Ból ostry (ang. acute pain) – ból o nagłym lub niedawnym początku i ograniczonym czasie trwania, zwykle pojawiający się w związku z urazem, ostrą chorobą, zabiegiem chirurgicznym lub inną bolesną procedurą medyczną. Zazwyczaj zmniejsza się wraz z leczeniem przyczyny lub gojeniem uszkodzonych tkanek.

Górna granica czasu trwania bólu ostrego nie jest określana jednakowo we wszystkich źródłach. Na stronie edukacyjnej Międzynarodowego Towarzystwa Badania Bólu (IASP) opisano go jako trwający od kilku minut do mniej niż 6 miesięcy, natomiast w opracowaniu IASP dotyczącym organizacji leczenia bólu przyjęto okres od kilku sekund do 3 miesięcy. W klasyfikacji IASP przyjętej w ICD-11 ból przewlekły definiuje się natomiast jako ból utrzymujący się lub nawracający przez okres dłuższy niż 3 miesiące.

Ból ostry może pełnić funkcję adaptacyjną i ochronną, sprzyjając przerwaniu działania bodźca szkodliwego, ochronie uszkodzonej części ciała i zmianie zachowania ograniczającej ryzyko dalszego uszkodzenia. Natężenie bólu nie stanowi kryterium odróżniającego ból ostry od przewlekłego.

Mechanizmy Ból jest doświadczeniem odrębnym od nocycepcji. IASP definiuje nocycepcję jako neuronalny proces kodowania bodźców szkodliwych i podkreśla, że występowania bólu nie można wnioskować wyłącznie na podstawie aktywności neuronów czuciowych. Ból jest osobistym doświadczeniem, na które w różnym stopniu wpływają czynniki biologiczne, psychologiczne i społeczne.

W wielu typowych postaciach bólu ostrego istotną rolę odgrywa mechanizm nocyceptywny. IASP definiuje ból nocyceptywny jako ból powstający w następstwie rzeczywistego lub zagrażającego uszkodzenia tkanek innych niż tkanka nerwowa i związany z aktywacją nocyceptorów.

Uszkodzenie i zapalenie tkanek prowadzą do uwalniania mediatorów mogących aktywować lub zwiększać pobudliwość zakończeń pierwotnych neuronów czuciowych. Należą do nich m.in. kininy, prostanoidy, cytokiny i czynniki wzrostu. Zwiększona reaktywność i obniżenie progu pobudzenia obwodowych neuronów nocyceptywnych określane są jako sensytyzacja obwodowa.

Pod wpływem nasilonego lub utrzymującego się dopływu informacji nocyceptywnej może również dochodzić do sensytyzacji ośrodkowej. IASP definiuje ją jako zwiększoną reaktywność neuronów nocyceptywnych ośrodkowego układu nerwowego na prawidłowy lub podprogowy dopływ aferentny. Zjawisko to wiąże się ze zwiększeniem pobudliwości i skuteczności transmisji synaptycznej w ośrodkowych drogach nocyceptywnych i może prowadzić do nadwrażliwości bólowej.

Podział na ból ostry i przewlekły odnosi się do przebiegu czasowego bólu, natomiast określenia takie jak ból nocyceptywny i ból neuropatyczny odnoszą się do odmiennych mechanizmów jego powstawania. Ból neuropatyczny jest definiowany przez IASP jako ból spowodowany uszkodzeniem lub chorobą somatosensorycznego układu nerwowego.

Przyczyny Do częstych przyczyn bólu ostrego należą urazy, złamania kości, oparzenia, zabiegi chirurgiczne i stomatologiczne, poród oraz bolesne procedury medyczne. Ból ostry może również towarzyszyć ostrym chorobom i procesom zapalnym.

Charakter, lokalizacja, czas wystąpienia i okoliczności pojawienia się bólu mogą dostarczać informacji pomocnych w ustaleniu jego przyczyny. Ból ostry może być jednym z objawów choroby wymagającej pilnej diagnostyki, dlatego jego ocena powinna uwzględniać także objawy towarzyszące i stan kliniczny pacjenta.

Reakcje organizmu Bodźcom szkodliwym i ostremu bólowi mogą towarzyszyć reakcje autonomicznego układu nerwowego. Odpowiedź współczulna może obejmować m.in. zmiany czynności serca, napięcia naczyń i ciśnienia tętniczego. Charakter tych reakcji zależy m.in. od rodzaju, lokalizacji, natężenia i czasu działania bodźca.

Reakcje na ból obejmują również zachowanie i emocje. Mogą prowadzić do wycofania się z działania bodźca szkodliwego, ochrony uszkodzonej części ciała oraz zmiany aktywności ograniczającej ryzyko dalszego uszkodzenia.

Ocena Ocena bólu ostrego nie powinna ograniczać się do pomiaru jego natężenia. Obejmuje również m.in. lokalizację, początek i czas trwania, charakter bólu, czynniki nasilające i łagodzące, wpływ na funkcjonowanie, możliwą przyczynę oraz czynniki psychospołeczne i choroby współistniejące.

Jeżeli pacjent jest w stanie wiarygodnie się komunikować, podstawowe znaczenie ma jego własny opis doświadczenia bólu. U osób, u których samoocena nie jest możliwa, konieczne może być wykorzystanie odpowiednich skal obserwacyjnych oraz innych informacji klinicznych.

Do prostych narzędzi pomiaru natężenia bólu należą m.in. numeryczna skala oceny bólu (NRS), wizualna skala analogowa (VAS) i skala słowna (VRS). W przeglądzie badań porównujących te metody NRS wykazywała dobrą zgodność z pozostałymi skalami oraz często lepszą łatwość stosowania i akceptację przez pacjentów. Jednowymiarowe skale natężenia nie obejmują jednak wszystkich aspektów doświadczenia bólu i nie zastępują pełnej oceny klinicznej.

Leczenie Postępowanie w bólu ostrym zależy od jego przyczyny, mechanizmu, natężenia, przewidywanego czasu trwania, wpływu na funkcjonowanie oraz stanu klinicznego pacjenta. Jeśli jest to możliwe, obejmuje leczenie przyczyny bólu oraz odpowiednio dobrane postępowanie przeciwbólowe.

W wielu sytuacjach stosuje się analgezję multimodalną, polegającą na łączeniu metod o różnych mechanizmach działania. W ostrym bólu pooperacyjnym zaleca się stosowanie różnych metod farmakologicznych i niefarmakologicznych zamiast opierania leczenia wyłącznie na jednym leku lub jednej metodzie.

W zależności od sytuacji klinicznej stosowane mogą być paracetamol, niesteroidowe leki przeciwzapalne, opioidy oraz środki znieczulające miejscowo, w tym w ramach technik znieczulenia miejscowego i regionalnego. Dobór leku, dawki i drogi podania zależy m.in. od rodzaju i natężenia bólu, chorób współistniejących, przeciwwskazań oraz ryzyka działań niepożądanych.

W ostrym bólu pooperacyjnym opioidy mogą być stosowane, gdy są wskazane, jednak zaleca się łączenie ich z innymi metodami przeciwbólowymi w celu ograniczenia dawki opioidów i związanych z nimi działań niepożądanych. W odpowiednich sytuacjach wykorzystuje się również techniki znieczulenia regionalnego.

Metody niefarmakologiczne mogą stanowić element leczenia multimodalnego. Ich dobór zależy od rodzaju bólu, jego przyczyny oraz sytuacji klinicznej pacjenta.

Przejście bólu ostrego w przewlekły U większości osób ból związany z ostrym urazem lub chorobą zmniejsza się wraz z ustępowaniem jego przyczyny, jednak u części pacjentów może się utrzymywać i przejść w ból przewlekły. Przejście od bólu ostrego do przewlekłego jest złożonym procesem związanym ze zmianami zachodzącymi w obwodowym i ośrodkowym układzie nerwowym oraz z innymi czynnikami wpływającymi na utrzymywanie się bólu.

Jednym z procesów mogących uczestniczyć w utrwalaniu nadwrażliwości bólowej jest sensytyzacja ośrodkowa. Wiąże się ona ze zwiększeniem pobudliwości i skuteczności transmisji synaptycznej w ośrodkowych drogach nocyceptywnych oraz może powodować nasilenie odpowiedzi na bodźce i rekrutację wcześniej podprogowych sygnałów aferentnych.

Znaczenie w przechodzeniu bólu ostrego w przewlekły mają również czynniki psychospołeczne. W przeglądzie systematycznym obejmującym 18 badań w 15 stwierdzono związek co najmniej jednego badanego czynnika psychospołecznego z późniejszą przewlekłością bólu. W poszczególnych badaniach z większym ryzykiem utrzymywania się bólu wiązały się m.in. objawy depresyjne oraz zachowania związane z lękiem i unikaniem aktywności.

Przejście od bólu ostrego do przewlekłego nie jest wyłącznie przedłużeniem czasu trwania tego samego procesu. Zmiany prowadzące do utrwalenia bólu mogą rozpoczynać się stosunkowo wcześnie po urazie i obejmować plastyczność obwodowego i ośrodkowego układu nerwowego oraz zmianę udziału mechanizmów odpowiedzialnych za powstawanie i podtrzymywanie nadwrażliwości bólowej.

Zobacz też ból ból przewlekły ból nocyceptywny ból neuropatyczny ból nocyplastyczny nocycepcja nocyceptor Sensytyzacja

Przypisy

Kategoria:Ból