Zbiorowa histeria – w socjologii i psychologii pojęcie odnoszące się do zbiorowych urojeń dotyczących nieistniejącego niebezpieczeństwa zagrażającego społeczeństwu, o którym informacje rozchodzą się szybko poprzez plotki i powszechny strachLittle Green Men, Meowing Nuns and Head-Hunting Panics: A Study of Mass Psychogenic Illness and Social Delusion, Robert E. Bartholomew, 2001, McFarland Publishing. W medycynie termin używany jest do opisywania spontanicznej manifestacji identycznych lub bardzo podobnych fizycznych symptomów histerii u więcej niż jednej osobyBartholomew, Robert E.; Wessely, Simon (2002). „Protean nature of mass sociogenic illness: From possessed nuns to chemical and biological terrorism fears”. British Journal of Psychiatry (Royal College of Psychiatrists) 180 (4): s. 300–306. : „Mass sociogenic illness mirrors prominent social concerns, changing in relation to context and circumstance. Prior to 1900, reports are dominated by episodes of motor symptoms typified by dissociation, histrionics and psychomotor agitation incubated in an environment of preexisting tension. Nineteenth-century reports feature anxiety symptoms that are triggered by sudden exposure to an anxiety-generating agent, most commonly an innocuous odour or food poisoning rumours.”Waller, John (18 września 2008). „Falling down”. The Guardian (London): „The recent outbreak of fainting in a school in Tanzania bears all the hallmarks of mass hysteria, says John Waller. But what causes it and why is it still happening around the world today?”. Typowa manifestacja zbiorowej histerii ma miejsce, gdy grupa ludzi wierzy, że cierpi na podobną chorobę lub przypadłośćBartholomew, Robert E.; Erich Goode (maj – czerwiec 2000). „Mass Delusions and Hysterias: Highlights from the Past Millennium”. Committee for Skeptical Inquiry 24 (3). Czasami odnosi się do zbiorowej choroby psychicznej lub epidemii histeriiMass, Weir E. “Mass sociogenic illness.” CMAJ 172 (2005): 36. Web. 14 grudnia 2009..
Charakterystyka Zbiorowa histeria manifestująca się zbiorowymi symptomami choroby czasami odnosi się do zbiorowej choroby psychogenicznej lub epidemii histerii. Zbiorowa histeria swój początek bierze w jednostce, która zapada na chorobę lub ma atak histerii podczas okresu wzmożonego stresu. Kiedy u jednostki inicjującej pojawiają się objawy, inne osoby z jej otoczenia zaczynają obserwować je u siebie. Reakcja służb publicznych może tylko utwierdzać społeczeństwo w słuszności ich strachu i pogłębiać histerię, 27.04.2005, ABC News Online, dostęp 13.06.2014 przez archiwum web.archive.org. Typowymi symptomami są nudności, wiotkość mięśni, konwulsje i bóle głowyGlenn Swogger Jr., Rumble in the Bronx: Mass Hysteria and the „Chemicalization” of Demonology, American Council on Science and Health, Health Issues, 01.09.1999, dostęp 13.06.2014 przez archiwum web.archive.org.
Na świecie udokumentowano około 80 przypadków zbiorowej histerii. Wybuchają one najczęściej w zamkniętych społecznościach, takich jak szkoły lub fabryki. Zwykle występują częściej wśród nastolatek. Ta dysproporcja płci wśród ofiar masowej histerii w bardziej mizoginicznych przeszłych czasach była tłumaczona większą podatnością kobiet na stres lub wędrującą macicą. Dziś większość ekspertów uważa, że w wielu częściach świata kobiety poddane są silnej presji rodzin i społeczeństw zdominowanych przez mężczyzn, co powodując frustrację czyni je bardziej podatnymi. Inni twierdzą, że histeria daje zestresowanym kobietom pretekst aby się na chwilę „wyłączyć” ze znoju i poniżenia codziennego życia.
Zbiorowa histeria polega na sile sugestii, ale napędza ją strach, smutek oraz niepewność. Ofiary najczęściej doświadczają silnego stresu przez tygodnie, a nawet miesiące przed wybuchem histerii. Przykładem może być stres wywołany zbliżającymi się egzaminami. Ataki zbiorowej histerii są bardziej prawdopodobne w społecznościach, których członkowie są poddani silnej presji, jak surowa dyscyplina czy emocjonalne zaniedbanie.
Sposób ekspresji załamania histerycznego bardzo różni się pomiędzy poszczególnymi ogniskami epidemii, w różnych przypadkach występują bardzo różne objawy – jak niepohamowany śmiech i płacz lub mania tańczenia.
Niektóre odnotowane przypadki Taneczna plaga (1518) Taneczna plaga w 1518 roku była wybuchem tanecznej manii, która miała miejsce w Strasburgu w Alzacji. W czerwcu 1518 znaczna liczba osób (w efekcie końcowym około 400) zaczęła tańczyć bez odpoczynku przez wiele dni. W przeciągu około miesiąca niektórzy z dotkniętych plagą zmarli w wyniku zawału serca, wylewu bądź wyczerpaniaViegas, Jennifer (01.09.2008),"'Dancing Plague' and Other Odd Afflictions Explained”, Discovery News, Discovery Communications, dostęp 13.06.14 przez archiwum web.archive.org.
Procesy czarownic w Salem (1692–1693) Dorastające dziewczęta: Abigail Williams, Betty Parris, Ann Putnam Jr. i Elizabeth Hubbard zaczęły doświadczać konwulsji, które zostały zdiagnozowane jako „o sile przekraczającej siłę ataków epileptycznych lub innej choroby o naturalnej genezie”John Hale, A Modest Enquiry Into the Nature of Witchcraft, 1697, Salem Witch Trials Documentary Archive and Transcription Project, dostęp 13.06.2014 przez archiwum web.archive.org. Wydarzenia te były przyczyną przeprowadzenia procesów czarownic w Salem, które zakończyły się śmiercią 25 mieszkańców Salem i okolicznych miasteczek.
Rębacz z Halifax (1938) Rębaczem z Halifax ochrzczono domniemanego napastnika atakującego mieszkańców Halifax w Anglii w 1938 roku. Zwyrodnialec miał atakować głównie kobiety. Trwająca tydzień histeria rozpoczęła się, kiedy dwie kobiety zadeklarowały, że zostały zaatakowane przez tajemniczego mężczyznę z młotkiem i „jasnymi klamrami” na butachThe Halifax Slasher – Man or Myth?, calderdale-online.org, dostęp 13.06.2014. Dalsze zawiadomienia na temat ataków mężczyzny dzierżącego nóż lub brzytwę pojawiły się wkrótce potem. Sytuacja zdawała się być na tyle poważna, że zdecydowano się wezwać wsparcie jednostek londyńskiej policjiThe Halifax Slasher, BBC Radio 4, audycja Making History, dostęp 13.06.2014.
29 listopada jedna z domniemanych ofiar przyznała, że sama się okaleczyła w celu zwrócenia na siebie uwagi. Pozostałe wkrótce złożyły analogiczne zeznania, a śledztwo wykazało, że żaden z ataków w rzeczywistości nigdy nie miał miejsca. W efekcie tych zdarzeń pięciu mieszkańców zostało oskarżonych o mataczenie, z czego cztery osoby trafiły do więzienia.
Tanganicka epidemia śmiechu (1962) Tanganicka epidemia śmiechu rozpoczęła się 30 stycznia 1962 w prowadzonym przez misjonarzy internacie szkoły dla dziewcząt w Kashasha w Tanzanii. Epidemię zapoczątkowały trzy dziewczęta, których niepohamowany śmiech rozprzestrzenił się wśród uczniów, dotykając 95 z 159 uczniów w wieku 12–18 latProvine, Robert R. (styczeń – luty 1996), „Laughter”. American Scientist 84 (1): 38–47,. Objawy u „zarażonych” utrzymywały się od kilku godzin do 16 dni. Kadra nauczycielska nie przyłączyła się do zbiorowego śmiechu i utrzymywała, że podopieczni są niezdolni do skupienia się na lekcjach. Szkoła została tymczasowo zamknięta 18 marca 1962„Laughter”, Radiolab. dostęp 13.06.2014.
Po tym, jak zamknięto szkołę, a uczniowie zostali odesłani do domów, epidemia rozprzestrzeniła się także w Nshamba – rodzinnej wiosce kilku uczennic. W kwietniu i maju 217 osób doświadczyło tam niepohamowanych ataków śmiechu. Większość z nich to dzieci w wieku szkolnym i młodzi dorośli. Szkoła w Kashasha została otwarta 21 maja, jednak musiała zostać ponownie zamknięta pod koniec czerwca. W czerwcu epidemia śmiechu rozprzestrzeniła się dalej – do szkoły średniej dla dziewcząt w Ramashenye, niedaleko Bukoba. Tym razem „zarażonych” zostało 48 dziewcząt. Kolejny wybuch epidemii odnotowano w Kanyangereka, gdzie dwie szkoły dla chłopców musiały zostać zamknięte.
Blackburn, Anglia (1965) W październiku 1965 w szkole dla dziewcząt w Blackburn kilka dziewcząt zaczęło skarżyć się na zawroty głowyMoss, P. D., C. P. McEvedy. “An epidemic of overbreathing among schoolgirls.” British Medical Journal 2(5525) (1966):1295–1300, dostęp 13.06.2014. Część z nich zemdlała. W przeciągu kilku godzin 85 uczennic zostało przewiezionych do pobliskiego szpitala po utracie przytomności. Do objawów należały: omdlenia, jęki, szczękanie zębami, hyperpnea i tężyczka.
Badania przeprowadzone około rok po tych wydarzeniach wykazały, że objawy najpierw pojawiły się u dziewcząt czternastoletnich, jednak większą zapadalność przejawiły najmłodsze grupy wiekowe. Młodsze dziewczęta okazały się być bardziej podatne, podczas gdy u starszych dziewcząt objawy były bardziej intensywne i utrzymywały się dłużej. Kwestionariusz osobowości Eysencka wykazał u nich wyższe ilości punktów dla ekstrawersji i neurotyczności. Uważa się, że epidemia zachorowań miała podłoże czysto histeryczne. Poprzedzająca epidemia polio pozostawiła społeczność emocjonalnie podatną na histerię, a trzygodzinna parada przeprowadzona poprzedzającego dnia, podczas której odnotowano 20 omdleń była czynnikiem inicjującym wybuch masowej histerii.
Malezja (1970–1980) Zbiorowa histeria w Malezji miała miejsce w latach 70' oraz 80' ubiegłego wieku. Uległy jej dziewczęta w wieku szkolnym oraz młode kobiety pracujące w fabrykach. Miejscowi tłumaczyli wybuchy histerii opętaniami dziewczynek i kobiet przez duchyJin-Inn Teoh, Epidemic hysteria and social change: an outbreak in a lower secondary school in Malaysia, Singapore Medical Journal, tom 16, numer 4, grudzień 1975, dostęp 13.09.2014Ong, Aihwa (luty 1988). „The Production of Possession: Spirits and the Multinational Corporation in Malaysia”. American Ethnologist. Medical Anthropology (University of California, Berkeley: Blackwell Publishing) 15 (1): 28–42. doi:10.1525/ae.1988.15.1.02a00030. JSTOR 645484.. Jakkolwiek obecnie większość Malajów jest wyznawcami islamu, to wcześni Malajowie byli głównie animistami i wierzyli w istnienie semangat (duchów) we wszystkim co ich otaczaZaki Ragman (2003) Gateway to Malay culture, Singapore: Asiapac Books Pte Ltd, .
Epidemia omdleń na Zachodnim Brzegu Jordanu (1983) Epidemia omdleń na Zachodnim Brzegu miała miejsce w marcu 1983, kiedy to 943 palestyńskie nastolatki – głównie uczennice, oraz nieznaczna ilość żołnierek SOI zemdlała lub zgłaszała nudności na Zachodnim Brzegu Jordanu. Izrael został oskarżony o użycie broni chemicznej w celu sterylizacji kobiet na Zachodnim Brzegu, podczas gdy Siły Obronne Izraela spekulowały na temat toksycznej substancji użytej przez Palestyńczyków w celu wywołania niepokojów społecznychDavid K. Shipler (kwiecień 4, 1983). „More schoolgirls in West Bank fall sick”. Jerusalem: The New York Times, dostęp 13.06.2014. Badający jednak wykazali, że nawet jeśli początkowo istniał jakiś czynnik irytujący, to fala 'zachorowań' była wynikiem zbiorowej histerii. Te wnioski zostały poparte przez palestyńskiego urzędnika służb medycznych, który utrzymywał, że choć 20% wczesnych przypadków mogło być wywołane inhalacją jakiegoś gazu, to pozostałe 80% było natury psychosomatycznej„Ailing Schoolgirls”. Time. 18 kwietnia 1983, dostęp 13.06.2014.
Wirus „Truskawki z cukrem” (2006)