Uchanie – dziś wieś, w wieku XIX osada miejska, dawniej miasteczko, nad strumieniem tej nazwy, jednym ze źródłowych ramion Wełnianki (dopływ Bugu pod Dubienką), powiat hrubieszowski, gmina Jarosławiec, parafia Uchanie, odległe 21 wiorst na północny zachód od Hrubieszowa, a 7 wiorst na wschód od Wojsławic – gdzie stacja pocztowa. 28 wiorst od Rejowca do stacji drogi żelaznej nadwiślańskiej. Opis ten dostarcza Bronisław Chlebowski w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego.

Osada leży na pochyłości wzgórz, sięgających w pobliżu osady do 910 stóp nad poziom morza. Gleba żyzna, sprzyja uprawie owoców (sady śliwkowe).

Charakterystyka osady i dóbr Uchanie W drugiej połowie XIX wieku do mieszczan Uchań należy 639 mórg, rozdzielonych na 254 osad. Rzemieślników bardzo mało; krawców 13, szewców 8, stolarzy 5, ślusarzy 2, cieśli 4, tkaczy 2, rymarzy 2, mechaników 2, kotlarz. Jarmarków 6 do roku.

Dobra Uchanie składały się w r. 1872 z folwarku: Uchanie, Dąbrowa, Feliksów, Stupnik i Władzin, rozległość mórg 3438: folwark Uchanie gruntów ornych i ogrodów mórg 339, łąk mórg 33, pastwisk mórg 33, lasu mórg 1416, nieużytków mórg 24; budynków murowanych 5, z drzewa 18; folwark Dąbrowa gruntów ornych i ogrodów mórg 333, pastwisk mórg 32, nieużytków mórg 2; budynków drewnianych 3; folwark Feliksów gruntów ornych i ogrodów mórg 420,nieużytków mórg 16; budynków murowanych 4, drewnianych 5; płodozmian 8 i 9 – polowy; folwark Stupnik gruntów ornych i ogrodów mórg 224, łąk mórg 175, nieużytków, mórg 13; budynków murowanych 1. drewnianych 5; folwark Władzin gruntów ornych i ogrodów mórg 280, łąk mórg 95, nieużytków mórg 3; budynków murowanych 1, drewnianych 10, lasy urządzone.

W skład dóbr poprzednio wchodziły: osada Uchanie mórg 254, wieś mórg 630; wieś Starawieś alias Wola Uchańska osad 26, mórg 481; wieś Bokini alias Bokinia osad 13, mórg 261; wieś Pielaki osad 17, mórg 240; wieś Rozkoszówka osad 77, mórg 825; wieś Aurelin osad 20, mórg 359.

Kalendarium własności nadań i przywilejów Pierwsze wzmianki o wsi pochodzą z latopisów ruskich końca XII w., wymieniona jest przy okazji walk pomiędzy dzielnicowymi książętami ruskimi.

1205 – przy okazji wzmianek o walkach Rusinów z najazdem litewsko-jaćwieskim pojawiają się Uchanie. 1387 – wieś znajduje się już w granicach Polski, przynależąc później do staropolskiego powiatu chełmskiego i stanowiąc początkowo własność królewską. 1449 – posiadaczem wsi miał ponoć być Wydżga z Górna i Uchań, podczaszy chełmski. 1470 – początek Uchań daje wieś królewska, której połowę nadał w posiadanie wieczyste Kazimierz Jagiellończyk r. 1470 w Radomiu Pawłowi Jasieńskiemu (z Jasieńca), kasztelanowi sandomierskiemu, staroście bełskiemu i chełmskiemu. 1484 – tenże król na prośbę Pawła Jasieńskiego pozwala w r. 1484 będąc w Piotrkowie wynieść ową wieś na miasto i usuwając zachowywane dotąd prawa polskie i ruskie, nadaje prawo magdeburskie. Targi wyznaczono co środa a jarmarki na św. Wojciecha i Wawrzyńca co zapisano w przywileju. Lokacja ta nie była udana. 1500 – 1502 – miasto uległo całkowitemu zniszczeniu przez Tatarów 1504 – król Aleksander potwierdza w Krakowie przywileje miasta na rzecz syna Pawła Jasieńskiego także Pawła i uwalnia mieszczan na lat 16 od czynszów i czopowego. Nie doszło jednak wówczas do lokacji miasta. 1506 – po tym roku Uchanie przechodzą w posiadanie Magnuszewskich, którzy przyjmują nazwisko Uchańskich. 1549 – ma miejsce kolejny najazd tatarski, obronił się tylko zamek, miasto zostało zniszczone. 1550 – mieszczanie otrzymują, przywilej przeznaczający cło grobelne na naprawę mostu (Lustr., 4, 40). 1578 – rejestr poborowy wykazywał tu 18 łanów (302,8 ha) gruntów miejskich, podczas gdy sąsiednia Wola Uchańska posiadała 3,5 łana (58, 8 ha) gruntów. 1596 – Zygmunt III Waza za staraniem Anny z Herburtów Uchańskiej, wdowy po Pawle, ostatnim z Uchańskich, potwierdził prawa miejskie Uchań z 1484. 1603 – Zygmunt III Waza wydał miastu nowy przywilej. Przywilej ów pozwalał mieszczanom na zbudowanie ratusza, łaźni miejskiej, jatki, karczmy i kramów. Ostatecznie uregulował terminy jarmarków, określając je na Zielone Świątki (10. V-13. VI) i Wniebowstąpienie NMP (15. VIII). 1629 – (około tego roku) – Uchanie liczyły już 16 domów szynkowych w rynku, 50 domów mieszczan oraz 8 tak zwanych klitek, ogółem około 500 mieszkańców. 1640 – Władysław IV zatwierdzając dotychczasowe przywileje, dozwolił mieszczanom swobodnego handlu w całym kraju. 1763 – po Daniłowiczach dziedzictwo obejmują Potoccy. 1780 – drogą kupna Uchanie przeszły na własność Franciszka Ossolińskiego. W końcu XVIII w. (dokładna data nieznana) – część miasta kupił Aleksander Sieniuta-Baliński, zaś pozostałą część otrzymała Teresa z Ossolińskich Kuszlowa. Część Kuszlów przejęli później Rosenbergowie. 1827 – w mieście było 150 domów drewnianych i 6 murowanych, 867 mieszczan. 1831 – w maju doszło tu do bitwy polskiego pułku jazdy wołyńskiej pułkownika Karola Różyckiego z wojskami rosyjskimi. 1833 – część Sieniutów-Balińskich kupił Jan Popławski. 1838-39 – obie części miasta skupił w swym ręku Alojzy Poletyło trzymał do 1853 roku. 1853 – miasteczko należało do Feliksa Szydłowskiego herbu Lubicz, ożenionego z jedną z Poletyłówien (hrabianką Władysławą Poletyło herbu Trzywdar). 1856-57 – miasteczko miało 150 domów drewnianych i 6 murowanych, mieszkańców 1342. 1864 – Uchanie miały 132 domy (w tym 7 murowanych) i 1812 mieszkańców. 1877 – całość dóbr uchańskich zakupił książę Stefan Lubomirski 1870 – Uchanie tracą prawa miejskie. 1882 – osada wielu kultur – posiada cerkiew, kościół parafii katolickiej, synagogę, szkołę początkową, 130 domów (w tym 4 murowane), 2113 mieszkańców (w połowie żydów). 1918 – osada należy do rodu Raciszewskich. 1921 – osada miała 240 domów oraz tylko 1686 mieszkańców, w tym 1010 Żydów i 26 Ukraińców – spis z r. 1921 (wówczas w pow. hrubieszowskim).

II wojna światowa 1943 – w roku tym osada została wysiedlona przez hitlerowców. 1944 – wiosną tego roku Uchanie zostały obsadzone przez oddziały z ukraińskiej dywizji SS “Galizien”, które następnie walczyły z oddziałami AK i BCh, oraz mordowały okoliczną ludność polską.

Uchańscy z Uchań Ojcem Pawła Jasieńskiego, Katarzyny Tomaszowej Magnuszewskiej oraz Barbary – żony Piotra Kiernoskiego – był Krystyn z Jasieńca, piastujący urząd łowczego sochaczewskiego.

Paweł Jasieński zmarł w r. 1489, mając lat 56, pochowany został we Włocławku. W roku 1506 umiera bezpotomnie jego syn Paweł. Po tym roku, albowiem dokładna data nie jest znana, posiadaczami miejscowości zostali Magnuszewscy ze Służewa (zapewne poprzez konotacje rodzinne Tomaszowej Magnuszewskiej siostry Pawła), przyjmując nazwisko Uchańskich ukute od nazwy dóbr.

Rodzina ta, herbu Radwan, pochodziła z Mazowsza. Gniazdem rodowym Magnuszewskich była wieś Rusiec pod Nadarzynem koło Warszawy. Wywodzili się zaś ze Służewa pod Warszawą i dodawali w podpisach tytuł: “comes de Służewo”. Jak podaje Chlebowski, istnieje wprawdzie wieś Uchań (obecnie Uchań Dolny i Uchań Górny) pod Łowiczem, ale założona już przez arcybiskupa Uchańskiego, a więc w okresie późniejszym, przez co nie można jej uważać za gniazdo, od którego rodzina przybrała nazwisko. Można przypuszczać, iż Uchańscy – przodkowie arcybiskupa – albo siedzieli już na drugiej połowie wsi wraz z Jasieńskim, albo też że dopiero po nabyciu Uchań – na początku XVI w. – przybrali nazwisko od dóbr.

Z potwierdzenia nadań dla tej rodziny przez Zygmunta Augusta widać, iż w XVI w. przyjmowali różnorakie nazwiska pochodzące od siedzib. Obok Uchańskich są więc Nadarzyńscy, Magnuszewscy, Jakaccy. Na Rusi spotykamy Tomasza Uchańskiego, łowczego bełskiego, brata biskupa.

Brat Tomasza, Jakub Uchański, zostawszy w r. 1538 kanonikiem chełmskim, a w roku 1550 biskupem tej katedry, starał się widocznie wraz z bratem o utworzenie, za przykładem tylu innych, fortuny pańskiej na Rusi. W tamtych stronach powstaje wówczas cały szereg miast i miasteczek przy rezydencjach pańskich: Rejowiec, Zamość, Sieniawa, Goraj i inne.

Według lustracji z r. 1550 zostają Uchanie w posiadaniu Arnolfa Uchańskiego, łowczego bełskiego, później wojewody płockiego. Miasto otrzymało wówczas przywilej na cło grobelne, na naprawę mostu. Uchanie posiadają też zamek (arx – cytadela), będący rezydencją dziedziców.Będąc jeszcze biskupem chełmskim, Jakub Uchański zakupił od Jakuba Snopkowskiego, wojskiego chełmskiego, Hajownicką Wolę (zapewne i Hajowniki), tudzież Wysokie, leżące na południe od Skierbieszowa (dobra biskupa chełmskiego), dość daleko od Uchań.

Dbając o podniesienie rangi miasta biskup i brat jego Arnolf, wojewoda płocki, obdarzają kościół w Uchaniach bogatymi aparatami, złożonymi jednakże dla bezpieczeństwa w zamku i uposażają probostwo połową wsi Wysokie i karczmami w mieście. We wsi Uchanie z dawna zapewne należy do kościoła “Poświętne” (sanctuarium), na którem siedzi 5 kmieci.

W r. 1581, gdy proboszczem jest ksiądz Sebastian Brzozowski, dziekan gnieźnieński, Jakub Uchański – arcybiskup dokonuje zmiany w uposażeniu. Odbiera kościołowi karczmy w Uchaniach i pół Wysokiego Uchańskiego, a daje w zamian dalej położoną Wolę Hajownicką i pół Wysokiego Hajownickiego. W akcie tej zamiany, datowanej z pobytu w Łowiczu a potwierdzonej przez króla, przelewa arcybiskup prawo patronatu koleją lat na Pawła Uchańskiego, starostę drohobyckiego, syna Tomasza, i synów Arnolfa: Stanisława, Jakuba, Jana i Arnolfa.

Paweł Uchański, później wojewoda bełski, żonaty z Anną Herburtówną, umiera w 1590 r. odbywając poselstwo do Konstantynopola. Jedyna córka jego Helena wychodzi za Mikołaja Daniłowicza, podskarbiego wielkiego koronnego i wnosi Uchanie w posagu. Daniłowicz umiera w roku 1624. Podobno pochowany był w Uchaniach, które to następnie odziedziczył po nim syn Jan Mikołaj, żonaty z Heleną Opalińską i powtórnie z Zofią Tęczyńską. Jan Mikołaj Daniłowicz zmarł r. 1650 w Lublinie bezpotomnie.

Dobra Uchanie przechodzą na jego braci. Daniłowiczowie zapewne, wraz z przebudową kościoła, wystawili okazałe pomniki grobowe Pawła i Stefana Uchańskich.

Szymon Starowolski w roku 1632 oglądał tu piękny zamek, otoczony ogrodami. W 1788 r. obszerny pałac stał pustkami i w części był zrujnowany. W r. 1810 rozebrano mury i cegły użyto na budowę gorzelni i browaru.

Do XIX wieku pozostały jeszcze szczątki starego zamku, wzniesionego – jak głosi przekaz, przez Pawła Jasieńskiego. Zamek ten oparł się najazdowi Tatarów, którzy w r. 1549 splądrowali kościół i klasztor w Uchaniach. W końcu XIX wieku w sąsiedztwie ruin stoi pałacyk, wzniesiony r. 1874 przez dziedzica dóbr Szydłowskiego.

Parafia i kościół katolicki Założyciel miasta Paweł Jasieński rozpoczął w r. 1482 budowę kościoła, ukończoną w r. 1484. Konsekracji świątyni dopełnił Jan Kazimirski, biskup chełmski. Przy kościele osadzono wówczas paulinów reguły św. Augustyna. Po najeździe Tatarów i spustoszeniu kościoła zakonnicy, widocznie ubogo uposażeni, opuścili kościół i przenieśli się w inne strony.

Jakub Uchański, arcybiskup gnieźnieński, dziedzic Uchań, ustanowił tu proboszcza i uposażył go w r. 1575. Prócz proboszcza ustanowił on jeszcze 4 mansjonarzy. Jan Mikołaj Daniłowicz przebudował i rozszerzył kościół w r. 1625, jak o tym świadczy napis nad drzwiami frontowymi. Ta przebudowa nadała kościołowi jego obecną postać. Jest to budowla w stylu cechującym ówczesne kościoły jezuickie. Fronton z dwoma małymi wieżami, wewnątrz jedna nawa ze sklepieniem beczkowym, po bokach dwie kaplice ośmioboczne, nakryte kopułkami. Część kapłańska, wewnątrz ozdobiona sztukateriami, między ozdobami są i herby dziedziców. Kościół ma osiem ołtarzy.

Następujący opis kościoła i dane historyczne zebrał i podał ksiądz Stanisław Skurzyński – proboszcz w Uchaniach w XIX w. Rysunek grobowca Uchańskich wraz z opisem zamieszczono w “Tygodniku Ilustrowanym” z r. 1871, Nr 174.

Opis kościoła i jego wyposażenia