane do barwienia pióra puchowe rozwijają się w listopadzie. Skład barwiącej substancji jest nieznany, zawiera ona czarny barwnik rozpuszczony w nierozpuszczalnej w wodzie cieczy. Znajduje się głównie w stosinach i promykach wspomnianych piór. Podczas pierzenia po sezonie lęgowym ptaki znów przybierają białe upierzenie. Osobniki młodociane mają policzki porośnięte puchem, a pozostałą część ich głowy wyróżnia naga, żółtopomarańczowa skóra. Poza tym upierzenie szarawe z gdzieniegdzie różanym odcieniem. Lotki czarnobrązowe, nogi i stopy jasnobrązowe. Tęczówki jasne, żółtobrązowe.
Głos Autorzy HBW twierdzą, jakoby o głosie ptaka było dostępnych bardzo mało danych; mimo tego kilku autorów dostarcza opis. Według Arthura Sowerby’ego ibisy czubate głośno, szorstko skrzeczą czy też charczą, głośniej od kruków. Według Campbella ptak woła głośnym, głębokim, trąbiącym głosem, powtarzanym w krótkich odstępach. Hancock i Kuslan prezentują bardziej szczegółowy opis, zgodnie z którym N. nippon rzadko się odzywa, a jeśli już, wydaje z siebie gak przed wzbiciem się do lotu i podczas lotu. Do tego gak-gak-gak usłyszeć można, gdy ptak znajduje się w sytuacji zagrożenia. Warkliwy dźwięk używany jest przez te ibisy podczas potyczek.
Zasięg występowania Zasięg historyczny Niegdyś ibis czubaty pospolicie występował we wschodniej Azji. Na początku XX wieku gnieździł się nawet na drzewach w miastach i wsiach, był często widywany na podmokłych polach i przy zbiornikach wodnych. W Rosji zasiedlał Kraj Nadmorski, Obwód amurski i Kraj Chabarowski. Ogółem, do jego dawnego zasięgu w tym kraju można zaliczyć doliny rzek Ussuri i Amur.
Do tego N. nippon spotykany był w północnych i wschodnich Chinach. Ernst Hartert na początku XX w. pisał, że ibis czubaty występuje w prowincji Shaanxi, niskich górach w bliskości Ningbo, prowincji Gansu, górach Qin Ling, w Pekinie i na terenie dawnej niemieckiej koncesji Jiaozhou. Wiadomo, że najdalej na zachodzie pojawił się w Lintao (Gansu). Na zachodzie obserwowano go także w Shaanxi, Shanxi, Hebei (1), na północy z Liaoningu i Jilinu (1), zaś na południu – Szantungu (1), Anhui, Szanghaju, Zhejiangu i Fujianu (cyfra 1 oznacza jednostkowe doniesienia).
Bazując na dawnych opisach i grafikach, uważa się, że w okresie Edo (początek XVII w. po koniec XIX w.) był to ptak w Japonii pospolity. W 1735 przeprowadzono ogólnokrajowe badanie rozmieszczenia zwierząt i roślin. Wiele z raportów zaginęło; na podstawie zachowanych ustalono, że zasięg ibisa czubatego obejmował półwysep Oshima (południowo-zachodnie Hokkaido), północne i zachodnie Honsiu, okolice Tokio, wybrzeże Morza Japońskiego. Po 1735 pojawiło się więcej doniesień o pojawach introdukowanych osobników, bowiem panowie ziemscy wprowadzali te ptaki na inne obszary. Stąd też w XIX wieku znalazły się one w prefekturze Tokushima (wyspa Sikoku), Wakayama na półwyspie Kii i prefekturze Fukuoka (Kiusiu). Pod koniec XIX stulecia ten gatunek można było spotkać w całej Japonii z wyjątkiem wysp Riukiu.
W zimie ptaki wędrowały na Półwysep Koreański i na Tajwan.
Zasięg obecny BirdLife International (2014) szacuje całkowity pozostały zasięg występowania na 2,8 tys. km² (nie uwzględnia reintrodukcji). Obejmuje obszar we wschodniej części prowincji Shaanxi w górach Qin Ling, w powiecie Yang. Odkrytą tam populację (patrz: sekcja „Status zagrożenia”) odnaleziono na południowych zboczach gór, na wysokości 1200–1400 m n.p.m., w stosunkowo mało zmienionym przez człowieka otoczeniu. Podczas spisu ptaków w październiku 2012 wykazano ibisa czubatego z 10 powiatów; 97% ptaków zamieszkiwało powiat Yan. Według danych z 1999 obszary lęgowe ibisów czubatych leżą na wysokości 470–1300 m n.p.m.
Od maja 2007 po ponownym wprowadzeniu na dawne tereny N. nippon bytuje w powiecie Ningshan, zaś od października 2013 w Henan. Ptaki zostały także reintrodukowane na Sado w Japonii w 2008. Zarówno na Sado, jak i w Shaanxi nie odbywają wędrówek.
Ekologia Pierwotnie ibis czubaty gniazdował na nizinach; średnia wysokość miejsc lęgowych wynosiła 250 m n.p.m. W latach 70. XX w. ibisy przeniosły się w wyższe, bardziej niedostępne partie Chin, by dekadę później powrócić na niższe wysokości. Środowiskiem życia tego ptaka są bagna, przebywa również w okolicach rzek, strumieni i zbiorników wodnych; zamieszkuje także pola ryżowe i inne pola uprawne – zawsze w bliskości zadrzewień lub lasów. W okolicy jeziora Chanka ptaki budowały gniazda na drzewach porastających małe wysepki rozsiane po okolicznych mokradłach. W Japonii ptak przebywał wśród niskich, lesistych pagórków, z niedużymi akwenami, bagnami i polami, a gniazdował na sosnach i kasztanowcach. Drzewa służą także ptakom do odpoczynku. Z badań przeprowadzonych w roku 1999 na jednej z populacji środkowochińskich wynika, że przedstawiciele N. nippon preferują lasy z sosną Massona (Pinus massoniana) i lasy dębowo-brzozowe. Rzadziej wybierają lasy mieszane, zaś wyjątkowo gnieżdżą się w lasach z przewagą Cupressus funebris i sosny chińskiej (Pinus tabuliformis). W Japonii na wyspie Sado, w środowisku zamieszkiwanym przez N. nippon rośnie Quercus serrata i kryptomeria japońska (Cryptomeria japonica). Według danych z lutego 2014 po reintrodukcji ibisy przebywają na polach ryżowych, także tych nawadnianych. W środowisku zamieszkiwanym przez chińską populację ibisów czubatych średnia roczna temperatura wynosi 14,5 °C (przedział: -10,6–39,2 °C), zaś roczna suma opadów 533–1100 mm (mierzona w latach ok. 1968–1998).
thumb|Sylwetka ptaka w locie W zimie ptaki z gatunku N. nippon jako żerowiska preferują pola, obrzeża rzek i jezior. Poza sezonem lęgowym grupami poszukują pokarmu. Możliwe, że w sezonie lęgowym zasadniczą rolę spełnia niski stan wód cieków, bowiem w razie jego podniesienia zmniejsza się dostępność pożywienia. Młode w zimie rozpierzchają się po okolicy, samotnie przeczesując podmokłe tereny. W razie zagrożenia ibis czubaty przyjmuje wyprostowaną pozycję. Ptaki z Japonii opisywane są jako uległe, dotyczy to szczególnie młodych.
Pożywienie