thumb|Konwent S. Domenico w Bolonii, dawna siedziba bolońskiego trybunału inkwizycji Trybunał inkwizycji w Bolonii – sąd inkwizycyjny, mający swą siedzibę w Bolonii w Państwie Kościelnym. Działał od XIII wieku do 1859 (z krótką przerwą 1796–1824) i był kierowany przez dominikanów. Od połowy XVI wieku należał do struktur inkwizycji rzymskiej.
Historia Początki inkwizycji w Bolonii sięgają roku 1254, gdy w mieście tym odnotowano działalność dominikańskiego inkwizytora Aldobrandino da ReggioRiccardo Parmeggiani, Studium domenicano e Inquisizione, [w:] Memorie domenicane, nr 39 (2008), s. 117 – 141.. Początkowo jednak inkwizytorzy działający w Bolonii nie byli przypisani konkretnie do tego miasta i jego okręgu, lecz tytułowali się ogólnie jako inkwizytorzy Lombardii. Pierwszym inkwizytorem tytułującym się jako inkwizytor Bolonii był Guido Capello da Vicenza pod sam koniec XIII stuleciaAldrovandi, s. 240..
W latach 90. XIII wieku w Bolonii odbyła się jedna z ostatnich odnotowanych akcji inkwizycyjnych przeciwko katarom we Włoszech. Mimo że w Bolonii katarzy byli niewiele znaczącą mniejszością, działania przeciwko nim nie były bezwarunkowo akceptowane przez ludność i w maju 1299 doszło do tumultu przeciwko inkwizytorom, który jednak został szybko spacyfikowany. W pierwszej dekadzie XIV wieku trybunał boloński koncentrował się na ściganiu członków sekty braci apostolskichDel Col, s. 103-105..
Bolonia była jednym z głównych ośrodków zakonu dominikańskiego we Włoszech w średniowieczu. W mieście tym mieściło się zakonne studium generale, które może uchodzić za prawdziwą kuźnię kadr inkwizycji. Wielu średniowiecznych inkwizytorów bolońskich pełniło funkcję regenta studiów w bolońskim studium generale i wykładało na miejscowym uniwersytecie. Trybunał inkwizycji w Bolonii był najważniejszym i najbardziej prestiżowym trybunałem inkwizycyjnym w dominikańskiej prowincji zakonnej Lombardii Dolnej, utworzonej w 1304Tavuzzi, s. 6-7, 110.. Od końca XIV wieku Bolonia stała się ośrodkiem ruchu obserwanckiego w zakonie dominikańskim. Konwent S. Domenico w 1459 wszedł w skład nowo utworzonej Kongregacji Lombardzkiej, będącej autonomiczną strukturą w zakonie dominikańskim, niezależną od władzy prowincjała Lombardii Dolnej. Wikariusz Kongregacji przejął prawo mianowania inkwizytorów bolońskich. W 1531 Kongregacja ta została przekształcona w regularną prowincję Obojga Lombardii, podczas gdy Lombardię Dolną zredukowano do rangi wikariatu i odsunięto od sprawowania funkcji inkwizytorskichTavuzzi, s. 12-14, 21-27, 209..
W XV wieku działalność inkwizycji bolońskiej koncentrowała się na zwalczaniu nekromancji, głównie wśród duchownychTavuzzi, s. 115.. W 1452 wybudowano nowe więzienie dla przetrzymywania podejrzanych, które następnie rozbudowano w 1472 i 1482Tavuzzi, s. 32.. Najbardziej spektakularnym wydarzeniem w tym okresie było spalenie w 1498 zielarki Gentile Cimitri, którą oskarżono o spowodowanie śmierci syna Giovanniego Bentivoglio, lorda BoloniiTavuzzi, s. 115-117..
W 1542 papież Paweł III powołał do życia Kongregację Rzymskiej i Powszechnej Inkwizycji, która stała się naczelnym sądem inkwizycyjnym we Włoszech, koordynującym działania lokalnych inkwizytorów przeciwko przenikaniu herezji protestanckich do Włoch. Trybunał boloński był jednym z tych, które najwcześniej podjęły ścisłą współpracę z Kongregacją. Już w 1550 Kongregacja przejęła od władz zakonu dominikańskiego kontrolę nad nominacjami inkwizytorskimi w BoloniiBattistella, s. 199.. Procesy przeciwko domniemanym zwolennikom reformacji rozpoczęły się w Bolonii już w roku 1543. Najbardziej spektakularnym sukcesem bolońskiej inkwizycji w tym czasie było nawrócenie biskupa anabaptystów Pietro Manelfiego w 1551, który wyjawił bardzo dużo informacji na temat swych byłych współwyznawcówDel Col, s. 326-327.. Największe nasilenie represji antyprotestanckich miało jednak miejsce w latach 1566–1569, gdy wielu protestantów spalono, potępiono zaocznie, skazano na galery lub przekazano do Rzymu w celu osądzeniaDel Col, s. 434-436.. Sporadycznie dochodziło też do procesów o czaryDel Col, s. 592-593..
W latach 1568–1569 wybudowana została nowa siedziba trybunału inkwizycyjnegoTavuzzi, s. 31-32..
W latach 1619–1622 inkwizytor Paolo Vicari prowadził proces w sprawie szeregu aktów świętokradztwa (zwł. niszczenia świętych obrazów), jakie miały miejsce w mieście. W rezultacie czterech sprawców tych czynów zostało skazanych na śmierć i straconychBattistella, s. 114-116..
Boloński trybunał został po raz pierwszy zniesiony 24 czerwca 1796 przez francuskiego generała Augereau, który kilka dni wcześniej zajął Bolonię na czele wojsk rewolucyjnej Francji. Decyzja francuskiego generała została potwierdzona przez senat boloński 6 czerwca 1798. W tym czasie wiele dokumentów archiwalnych inkwizycji bolońskiej zostało zniszczonych lub uległo rozproszeniuTavuzzi, s. 33.
W 1815 Bolonia, na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego, ponownie znalazła się w granicach Państwa Kościelnego, jednak w międzyczasie wiele dóbr kościelnych (zwł. zakonnych) znalazło się w rękach świeckich. Ten los spotkał m.in. konwent S. Domenico, który skonfiskowano na cele publiczne. Dopiero w 1824 dominikanom udało się odzyskać konwent i w grudniu tego roku papież Leon XII odnowił w Bolonii trybunał inkwizycji, który jednak nie przejawiał zbyt dużej aktywności.
Najbardziej znanym epizodem z tego okresu jest sprawa odebrania w 1858 roku żydowskim rodzicom w Bolonii kilkuletniego syna Edgardo Mortary, który został ochrzczony przez niańkę. Prawo kościelne w takim przypadku nakazywało, że ochrzczone dziecko musi się wychowywać wśród chrześcijan. Nakaz odebrania rodzicom Edgardo Mortary wydał inkwizytor Bolonii Pier Gaetano Feletti. Sprawa ta odbiła się szerokim echem w międzynarodowej prasie i negatywnie wpłynęła na wizerunek Stolicy Apostolskiej.
Trybunał boloński został definitywnie zniesiony po zajęciu Bolonii przez jednoczące Włochy wojska królestwa Sardynii w 1859. Dekret o jego likwidacji został wydany 14 listopada 1859Fasti legislativi e parlamentari delle rivoluzioni italiane nel secolo XIX., s. 814..
Organizacja Siedziba trybunału znajdowała się w dominikańskim konwencie S. Domenico w BoloniiTavuzzi, s. 31-32. Jurysdykcji inkwizytora podlegała diecezja bolońskaTavuzzi, s. 110.. Na prowincji reprezentowany był przez wikariuszy rejonowych, wywodzących się zwykle spośród zakonników, ale niekiedy także z kleru diecezjalnego. Pod koniec XVII wieku obszar jurysdykcji inkwizycji bolońskiej podzielony był na siedemnaście wikariatów rejonowych1. Bagni della Porretta; 2. Vergato; 3. Scaricalsino; 4. Baragazza e Castiglion dei Gatti; 5. Monteveglio e Montemaggiore; 6. Pianoro e Pieve di Musiano; 7. Pontecchio e Casalecchio; 8. Castel S. Pietro; 9. Baricella; 10. Malalbergo; 11. Medicina; 12. Cento; 13. Pieve di Cento; 14. S. Pietro in Casale e S. Giorgio; 15. Castelfranco; 16. Budrio; 17. S. Giovanni in Persiceto.. Od 1451 w Bolonii działało też świeckie Bractwo Świętego Krzyża, mające za zadanie materialne wspieranie inkwizytoraTavuzzi, s. 30..
Trybunał boloński w wewnętrznej hierarchii zakonu dominikańskiego zaliczany był do trybunałów pierwszej (czyli najwyższej) klasyDel Col, s. 745.. Wielu bolońskich inkwizytorów piastowało później wysokie stanowiska zarówno w swym zakonie, jak i w hierarchii kościelnej. Generałami zakonu zostali Leonardo Dati, Bartolomeo Commazio, Vincenzo Bandello, Francesco Silvestri i Angelo Domenico Ancarani. Godność biskupią osiągnęli np. Guido Capello da Vicenza, Egidio Galluzzi, Girolamo Muzzarelli, Vincenzo Mazzoleni czy Mariano Baldassare Medici.
Archiwum Archiwum bolońskiej inkwizycji zostało w dużej mierze zniszczone podczas rozruchów rewolucyjnych w 1797Tavuzzi, s. 33., jednak pomimo tego trybunał ten należy do stosunkowo nielicznego grona trybunałów włoskich, po których zachował się dość bogaty zasób dokumentacji, w tym dokumentacji procesowej i to obejmującej także okres średniowiecza. Zachowały się dwa zbiory dokumentacji procesowej z XIII i XIV wieku; pierwszy obejmuje lata 1291–1310Takie ramy chronologiczne zakreśla tytuł tego zbioru, aczkolwiek faktycznie tylko jedno postępowanie miało miejsce w roku 1291, a pozostałe w latach 1297–1309. Zbiór ten ma charakter tematyczny i nie dokumentuje całokształtu działań inkwizycji w tym okresie., drugi 1387–1392Del Col, s. 99.. Dla późniejszego okresu zachowały się dwie kolekcje dokumentacji. Pierwsza przechowywana jest w Biblioteca dell'Archiginnasio w Bolonii i zawiera 15 tomów akt procesowych, 30 tomów korespondencji z Kongregacją Świętego Oficjum oraz 34 tomy dokumentacji innego rodzaju. Druga kolekcja znajduje się w bolońskim archiwum diecezjalnym i zawiera zaledwie 29 akt procesowych z lat 1635–1792Silvana Seidel Menchi, I tribunali dell'Inquisizione in Italia: le tappe dell'esplorazione documentaria, [w:] .
Na podstawie powyższych zasobów dokumentacyjnych da się odtworzyć częściowe statystyki dla niektórych okresów działalności trybunału. W latach 1291–1299 udokumentowane są postępowania wobec 363 osób, z czego jednak aż 343 to uczestnicy antyinkwizycyjnego tumultu z 1299, którzy formalnie nie byli oskarżeni o herezjęDel Col, s. 104.. Z kolei w latach 1543–1583 udokumentowanych jest 156 procesów o herezję (w tym 19 zaocznych) i 8 procesów o czaryDel Col, s. 326-327, 424, 434-436, 445, 592-593, 774..
Do egzekucji z wyroku bolońskich inkwizytorów dochodziło w latach 1254 (cztery osoby), ok. 1296/98, 1297, 1299 (dwie osoby), 1303, 1304, 1305, 1307, 1308, 1468, 1481, 1498, 1509, 1531, 1559 (cztery osoby), 1567 (siedem osób), 1568 (dwie osoby), 1572, 1577, 1579 (dwie osoby), 1581, 1583, 1587, 1588 (dwie osoby), 1589 (dwie osoby), 1618, 1622 (cztery osoby), 1628, 1675, 1710 i 1744 – łącznie co najmniej 51 egzekucji. Do tego można doliczyć jeszcze co najmniej 15 wyroków śmierci, które nie zostały wykonane ze względu na ucieczkę oskarżonych lub interwencję władz świeckich (po jednej w 1451 i 1497, jedenaście w latach 1566–1569 i po jednej w 1591 i 1594).
Inkwizytorzy Bolonii Możliwy do ustalenia katalog inkwizytorów bolońskich obejmuje prawie dziewięćdziesięciu zakonników dominikańskich. Nie zawiera on jakichś istotnych luk, aczkolwiek z uwagi na wyrywkowo ustalone daty urzędowania inkwizytorów działających od końca XIII wieku do połowy XV wieku nie ma pewności, czy jest on kompletny. Początkowo zdarzało się, że w trybunale zasiadało jednocześnie dwóch inkwizytorów.
Guido Capello da Vicenza OP (1296–1304)DBI: Guido Capello; Tavuzzi, s. 110; Fontana, s. 632. Guido da Parma OP (1304–1305)Tavuzzi, s. 110; Fontana, s. 632/ Niccolò Tascheri da Bologna OP (1305–1310) Niccolò di Ripatransone OP (1311)Raniero Orioli (red.), Fra Dolcino: nascita, vita e morte di un'eresia medievale, Mediolan 2004, p. 233, 242. Ruggero da Petriolo OP (udokumentowany 1311–1312)Familia inquisitionis: a study on the inquisitors’ entourage (XIII-XIV centuries) Manfredo da Parma OP, koinkwizytor (1299–1303), inkwizytor (udokumentowany 1314–1318) Bartolomeo d'Ascoli OP (1321)DBI: Guido Capello. Lamberto da Cingulo OP (udokumentowany 1322–1336 jako inkwizytor Bolonii i Ferrary)Albano Sorbelli (red.), Cronica gestorum ac factorum memorabilium civitatis Bononie: edita a fratre Hyeronimo de Bursellis, ab urbe condita ad a. 1497 con la continuazione di Vincenzo Spargiati aa. 1498-1584, Rerum italicarum scriptores: Nuova ed., Coi tipi della casa editrice S. Lapi, 1929, s. 41; Laura Graziani Secchieri, Silvia Superbi: Il cimitero ebraico del Sesto di San Romano: prime riflessioni, [w:] “Analecta pomposiana”. Miscellanea di studi per il sessantennio sacerdotale di Mons. Antonio Samaritani, vol. 34 (2009), s. 171-251. Egidio Galluzzi OP (1329–1334) Giacomo d'Ancona OP (1346–1348)D'Amato, s. 158. Simone di San Severino OP (udokumentowany w 1351)Nuovi documenti sull'Università di Bologna e sul Collegio di Spagna, Tom 1, Publicaciones del Real Colegio de España, 1976, s. 236.