thumb|Lokalizacja Gibraltaru Historia Gibraltaru – małego półwyspu na południowym krańcu Półwyspu Iberyjskiego obejmuje prawie 3 tysiące lat, chociaż pierwsze ślady osadnictwa na tych terenach sięgają prawie 50 tysięcy lat. Przez wieki Gibraltar ewaluował z miejsca czci religijnej, do jednego z najważniejszych miejsc na geopolitycznej mapie świata.

Prehistoria thumb|left|Czaszka Gibraltar 1

Pierwsze ślady osadnictwa człowieka neandertalskiego na Skale Gibraltarskiej pochodzą sprzed 50 tysięcy lat. Odkryto je w 1848 roku podczas wykopalisk w czasie budowy fortyfikacji w kamieniołomie Forbesa. Znaleziska czaszki dorosłej kobiety neandertalskiej, nazwanej w późniejszych latach Gibraltar 1, dokonał kapitan Royal Navy Edmund Flint. W 1862 roku paleontolodzy George Busk i Hugh Falconer przybyli do Gibraltaru, aby zbadać znalezisko Flinta. Dwa lata później czaszka została zaprezentowania Brytyjskiemu Stowarzyszeniu Popierania Nauk. W czasie spotkania uczeni przedłożyli zebranemu gremium raport, wedle którego czaszka znaleziona na Gibraltarze należała do gatunku Homo calpicusNazwa pochodzi od antycznego określenia Gibraltaru – Mons Calpe.. Po odkryciu podobnych szczątków w Neandertalu, nowo odkryty gatunek człowieka nazwano ostatecznie Homo neanderthalensis. Odlew czaszki Gibraltar 1 jest prezentowany w Muzeum Gibraltarskim, a oryginał przechowywany w Muzeum Historii Naturalnej w Londynie. Kolejne fragmenty czaszki homo neanderthalensis odnalazła w 1926 roku Dorothy Garrod. Znalezisko nazwano Gibraltar 2 lub Devil’s Tower ChildOd nazwy jaksini Devil’s Tower..

thumb|Rysunek odkryty w 2012 roku

W lipcu 2012 roku hiszpański archeolog Francisco Giles Pacheco odkrył w jaskini Gorham rysunek wyryty na głębokość kilku milimetrów. Zdaniem paleontologa Clive’a Finlaysona może on pochodzić sprzed 45-30 tysięcy lat. Narzędzia odkryte w jaskini mogą sugerować, że człowiek neandertalski mógł żyć tam jeszcze 24-28 tysięcy lat temu. Późniejsze ślady ich bytowania nie są już znane.

Neandertalczycy z Gibraltaru byli prawdopodobnie ostatnimi przedstawicielami swojego gatunku. Wymarli około 24 tysiące lat temu, o 2 tysiące lat później niż populacja Homo neanderthalensis z innych części Europy. Wyginięcie gatunku nastąpiło w czasie maksimum glacjalnego ostatniego zlodowacenia, które zbiegło się z rozpadem przybrzeżnych lądolodów. 25,5-22,5 tysiąca lat temu klimat stał się bardzo niestabilny, a żyzne sawanny zostały zastąpione lasami sosnowymi i stepami. Ostateczna przyczyna wyginięcia neandertalczyków z Gibraltaru nie jest znana, ale prawdopodobnie nie było to wynikiem walki z człowiekiem współczesnym, który pojawił się na południu Półwyspu Iberyjskiego dopiero 18 tysięcy lat temu. Populacja neandertalczyków kurczyła się przez ostatnie tysiąclecia, a zmiany klimatu, chów wsobny i choroby przyczyniły się do zagłady.

Po wymarciu neandertalczyków, jaskinie w dalszym ciągu były wykorzystywane przez człowieka rozumnego. W jaskini Gorham odkryto kamienne narzędzia, kości zwierząt datowane na 5-40 tysięcy lat. Wykopaliska archeologicznie wykazały ślady kultury almeryjskiej. Niewiele jest śladów osadnictwa z epoki brązu, ponieważ ludzie porzucili tradycyjne miejsca zamieszkania jakimi były jaskinie.

Starożytność thumb|left|Słupy Heraklesa błędnie przedstawione jako wyspa na mapie Tabula Peutingeriana

W czasach antycznych Skała Gibraltarska była dla ludzi miejscem o znaczeniu symbolicznym i religijnym. Około 950 roku p.n.e. Fenicjanie założyli miasto Carteia, na miejscu dzisiejszego San Roque, nieopodal Gibraltaru. Jaskinia Gorham była sanktuarium dla Genius loci tego miejsca, tak samo jak dla władających później tym terenem Kartagińczyków i Rzymian. W czasie wykopalisk odkryto w jaskini ceramikę, biżuterię oraz egipskie artefakty, pozostawione jako ofiary dla bogów, pozostawione zapewne w podzięce za bezpieczne przeprawienie się przez Cieśninę Gibraltarską.

Starożytni Rzymianie nazywali skałę Mons Calpe. Było to prawdopodobnie zapożyczenie z języka fenickiego słowa kalph (wydrążony). Platon określił Skałę jednym ze Słupów Heraklesa. Zamykające Morze Śródziemne Słupy oznaczały dla starożytnych koniec znanego świata, a samo określenie „za Słupami Heraklesa” znaczyło tyle, co „za Cieśniną Gibraltarską”, stąd czasami Słupami nazywa się również samą Cieśninę. Według relacji greckiego podróżnika z Focji, który odwiedził Gibraltar w VI wieku p.n.e., na Skale obecne były świątynie i ołtarze ku czci tego mitycznego herosa. Nawiązanie do Słupów Heraklesa można odnaleźć również w czasach nowożytnych. Są uwidocznione w osobistym herbie cesarza Karola V, herbie Hiszpanii, herbie Kadyksu, a także w portugalskim Cifrão.

Miejsce było znane starożytnym geografom, lecz z powodu swej niedostępności nie było zasiedlane. W 228 p.n.e. kontrolę nad obszarem przejęła Kartagina, a w 206 p.n.e. Republika rzymska. Po upadku Cesarstwa Rzymskiego, tereny te zostały zagarnięte przez Wandalów, Gotów, a następnie przeszły we władanie Królestwa Wizygotów. W II połowie VI wieku Gibraltar i południowa część Półwyspu Iberyjskiego, należały do Cesarstwa Bizantyjskiego, ale w późniejszym czasie ponownie znalazły się pod panowaniem Wizygotów.

Panowanie arabskie 27 kwietnia 711 roku Gibraltar był miejscem lądowania berberyjskiego wodza Tarika ibn Zijada, który rozpoczął w tym miejscu arabski podbój Półwyspu Iberyjskiego. Na wieść o zwycięstwach Tarika, jego przełożony Musa ibn Nusajr, umajjadzki zarządca Ifrikijji, przybył na Półwysep by wspomóc go w walce. Dla nowo zdobytych terenów przyjęto nazwę Al-Andalus. Gdy władzę w państwie Umajjadów przejęła w 750 roku dynastia Abbasydów, lenna muzułmańskie zjednoczyły się w niezależny Emirat, a w 929 roku Kalifat Kordoby, rządzący Al-Andalus pod berłem jednego z książąt z dynastii Abbasydów. Po rozpadzie kalifatu w 1031 roku, nastąpił podział Al-Andalus na mniejsze emiraty – taify. Gibraltar wszedł w skład taify Algeciras, lecz już w 1056 roku został podbity przez taifę Sewilli. W obawie przed atakiem Almorawidów od strony Afryki Północnej, rządzący Sewillą Abbad II al-Mutadid nakazał emirowi Algeciras wybudowanie na Gibraltarze twierdzy i obserwowanie brzegu Afryki.

Almorawidzi przybyli na te tereny w 1086 roku nie w wyniku podboju, a na zaproszenie emirów taif, których państwa były zagrożone ekspansjonistyczną polityką króla Kastylii i Leónu Alfonsa VI. Jusuf ibn Taszfin włączył taifę Sewilli w 1090 roku do swojego państwa. Po Almorawidach swój kalifat ustanowili Almohadzi. W 1146 roku Gibraltar znalazł się w granicach ich państwa. Za panowania kalifa Abd al-Mumina rozpoczęto na Gibraltarze budowę warowni Madinat al-Fath (Miasto zwycięstwa) Abd al-Mumin nakazał by w mieście wybudowano meczet, kilka pałaców dla niego i jego synów, oraz zbiorniki magazynujące wodę. Miasto zostało otoczone murem i posiadało tylko jedną bramę wjazdową Bab al-Fath (Brama zwycięstwa). Wybudowano również port oraz postawiono kilka wiatraków na Skale. Po śmierci al-Mumina jego syn Abu Jusuf I zaniechał rozbudowy miasta i przeniósł się do Sewilli.

thumb|left|Fragment murów obronnych Po rozpadzie państwa Almohadów północna część Cieśniny Gibraltarskiej dostała się pod panowanie Emiratu Grenady. W 1274 roku sułtan Grenady Muhammad II przekazał Gibraltar wraz z pobliskim Algeciras sułtanowi Maroka Abu Jusufowi Jakubowi z dynastii Marynidów, jako zapłatę za pomoc w obronie Grenady przed atakiem Kastylii. Inne źródła podają rok 1275 za datę udostępnienia Marynidom portów w Gibraltarze, Algeciras i Tarifie jako baz wypadowych. W 1292 roku Sancho IV Odważny zdobył Tarifę. Marynidzi bez skutku oblegali port, lecz nie odzyskali miasta. W obliczu klęski, sułtan Maroka sprzedał pozostałe ziemie na Półwyspie Iberyjskim będące pod jego rządami władcy Grenady.

W 1309 roku po wygaśnięciu traktatu pokojowego między Królestwem Kastylii a Emiratem Grenady, doszło do wojny między tymi państwami. Wojska pod dowództwem Juana Núñeza II de Lara i Alonso Péreza de Guzmán oblegały Gibraltar (Pierwsze oblężenie Gibraltaru) i ostatecznie 12 września tego samego roku go zdobyły. Ferdynand IV Pozwany nakazał odbudowę i wzmocnienie zniszczonych umocnień. Gubernatorem miasta mianował jednego z oficerów biorących udział w oblężeniu, Alfonsa Fernanda de Mendoza. Na rozkaz Ferdynanda IV rozpoczęto repoblację, całą dotychczasową ludność miasta wygnano do Afryki Północnej, a na jej miejsce sprowadzono osadników chrześcijańskich. W 1315 roku nowy sułtan Grenady Ismail I ogłosił dżihad przeciwko chrześcijańskim władcom Półwyspu Iberyjskiego i rozpoczął oblężenie miasta (Drugie oblężenie Gibraltaru). Książę regent Piotr Kastylijski, rządzący w imieniu małoletniego Alfonsa XI w tym samym czasie przeprowadził na terytorium Grenady łupieżczą wyprawę zbrojną. Na wieść o oblężeniu nakazał swoim siłom iść na odsiecz twierdzy. Ismail I na wieść o nadciągających wojskach kastylijskich nakazał swoim żołnierzom odwrót.

thumb|Wieża hołdu

W 1331 roku nowy władca Maroka Abu al-Hassan Ali I rozpoczął politykę zacieśniania więzi z Emiratem Grenady. Oba państwa podjęły wysiłek militarny, aby odbić z rąk chrześcijańskich Gibraltar. W lutym 1333 roku 7 tysięcy żołnierzy pod dowództwem syna Alego I, Abd al-Malika zostało w tajemnicy przeprawionych z Afryki przez Cieśninę Gibraltarską i w Algeciras połączyli swoje siły z wojskami Muhammada IV z Grenady. Kastylijczycy zajęci byli przygotowaniami do koronacji Alfonsa XI i nie od razu zareagowali na koncentrację wojsk arabskich. Gibraltar był źle przygotowany na wypadek ewentualnego oblężenia. Gubernator Don Vasco Perez de Meira sprzeniewierzył fundusze przeznaczone na obronność, przeznaczające je na zakup ziemi w okolicach Jerez de la Frontera. Miasto posiadało kilka rzędów murów obronnych, które ciągnęły się od stoczni aż po zamek na zboczu Skał. Pod koniec lutego atakujący zdobyli stocznie i tereny wokół zamku, gdzie rozstawiono machiny oblężnicze (Trzecie oblężenie Gibraltaru). Dopiero w czerwcu na pomoc ruszyły wojska kastylijskie, lecz było już za późno. 17 czerwca 1333 Vasco Perez poddał miasto, po czym zbiegł do Afryki Północnej. Pomimo tego zwycięstwa, Muhammad IV został zamordowany przez wewnętrzną opozycję w swoim kraju, a Abu al-Hassan wykorzystał tę sytuację i zagarnął miasto. Kastylijczycy niezwłocznie przystąpili do oblężenia (Czwarte oblężenie Gibraltaru), które trwało dwa miesiące i zakończyło się niepowodzeniem.

Po podpisaniu traktatu pokojowego, przystąpiono do rozbudowy miejskich fortyfikacji. Twierdza ciągnęła się od dzisiejszego placu Grand Casemates Square do Upper Castle Road i była podzielona na trzy części. Górowała nad nią Tower of Homage (Wieża hołdu), największa wieża w całej Al-Andalus. Wokół niej wytyczono kasbę. Poniżej kasby znajdowała się późniejsza Villa Vieja (Stare miasto) dostępna jedynie przez bramę Bab el-Granada oraz port Dar el-Sinaha do którego można się było dostać trzema bramami. Na miejscu dzisiejszej Katedry Najświętszej Maryi Panny zbudowano meczet. Kolejny usytuowany był w miejscu dzisiejszego Sanktuarium Matki Bożej, Pani Europy na Europa Point.

Od sierpnia 1349 do marca 1350 roku wojska Alfonsa XI oblegały twierdzę (Piąte oblężenie Gibraltaru). Atakujących zdziesiątkowała epidemia czarnej ospy. Wśród zmarłych był również sam król, po śmierci którego zaniechano dalszego oblężenia. W 1374 roku władztwo nad Gibraltarem ponownie przejęli Nasrydzi z Grenady. W 1410 roku garnizon wypowiedział posłuszeństwo emirowi Jusufowi III i zadeklarował wierność władcy Maroka Usmanowi III. Twierdza została odbita dzięki stronnikom emira w mieście (Szóste oblężenie Gibraltaru). W 1437 roku kolejną nieskuteczną próbę oblężenia (Siódme oblężenie Gibraltaru) podjęli Kastylijczycy pod wodzą Enrique Péreza de Guzmán. Podczas ataku książę de Guzmán utonął w czasie ataku morskiego, gdy przeładowana łódź w której płynął na ratunek oddziałom lądowym, wywróciła się. Maurowie wyłowili jego ciało i zawiesili w koszu na jednej z baszt.