Pacyfikacja Radwanowic – masowy mord ludności cywilnej w Radwanowicach, w gminie Zabierzów, w powiecie krakowskim, którego dokonały niemieckie oddziały w nocy z 20 na 21 lipca 1943 roku. Pacyfikacja wsi była odwetem za współpracę mieszkańców z organizacjami konspiracyjnymi. W czasie II wojny światowej na terenie Radwanowic działały organizacje ruchu oporu (komórka Narodowej Organizacji Wojskowej, kierowana przez Władysława Gędłka ps. „Radwan”, a następnie komórka Związku Walki Zbrojnej-Armii Krajowej). 14 marca 1945 roku ciała ofiar pacyfikacji ekshumowano i przeniesiono do wspólnej mogiły na cmentarzu w Rudawie. 21 lipca 1945 roku w miejscu zbrodni mieszkańcy postawili krzyż, a w 1964 roku w jego miejscu odsłonięto pomnik.
Przebieg pacyfikacji Pacyfikacja Radwanowic była jedną z akcji zorganizowanych przez dr. Alberta Schaara, niemieckiego starostę Landkreis Krakau, mających na celu zastraszenie polskiej ludności oraz odwiedzenie jej od współpracy z ruchem oporu. Istniały tu dwie organizacje wojskowe: Narodowa Organizacja Wojskowa i Bataliony Chłopskie. Przygotowania do akcji trwały kilka miesięcy. Polegały one na zbieraniu informacji o nieposłuszeństwie wobec okupanta z wykorzystaniem konfidentów, prowokatorów i współpracujących Polaków. Według niektórych źródeł bezpośrednią przyczyną pacyfikacji były zeznania Mieczysława Gędłka, który aresztowany przez Gestapo nie wytrzymał tortur i ujawnił nazwiska mieszkańców wsi powiązanych z konspiracją.
Pacyfikacją kierował komendant żandarmerii w Zabierzowie Otto Zeiss. O godzinie 4 rano wieś otoczyło około 2000 funkcjonariuszy SS, żandarmerii oraz polskiej granatowej policji, wspartych przez żołnierzy Wehrmachtu. Z krakowskiego więzienia Montelupich przywieziono także Mieczysława Gędłka, którego prowadzono przez wieś na grubym powrozie i zmuszono go do wskazywania domów osób znajdujących się na liście Gestapo. Aresztowano w ten sposób 20 osób. Miejscem przesłuchania była parcela sołtysa Józefa Walczowskiego. Brutalne śledztwo połączone było z wymyślnymi torturami, między innymi gospodarza powieszono na łańcuchu i bito do utraty przytomności. W doniesieniach Departamentu Informacji i Prasy Delegatury Rządu na Kraj znalazła się nawet informacja, iż sołtysa ukrzyżowano na drzwiach domu, przybijając gwoździami ręce i nogi, a następnie miano go bić deską nabitą gwoździami. Z kolei Mieczysława Gędłka przywiązano do drzewa i bito, a kiedy tracił przytomność kazano piętnastoletniej córce polewać go wodą.
Pozostałych mieszkańców wsi zapędzono do ogrodu sołtysa. Kazano im ułożyć się w rzędach twarzą do ziemi. Zeiss był nieusatysfakcjonowany wynikami śledztwa, gdyż uważał, że torturowani podali zbyt mało nazwisk. Podjął więc decyzję o dziesiątkowaniu. Komu wypadła liczba podzielna przez 10 – odsuwano go na bok. Procedura została przerwana po przyjeździe zastępcy krakowskiego starosty. Wybrani w dziesiątkowaniu powrócili wówczas do ogrodu. Ostatecznie na śmierć skazano 30 osób – w tym 28 mężczyzn i 2 kobiety (m.in. sołtysa, jego żonę, córkę i syna). Wybrano miejsce na grób. Był to dół, w którym znajdowało się wapno gaszone. Mieszkańcy musieli wybrać je własnoręcznie. Szef Gestapo odczytał następnie wyrok.
Wyrok został wykonany w obecności mieszkańców wsi. Po egzekucji Otto Zeiss dobijał strzałem z pistoletu ofiary, które dawały jeszcze oznaki życia.
O udział w pacyfikacji, oprócz dr Alberta Schaara, zostali oskarżeni: SS-Untersturmführer Heinrich Balb – członek sztabu Dowódcy SS i Policji (SS- und Polizeiführer) na dystrykt krakowski, SS-Oberführera Juliana Schernera SS-Sturmführer Erich Olbracht – funkcjonariusz z urzędu Komendanta SD i policji bezpieczeństwa (KdS) na dystrykt krakowski; SS-Sturmbannführer Willi Haase – członek sztabu Dowódcy SS i Policji na dystrykt krakowski Rudolf Krüger – członek jednostki Schutzpolizei (pol. policji ochronnej); Dr Richard Wendler – gubernator dystryktu krakowskiego; Otto Zeiss – w 1943 komendant żandarmerii w Zabierzowie.
W gronie ofiar przeważała młodzież wiejska. Wśród zamordowanych znaleźć się miało dwóch mieszkańców Krakowa, jeden mieszkaniec Dubia oraz jeden mieszkaniec Pisar.
Upamiętnienie
14 marca 1945 roku ciała ofiar pacyfikacji ekshumowano i przeniesiono do wspólnej mogiły na cmentarzu w Rudawie. W pogrzebie wzięło udział 10 tys. ludzi, kondukt ciągnął się na około 3 km.
21 lipca 1945 roku mieszkańcy wsi ogrodzili miejsce kaźni i postawili tam krzyż. W roku 1964 w miejscu krzyża powstał pomnik ufundowany przez fabrykę „Żelbeton” („Wibrobeton”) z Krzeszowic. Był to dar społeczeństwa Krzeszowic.
Pomnik (według projektu architekta W. Księżyca z Brzezinki) powstał też na cmentarzu w Rudawie w miejscu grobu. Pomnik z ciosanego kamienia wapiennego wykonał Ludwik Ziębiński z synem Józefem z Dębnika. W 2000 roku postawiono tu także krzyż.
Mieszkańcy Radwanowic nie zapominają wydarzeń z 1943 roku. Co roku 21 lipca odbywają się gminne uroczystości związane z rocznicą kaźni oraz odprawiana jest msza św. w intencji jej ofiar. W 1993 roku szkoła podstawowa w Radwanowicach otrzymała imię Ofiar Pacyfikacji Radwanowic. Imię to w 2002 roku przejęła niepubliczna Integracyjna Szkoła Podstawowa, prowadzona przez Oświatowe Towarzystwo Integracyjne. Sztandar dla szkoły ufundował Juliusz Brniak (1922-2005), b. więzień niemieckiego obozu KL Sachsenhausen, który otrzymane od Niemców odszkodowanie przekazał w całości na rzecz szkoły i Fundacji im. Brata Alberta. mały|240x240px|Integracyjna Szkoła Podstawowa im. Ofiar Pacyfikacji w Radwanowicach W 1983 roku w 40. rocznicę wydany został medal pamiątkowy, który wręczono rodzinom osób pomordowanych, a Rada Państwa nadała Radwanowicom Krzyż Walecznych – informacja o tym wydarzeniu widnieje na odnowionym cokole.
W roku 1993 w Wielki Piątek ulicami wioski odbyła się Droga Krzyżowa, opracowana przez ks. prof. Andrzeja Zwolińskiego, rodem z Radwanowic. W czasie nabożeństwa rodziny ofiar niosły drewniany krzyż, który na zakończenie umieściły na miejscu straceń. Tego samego roku w 50. rocznicę pacyfikacji poświęcono „Dzwon Pojednania pw. św. Rafała Kalinowskiego”, obecnie jest on umieszczony w dzwonnicy na terenie Fundacji im. Brata Alberta. W mszy św. udział wzięli także uczniowie i nauczyciele z Belgii, którzy pracowali przy budowie Warsztatów Terapii Zajęciowej, oraz niemieccy dobroczyńcy Fundacji, w tym Hans Karl z Kirchenthumbach i Winfried Harendza z Lüneburga. Całość uroczystości wspierał Arno Baur z Kressbronn, który w ramach pojednania organizował przez wiele lat dla mieszkańców Radwanowic wyjazdy zarobkowe do Niemiec. W 2000 r. przedstawiciele Radwanowic złożyli w Mauzoleum Martyrologii Wsi Polskich w Michniowie ziemię z wioski i ustawili pamiątkowy krzyż.
W 2008 roku w 65. rocznicę pacyfikacji odsłonięto odnowiony przebudowany Pomnik Ofiar Pacyfikacji w Radwanowicach. Powstał on według projektu Piotra Sobańskiego z funduszu gminy, ma nowy cokół i metalowy krzyż, został ogrodzony łańcuchami, a na cokole znajduje się tablica z czarnego marmuru z nazwiskami.
W 70. rocznicę zakończono renowację pomnika na cmentarzu oraz przygotowano publikację „Jak słodko i zaszczytnie jest umrzeć za Ojczyznę – 70. rocznica pacyfikacji w Radwanowicach” (autorzy: Leszek Sibila, Dorota Strojanowska, dr Mateusz Wyżga). W 2013 roku w uroczystościach rocznicowych uczestniczyli m.in. Władysław Gędłek, komendant powiatowy Narodowej Organizacji Wojskowej i żołnierz AK, który w czasie pacyfikacji otrzymał wyrok śmierci zaocznie. Zamordowano wtedy jego 20-letnią żonę i brata. Obecny był także Jerzy Walczowski, syn sołtysa, który w 1943 roku miał 13 lat.
Staraniem fundacji Forum Rozwoju Inicjatyw Lokalnych z Krakowa, przy wsparciu powiatu krakowskiego, powstał także film dokumentalny prezentujący wspomnienia świadków pacyfikacji. Autorką zdjęć i scenariusza jest Gabriela Mruszczak.
Inskrypcje na tablicach
WALCZOWSKI JÓZEF 45 WALCZOWSKA MARIA 44 WALCZOWSKI EUGENIUSZ 18 WALCZOWSKI PIOTR 31 WALCZOWSKI JAN 31 WALCZOWSKI ADAM 18 WALCZOWSKI HENRYK 18 WÓJCIK STANISŁAW 38 LIS WŁADYSŁAW 35 SZLACHTA STANISŁAW 32 BARTOSIK JAN 20 GĘDŁEK HELENA 20 GĘDŁEK CZESŁAW 25 GĘDŁEK MIECZYSŁAW 28 GĘDŁEK TADEUSZ 18 MADEJA JÓZEF 27 MADEJA CZESŁAW 25 MADEJA MARIAN 22 MITOŃSKI TEODOR 24 MICEUSZ PIOTR 20 KUTERNOGA ADAM 17 KUTERNOGA STANISŁAW 52 KOŁACZ STANISŁAW 28 KALISZ TADEUSZ 21 KORBIEL PIOTR 32 NOWORYTA JÓZEF 27 NOWORYTA STANISŁAW 21 CHMIELOWSKI JAN 19 CHOJNACKI STANISŁAW 20 CHUDZIK JAN 21 CZEŚĆ ICH PAMIĘCI 1943 – 1993
Zobacz też Pacyfikacja wsi Łazy
Przypisy
Bibliografia
Julian Zinkow, Wokół Krzeszowic i Alwerni 2008, s. 277, wyd. Verso, Kraków,
Radwanowice Radwanowice Kategoria:Pomniki ofiar II wojny światowej w Polsce Kategoria:Radwanowice Kategoria:Zbrodnie żandarmerii niemieckiej w Generalnym Gubernatorstwie