mały|Nabożeństwo zielonoświątkowego zboru w Rio de Janeiro Pentekostalizm w Brazylii – społeczność wyznawców Kościołów zielonoświątkowych w Brazylii ma krótką historię sięgającą początku XX wieku, ale już w końcu XX wieku stała się w tym kraju głównym protestanckim nurtem. Zielonoświątkowcy nie utworzyli jednego Kościoła, który skupiałby wszystkich wyznawców, lecz szereg denominacji, wśród których wyróżniają się: Zbory Boże, Kongregacja Chrześcijan, Kościół Poczwórnej Ewangelii, „Brazylia dla Chrystusa”, „Bóg jest Miłością”, oraz neo-zielonoświątkowe, jak: Uniwersalny Kościół Królestwa Bożego i Kościół Nowe Życie. Zachodzą pomiędzy nimi drobne różnice doktrynalne, organizacyjne, działalność zwrócona jest do różnych grup społecznych, bądź realizują swoje cele przy pomocy innych metod. Szereg innych zielonoświątkowych denominacji powstało głównie wskutek podziałów wewnętrznych w wymienionych wyżej wiodących denominacjach. Socjologowie zauważają, że owe podziały są przyczyną konkurencyjności pentekostalizmu dla tradycyjnych Kościołów. Liczba wszystkich zielonoświątkowców w Brazylii przekracza 25 milionów.
Historia mały|Zbory Boże w Imperatriz
Klasyczny pentekostalizm Ruch zielonoświątkowy w Brazylii został zapoczątkowany w dwóch punktach jednocześnie, w Belém oraz São Paulo. Oba te miejsca oddalone są od siebie o 2 tysiące kilometrów. W obu tych punktach wyrosły dwie denominacje – Zbory Boże (Assembleia de Deus) oraz Kongregacja Chrześcijan (Congregação Cristã no Brasil).
Pionierami ruchu zielonoświątkowego w Brazylii są Daniel Berg oraz Gunnar Vingren, którzy w 1902 roku wyemigrowali ze Szwecji do Stanów Zjednoczonych w celach zarobkowych. Obaj byli baptystami. W 1909 roku w Chicago zetknęli się z ruchem zielonoświątkowym. W 1910 roku przybyli do Brazylii do Belém (na skutek wizji i proroctwa od ich przyjaciela Olafa Uldina). Przyłączyli się tu do baptystycznego zboru, w którym organizowali spotkania modlitewne i zachęcali do zabiegania o chrzest w Duchu Świętym. Po niedługim czasie baptystyczny pastor zabronił im tej działalności. Liderzy baptystów argumentowali, że te rzeczy działy się tylko w czasach apostolskich. Wyłączono ze zboru 18 zwolenników misjonarzy. W 1911 roku założyli własny kościół – Zbory Boże. Pierwsze nabożeństwo odbyło się 13 czerwca 1911 roku. Z Belém ruch zielonoświątkowy rozprzestrzeniał się na całym północnym wschodzie, ale w kierunku południowym rozprzestrzeniał się bardzo wolno. Dopiero w 1927 roku założono zbór w São Paulo. W 1930 roku Zbory Boże osiągnęły 15 tysięcy wyznawców. W 1930 roku siedziba kościoła przeniesiona została z Belém do Rio de Janeiro, a przywództwo zostało przekazane w ręce Brazylijczyków. W 1932 roku Vingren wrócił do Szwecji.
Do roku 1930 rozwój Zborów Bożych był powolny i napotykał na wiele przeszkód. Wszelkie próby prozelityzmu były traktowane z niechęcią i wrogością w społeczeństwie brazylijskim. Stosowano czasem przemoc fizyczną. Gdy zielonoświątkowcy składali skargi na policję, ta w wielu przypadkach odkrywała, że za aktami przemocy stała miejscowa arystokracja. Niemałą rolę odgrywała też lojalność wobec swego kościoła oraz obawa przed potępieniem przez otoczenie, a zwłaszcza nacjonalizm – misjonarze ze Zborów Bożych byli obcokrajowcami. Pomimo tego długo się wahano zanim przekazano przywództwo rodowitym Brazylijczykom, którzy przez pierwszych 20 lat historii wspólnoty odgrywali drugorzędną rolę. Problem został rozwiązany w 1930 roku i od tego też roku datuje się szybki rozwój ruchu zielonoświątkowego w Brazylii. Rozwój ten uległ przyśpieszeniu w latach 50. XX wieku. Zbory Boże stały się główną zielonoświątkową denominacją, a z czasem także największym protestanckim kościołem w Brazylii. W latach 40. Zbory Boże założyły własne wydawnictwo.
mały|Kongregacja Chrześcijan w Osório W podobny sposób została założona Kongregacja Chrześcijan (wł. Congregacioni Christiani, pt. Congregação Cristã). Luigi Francescon przybył z Włoch do Chicago w celach zarobkowych. Tutaj uczęszczał do Włoskiego Kościoła Prezbiteriańskiego. W 1907 roku doświadczył zielonoświątkowego przeżycia (glosolalia). W 1910 pod wpływem „wizji” przybył najpierw do Buenos Aires, a następnie do Santo Antônio, gdzie zamieszkiwali włoscy imigranci. Włosi w owym czasie stanowili 48% mieszkańców stanu São Paulo. Tu miał okazję głosić kazanie w prezbiteriańskim zborze, jednak jego przesłanie nie spodobało się pastorowi, który nie zezwolił Francesconowi na pełnienie służby liturgicznej w jego kościele. Pomimo tego przyłączyło się doń 20 członków prezbiteriańskiego zboru; założył z nimi własny kościół – Kongregację Chrześcijan. Początkowo kościół rozwijał się głównie wśród włoskich imigrantów. W 1935 roku wprowadzono język portugalski podczas nabożeństw.
W latach 50. XX wieku nastąpił gwałtowny rozwój tego kościoła. Rozwój następował przede wszystkim w stanach São Paulo oraz Paraná. Nie prowadzą własnych statystyk ze względu na starotestamentowy zakaz liczenia ludzi, są również przeciwni wykorzystywaniu literatury, radia i telewizji na potrzeby ewangelizacji. Są przeciwni organizowaniu ewangelizacji na otwartym powietrzu. Nie mają pastorów, a tylko starszych i diakonów, kazania nie są przygotowywane. Kościół ma charakter włosko-brazylijski.
W latach 30. podczas światowego kryzysu zmalał popyt na brazylijskie produkty rolne, które były podstawą brazylijskiej gospodarki. W związku z tym zaprowadzono w Brazylii industrializację. Powstały centra przemysłowe w São Paolo i Rio de Janeiro, w których osiedlali się ludzie z różnych regionów Brazylii. Pociągnęło to za sobą urbanizację. Powstało w sumie dziewięć uprzemysłowionych i gęsto zaludnionych regionów, w których w roku 1970 mieszkało 25% mieszkańców Brazylii. Brazylijska rewolucja przemysłowa dokonywała się równolegle ze wzrostem pentekostalizmu (podobnie w Chile). Pentekostalizm rozwijał się głównie w uprzemysłowionych regionach, podczas gdy w regionach rolniczych liczba zielonoświątkowców pozostała niewielka. Socjologowie wskazują, że osobom, które osiedliły się w wielkich ośródkach miejskich było łatwiej zmienić swe wyznanie, ponieważ nie odczuwali presji ze strony sąsiadów, przyjaciół i rodzin. Nie oddziaływał już czynnik „feudalnej lojalności”, ważny w regionach rolniczych (miejskie społeczeństwo jest zatomizowane). Tak drastyczna zmiana socjalna zachęca do poszukiwania, na drodze prób i błędów, grupy ludzi z którymi migrant mógłby się identyfikowaćTen sam czynnik oddziaływał w Chile. C.L. D'Epinay zauważył, że w Chile zielonoświątkowcy byli atrakcyjni dla rolnika, który migrował do wielkiego miasta ze względu na zmianę tradycyjnego systemu socjalnego. (C.L. D’Epinay, Haven of the Masses (London, 1969) 130. cyt. za: Medcraft, dz. cyt., s. 75.). Jedną z ofert były zbory zielonoświątkowe.
Pomimo iż powstało wiele nowych denominacji, a sytuacja bardzo się zmieniła w przeciągu stu lat historii, na początku XXI wieku największą denominacją zielonoświątkową w dalszym ciągu były Zbory Boże. Według spisów IBGE w roku 2000 Zbory Boże liczyły 8,4 milionów dorosłych członków; w roku 2010 – 12,3 milionówRozbieżność wynika prawdopodobnie stąd, że dane IBGE dotyczą wyłącznie dorosłych członków, a dane Prolades włączają dzieci uczestniczące na szkółkach niedzielnych.. Według danych Prolades w roku 2010 kościół ten liczył 15 676 692 wiernych, skupionych w 116 tysiącach zborów. Dane kościoła, a także dane Brazylijskiego Ewangelikalnego Stowarzyszenia (AEVB) wskazują na jeszcze wyższą liczbę wyznawców tej denominacji – 22,5 milionów (w 2011).
Druga fala mały|Kościół Poczwórnej Ewangelii, Porto Alegre Do lat 50. Zbory Boże oraz Kongregacja Chrześcijan były jedynymi zauważalnymi zielonoświątkowymi ugrupowaniami w Brazylii. W latach 50. pojawił się nowy czynnik wspierający rozwój pentekostalizmu. Przyjechał amerykański misjonarz Harold Williams z Kościoła Poczwórnej Ewangelii. Przywiózł on nowy model metod ewangelizacyjnych opracowany w Kalifornii. Przeprowadzał ewangelizacje namiotowe w São Paolo i głosił boskie uzdrowienie. Korzystał z mediów. Przyłączyło się doń wielu zielonoświątkowych pastorów. W 1953 roku na skutek działalności Harolda Williamsa założony został Kościół Poczwórnej Ewangelii. Spośród wszystkich denominacji ma najbardziej amerykański charakter, z drugiej strony wykazywał większą tolerancję dla lokalnych zwyczajów, niż dotychczas założone denominacje.
Kolejną liczącą się denominacją jest „Brazylia dla Chrystusa” utworzona w roku 1955. Nazwa wzorowana była na kościele „Chile dla Chrystusa”. Założył go Manoel de Melo, były pastor ze Zborów Bożych, który początkowo współpracował z Williamsem, ale szybko rozpoczął własną działalność i korzystając z metod Williamsa stał się jego rywalem. Za wielkie pieniądze wykupywał czas antenowy w dużych stacjach radiowych. Był skutecznym mówcą i podczas swoich kampanii ewangelizacyjnych gromadził czasem 100 tysięcy ludzi. W 1963 roku założył w Brazylii 1100 zborów, w São Paolo zbudował świątynię na 25 tysięcy ludzi. Była to pierwsza zielonoświątkowa denominacja założona przez Brazylijczyka. „Brazylia dla Chrystusa” od 1969 roku jest członkiem Światowej Rady Kościołów i jest trzecią zielonoświątkową denominacją (po dwóch chilijskich w 1961 roku), która przystąpiła do tej organizacji.
Amerykański kaznodzieja Robert McAlister początkowo współpracował zarówno ze Zborami Bożych jak i z Kościołem Poczwórnej Ewangelii. Jego program radiowy miał wielu słuchaczy. W oparciu o swoich sympatyków w roku 1960 utworzył Kościół „Nowe Życie” z siedzibą w Rio de Janeiro. Jest to jedna z nielicznych zielonoświątkowych denominacji w Brazylii, która dociera do klasy średniej. Ten fenomen sprawia problem dla socjologów, którzy utrzymują, że ruch zielonoświątkowy jest religią mas pracujących. W latach 60. ruch zielonoświątkowy wniknął do tradycyjnych kościołów protestanckich.
W 1962 roku powstał Kościół Zielonoświątkowy „Bóg jest Miłością”, założony przez Davida Mirandę, szwagra Manoela de Mello. Jego doktryna koncentruje się na Boskim uzdrowieniu. Kościół zyskał popularność wśród ubogich mas. Jednak w 1977 powstała dlań silna konkurencja – Kościół Uniwersalny. Cechą tego kościoła jest budowanie gigantycznych świątyń.
Druga fala przypada na okres urbanizacji, modernizacji, nacjonalizmu i masowej komunikacji.
Trzecia fala (neopentekostalizm) mały|Catedral Mundial da Fé, Rio de Janeiro 9 lipca 1977 roku Edir Macedo założył Uniwersalny Kościół Królestwa Bożego (Igreja Universal do Reino de Deus), znany powszechnie jako Kościół Uniwersalny, jest to denominacja o charakterze neopentekostalnym. Powstanie tego kościoła jest ważnym kamieniem milowym w historii brazylijskiego pentekostalizmu, zapoczątkowało ono tzw. „trzecią falę” (neopentekostalizm). Kościół powstał w czasach, gdy krajem rządziła junta wojskowa, gospodarka przeżywała recesję, a mieszkańcy takich ośrodków jak Rio de Janeiro oczekiwali na cud gospodarczy. Kościół zajmuje się działalnością wydawniczą, wydając ogólnokrajowy dziennik „Folha Universal” o nakładzie 2,5 mln egzemplarzy, posiada też własną sieć rozgłośni radiowych. W 1983 za cenę 52 milionów dolarów zakupił podupadającą sieć telewizyjną Rede Record, drugą co do wielkości w Brazylii.
Cechą tego kościoła jest walka z afro-brazylijskimi kultami, którą traktuje jako walkę z siłami demonicznymi. Po roku 1981 nastąpił szybki rozwój kościoła. W roku 1986 jeden z jego liderów dostał się do Kongresu i w następnych latach często gościł w wiadomościach. W roku 1989 zaangażował się w wybory prezydenckie wspierając kandydata Fernando Collor de Mello. W następnych wyborach zwalczano kandydata Lulę, którego nazywano kandydatem diabła.