Konstytucja Republiki Łotewskiej (łot. Latvijas Republikas Satversme) – ustawa zasadnicza Łotwy, uchwalona w 1922.

Historia Okres międzywojenny 1 maja 1920 rozpoczął działalność pierwszy łotewski parlament – Zgromadzenie Ustawodawcze (łot. Satversmes sapulce), którego przewodniczącym był Jānis Čakste. Już 5 maja 1920 powstała w nim specjalna komisja do spraw opracowania tekstu konstytucji kraju. Zasiadało w niej 26 deputowanych.

W komisji konstytucyjnej przeważali – zarówno liczbowo, jak i konceptualnie – socjaldemokraci, którym przewodził Marģers Skujenieks. Podkomisją pracującą nad opracowaniem podstaw ustroju politycznego kierował również socjaldemokrata Felikss Cielēns. Ze strony polityków prawicowych największą rolę w pracach nad konstytucją odegrał Arveds Bergs, lider konserwatywnej, nastrojonej nacjonalistycznie burżuazji miejskiej.

Wzorami, z których korzystano przy tworzeniu własnego kształtu ustawy zasadniczej, były trzy stare i uznane konstytucje (Konstytucja Stanów Zjednoczonych, Konstytucja Francji z 1815 oraz Konstytucja Szwajcarii), a także trzy nowe w tym czasie ustawy zasadnicze (Konstytucja weimarska oraz uchwalone w 1920 konstytucje Litwy i Estonii).

Zasiadający w komisji socjaldemokraci skłaniali się ku wzorom estońskim, gdzie zrezygnowano z instytucji niezależnej prezydentury, funkcję głowy państwa składając de facto na szefa rządu. Właśnie zagadnienie zasięgu władzy prezydenckiej było źródłem największych sporów w trakcie ustalania tekstu łotewskiej ustawy zasadniczej. Przedstawiony przez Cielēnsa pierwotny projekt nie przewidywał stanowiska prezydenta kraju i sankcjonował połączenie funkcji przewodniczącego parlamentu i głowy państwa, co w praktyce realizowane było na Łotwie już od 1 lipca 1920 w osobie J. Čakste. Inne koncepcje propagował Arveds Bergs, który wraz ze swym obozem żądał stworzenia instytucji silnej prezydentury z szerokimi prerogatywami. Niezwykle ostry spór polityczny doprowadził do rozwiązania kompromisowego – stanowisko prezydenta zostało w końcu stworzone, jednak miał on ograniczone prerogatywy i wybierany był nie bezpośrednio przez obywateli, ale przez parlament.

Kolejny ostry spór toczył się wokół tej części projektu konstytucji, który mówił o prawach obywatela. Socjaldemokraci nalegali na jego przyjęcie, jednak ostro wystąpiło przeciwko tej części projektu nacjonalistyczno-burżuazyjne skrzydło parlamentu. Ostatecznie 22 lutego 1922 konstytucję przyjęto bez części mówiącej o prawach obywatelskich.

Satversme opracowana została jako konstytucja sztywna (zmiany wymagają akceptacji co najmniej dwóch trzecich członków Sejmu). Wprowadziła ona na Łotwie system parlamentarno-gabinetowy. W przepisach pojawiła się jednak możliwość wydawania przez rząd dekretów z mocą ustawy w przerwach między sesjami Sejmu (art. 81). Prezydent otrzymał prawo do rozwiązania Sejmu, jednak decyzja ta musiała zostać zaakceptowana w ogólnopaństwowym referendum. W przeciwnym wypadku konstytucja przewidywała złożenie głowy państwa z urzędu. Ryzyko polityczne tej procedury było tak duże, iż żaden międzywojenny legalnie wybrany prezydent nie zdecydował się na jej uruchomienie (zrobił to dopiero Valdis Zatlers w 2011).

Okres po aneksji Łotwy przez ZSRR Kres istnieniu niezależnej państwowości łotewskiej przyniosła agresja ZSRR w 1940. W stworzonej wówczas Łotewskiej SRR uchwalono nową konstytucję, zgodną z wzorami radzieckimi. Konstytucja Łotewskiej SRR z 1940 roku powielała schemat konstytucji innych republik związkowych, opartych na Konstytucji ZSRR z 1936. Kolejna konstytucja radzieckiej Łotwy przyjęta została w 1978 w ślad za Konstytucją ZSRR z 1977.

Odnowienie państwowości w latach 90. XX wieku Spośród wszystkich państw bałtyckich Łotwa najbardziej konsekwentnie podkreślała ciągłość ze swą państwowością międzywojenną, utraconą w wyniku agresji ZSRR. Przywrócenie mocy prawnej międzywojennej konstytucji okazało się wyjątkiem wśród krajów bałtyckich. Litwa i Estonia, choć podkreślały zasadę ciągłości prawnej w stosunku do okresu międzywojennego, na początku lat 90. uchwaliły zupełnie nowe ustawy zasadnicze.

4 maja 1990 Rada Najwyższa Republiki Łotewskiej przyjęła Deklarację o Przywróceniu Niepodległości Republiki ŁotewskiejTłumaczenie tytułu aktu prawnego za: Danuta Łukasz, Rada Najwyższa Republiki Łotewskiej, Biuro Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu 1993. (łot. Deklarācija Par Latvijas Republikas neatkarības atjaunošanu), w której formalnie przywróciła Konstytucji z 1922 moc prawną. Status obowiązującego prawa nadano tymczasowo tylko artykułom 1, 2, 3 oraz 6, zawieszając jednocześnie tymczasowo obowiązywanie reszty przepisów.

Konstytucja z 1922 zaczęła ponownie obowiązywać w całości po wyborach do Sejmu z 5-6 czerwca 1993, dzięki którym nastąpiła całkowita reorganizacja organów władzy w myśl przepisów przedwojennej ustawy zasadniczej. 6 lipca 1993 Sejm V kadencji zebrał się na swoim pierwszym posiedzeniu i przyjął postanowienie, w którym nadawał obowiązujący charakter wszystkim przepisom Satversme.

Treść konstytucji thumb|Wielojęzyczne wydanie Konstytucji Łotwy Konstytucja Łotwy składa się ze 115 artykułów (numerowanych od 1 do 116, art. 81 został wykreślony z Konstytucji w 2007) podzielonych na osiem rozdziałów: Rozdział 1. Postanowienia ogólne

Rozdział 2. Sejm

Rozdział 3. Prezydent państwa

Rozdział 4. Gabinet ministrów

Rozdział 5. Ustawodawstwo

Rozdział 6. Sądy

Rozdział 7. Kontrola państwowa

Rozdział 8. Podstawowe prawa człowieka

Poprawki Tryb wnoszenia poprawek do konstytucji regulowany jest w art. 76-79. Propozycje poprawek mogą być wnoszone przez prezydenta, rząd, odpowiednie komisje Sejmu, grupę co najmniej 5 parlamentarzystów bądź przez 10% obywateli uprawnionych do głosowania. Poprawka zostaje przyjęta, gdy zagłosuje za nią nie mniej niż ⅔ deputowanych Sejmu przy kworum wynoszącym ⅔ obecnych. Wyjątkiem są art. 1, 2, 3, 4, 6 oraz 77, których zmiana wymaga rozpisania ogólnokrajowego referendum. Referendum rozpisywane jest również w przypadku, gdy Sejm nie przyjmie propozycji poprawki złożonej przez co najmniej 10% uprawnionych do głosowania.

W okresie międzywojennym przyjęto tylko jedną poprawkę do konstytucji, odnoszącą się do trybu organizowania referendum (1933). Zasadnicza część poprawek przyjęta została już po odnowie państwowości łotewskiej: w 1994 obniżono cenzus wiekowy przy czynnym prawie wyborczym z 21 do 18 lat; w 1996 stworzono sąd konstytucyjny; w 1997 wprowadzono do konstytucji szereg zmian dotyczących funkcjonowania Sejmu, rządu i prezydenta, m.in. przedłużono długość kadencji Sejmu i prezydenta z 3 do 4 lat; w 1998 do konstytucji dołączono rozdział VIII dotyczący podstawowych praw człowieka, wprowadzono również przepisy o statusie języka łotewskiego jako państwowego, usztywniono tryb zmiany art. 4 i 77; w 2002 wprowadzono przysięgę deputowanych i rozszerzono prawa języka łotewskiego; w 2003 zmieniono szereg przepisów konstytucji, by umożliwić Łotwie integrację z Unią Europejską; w 2004 wprowadzono poprawkę zwiększającą czas na rozpatrzenie ustaw przez prezydenta; w 2005 wprowadzono przepis, w którym małżeństwo określone jest jako związek kobiety i mężczyzny; w 2007 wykreślono art. 81, przez co pozbawiono rząd możliwości wydawania dekretów z mocą ustawy w okresie między sesjami parlamentu; w 2009 wprowadzono prawo do obywatelskiej inicjatywy w sprawie referendum dotyczącego rozwiązania parlamentu.

Zobacz też ustrój polityczny Łotwy

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Obowiązujący tekst Konstytucji Łotwy Polskie tłumaczenie konstytucji (według stanu prawnego na 15 października 1998)

Ł Kategoria:Polityka Łotwy Kategoria:Prawo na Łotwie