Epoka hellenistyczna – okres w dziejach regionu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu (zwłaszcza obszarów znajdujących się pod greckim panowaniem), którego początek wyznacza śmierć Aleksandra Wielkiego w 323 roku p.n.e., a koniec – rzymskie podboje zakończone zajęciem ptolemejskiego Egiptu w 30 roku p.n.e. Niekiedy zwany hellenizmem lub epoką aleksandryjską.

W wyniku podbojów Aleksandra Wielkiego świat grecki rozszerzył się na ogromne obszary imperium perskiego. Nastąpiło bezpośrednie spotkanie helleńskiej kultury ze starszymi cywilizacjami Wschodu, pojawiły się nowe prądy w religii, filozofii i sztuce, rozwinęła się nauka. Polityczną dominację zyskały nowe organizmy państwowe – monarchie hellenistyczne, a polis straciły na znaczeniu. Centrami kulturowymi stały się nowe ośrodki miejskie leżące poza Grecją właściwą, takie jak Aleksandria w Egipcie, Antiochia w Syrii czy Pergamon w Azji Mniejszej.

Terminu „epoka hellenistyczna” po raz pierwszy użył w swoich pracach na temat Aleksandra Wielkiego niemiecki historyk Johann Gustav Droysen w odniesieniu jednak do nieco szerszego okresu – od śmierci Aleksandra do IV wiekuPraca zbiorowa pod redakcja Aleksandra Krawczuka, 2005, Wielka Historia Świata Tom 3 Świat okresu cywilizacji klasycznych, str. 239, Oficyna Wydawnicza Fogra, ..

Źródła epoki Utracone dzieła hellenistyczne Większość sporego dorobku historyków epoki hellenistycznej przepadła na skutek zmiany gustów literackich w późniejszych latach (I w. p.n.e.), kiedy to zaczęto pogardzać używaną powszechnie od IV w. p.n.e. greką koine i tym samym rzadziej kopiowano dokumenty w niej napisane. Ważniejsi autorzy, których dzieła nie zachowały się do czasów dzisiejszych, to: Hieronim z Kardii – sekretarz jednego z diadochów – Eumenesa, a później Demetriusza Poliorketesa i Antygona Gonatasa, autor dziejów wojen diadochów zawierających opis wydarzeń co najmniej do śmierci Pyrrusa w 272 p.n.e. Fylarchos – autor 28-tomowej historii lat 272–219 p.n.e., krytykowany przez Polibiusza za sensacyjny styl, popularny wśród historyków epoki hellenistycznej. Duris z Samos – uczeń Teofrasta, autor dziejów Grecji i Macedonii po rok 280 p.n.e. i historii Agatoklesa. Megastenes – poseł Seleucydów do Indii, autor relacji ze swojej podróży, działający w III wieku p.n.e. Timajos – historyk pochodzący z Sycylii działający w Atenach, pomysłodawca wykorzystania igrzysk w Olimpii do datowania wydarzeń. Posejdonios z Apamei – autor historii od roku 146 p.n.e. do czasów Sulli, z której zachowały się tylko fragmenty.

Ich twórczość stanowiła często źródła dla starożytnych autorów piszących później w okresie cesarstwa rzymskiego.

Polibiusz

Z dzieł historycznych okresu do naszych czasów zachowała się jedynie część dzieła Polibiusza (Polybiosa), Greka z Megalopolis od 168 p.n.e. przebywającego w Rzymie. Jego Dzieje opisują lata 220–146 p.n.e., jednak w pierwszych księgach autor cofa się do wcześniejszych wydarzeń, co sprawia, że pozycja jest najważniejszym źródłem dla lat 264-146 p.n.e. Zachowana część dzieła Polibiusza urywa się na roku 216 p.n.e., dla reszty mamy tylko fragmenty. Polibiusz uważany jest za solidnego historyka, należy jednak brać pod uwagę jego stronniczość – prezentował punkt widzenia Związku Achajskiego, a także republiki rzymskiej, o której wyższości nad światem hellenistycznym był przekonany; miał też ograniczone kompetencje w sprawach militarnych.

Późniejsi autorzy Utrata dużej części historiografii hellenistycznej, sprawia, że przy odtwarzaniu dziejów tego okresu konieczne staje się korzystanie z dzieł autorów tworzących później, nie podających informacji z pierwszej ręki. Najważniejsi z nich to: Diodor Sycylijski (I w. p.n.e. – I w. n.e.) – zachowały się trzy księgi jego dzieła dotyczące czasów diadochów i fragmenty opisujące późniejsze wydarzenia. Korzystał z Hieronima z Kardii, Durisa z Samos i Timajosa, także z Polibiusza i Posejdoniosa. Plutarch – autor żywotów m.in. Eumenesa, Demetriusza Poliorketesa, Pyrrusa, Agisa, Kleomenesa, Aratosa, Filopojmena. Cenne informacje znajdują się także w jego biografiach niektórych rzymskich polityków. Korzystał z szerokiej bazy źródłowej. Pompejusz Trogus – Gal, autor historii powszechnej, nie prezentującej rzymskiego punktu widzenia. Niestety dysponujemy jedynie niezbyt wysokiej jakości skrótem tego dzieła, stworzonym przez niejakiego Justyna. Appian z Aleksandrii (I/II wiek n.e.) – autor dzieła o wojnach Rzymu, przy którego pisaniu korzystał także z dobrych źródeł (np. Hieronima z Kardii, Polibiusza), ale miał problemy z krytycznym opracowaniem zebranego materiału. Liwiusz – autor propagandowych dziejów Rzymu, zachowane księgi zatrzymują się na roku 167 p.n.e. Wartościowych informacji dostarczają także Strabon (tworzył w czasach Augusta) i Pauzaniasz (II wiek n.e.). Dla poznania historii Żydów w okresie hellenistycznym ważne są niektóre księgi Starego Testamentu, apokryfy oraz dzieła Józefa Flawiusza. Duże znaczenie w chronologii epoki ma kronika Euzebiusza z Cezarei zachowana w późniejszym, łacińskim tłumaczeniu Hieronima ze Strydonu.

Inne materiały źródłowe Dla badania okresu hellenistycznego niezwykle ważne są zachowane kamienne inskrypcje, pozwalające poznać przede wszystkim różne aspekty działania polis. Bogate w inskrypcje obszary to np. zachodnia i południowa Anatolia, ale już znacznie mniej jest ich w intensywnie kolonizowanej przez Greków północnej Syrii. Trwające badania epigraficzne, publikowanie treści nowo odkrytych inskrypcji lub dokładniejsze odczytanie starych pozwalają weryfikować niektóre przyjęte teorie i założenia. Z Egiptu Ptolemeuszy pochodzi bogaty zbiór zachowanych papirusów, jednak, pomijając nieliczne, cenne wyjątki, dokumenty te to przede wszystkim zapiski administracyjne, podania, listy, brudnopisy itp. wyrzucone przez lokalnych urzędników. Duże znaczenie mają też liczne monety pochodzące z tego okresu, odnajdywane na całym obszarze świata hellenistycznego.

Historia Wojny Aleksandra Wielkiego thumb|731x731px|Imperium Aleksandra Wielkiego i trasa jego kampanii|centrujAleksander Wielki został władcą Macedonii w 336 p.n.e. po śmierci ojca Filipa II. Miał wówczas zaledwie 22 lata. Odziedziczył doskonale zorganizowaną armię oraz sprawne państwo, które kontrolowało większość Grecji. W 335 p.n.e. stłumił bunt dwóch polis: Teb i Aten, a rok później wyruszył na planowaną przez ojca wyprawę przeciwko imperium perskiemu. Pokonał wroga w bitwach nad Granikiem i pod Issos, uwolnił greckie poleis w Azji Mniejszej oraz zajął wschodnie wybrzeża Morza Śródziemnego, w tym Egipt. W 331 p.n.e. zadał Persom decydujący cios w bitwie pod Gaugamelą, co otworzyło mu drogę do zajęcia Babilonu, Mezopotamii i Persji. Król perski Dariusz III zbiegł z pola walki, a następnie zginął z rąk własnych dowódców. Kolejne lata to ciężkie walki armii macedońskiej we wschodnich satrapiach: Baktrii i Sogdianie. W 327 p.n.e. Aleksander, dysponując armią liczącą ponad sto tysięcy żołnierzy, wyruszył na podbój Indii. Choć odniósł pewne sukcesy, na skutek protestów zmęczonych przedłużającą się kampanią żołnierzy postanowił zawrócić. Zajął się organizowaniem swojego ogromnego państwa oraz planowaniem nowych podbojów, jednak jego projekty przerwała śmierć w 323 roku p.n.e. w Babilonie.

Podboje macedońskiego władcy położyły podwaliny pod nową fazę rozwoju greckiej cywilizacji, prowadząc do jej bliższych kontaktów z cywilizacjami Wschodu. Na trasie swojej wyprawy Aleksander zakładał nowe miasta (w sumie około 20), z których część stała się później ważnymi ośrodkami kultury greckiej na terenach zamieszkałych przez tubylców, przyczyniając się do kształtowania nowego rodzaju mieszanej cywilizacji. Sama kampania, w której uczestniczyli nie tylko żołnierze, ale także uczeni, handlarze i osadnicy, znacząco poszerzyła zasób informacji o Wschodzie, wzbogacając grecką kulturę i naukę. Aleksander, w ostatnich latach swojego życia, jako absolutny władca dysponujący ogromnymi zasobami i różnorodną, wielonarodową armią, domagał się boskiej czci od swoich poddanych, stając się archetypem monarchów rządzących późniejszymi hellenistycznymi państwamWalbank ss. 35-41. Wojny diadochów

thumb|300px|Sytuacja polityczna po bitwie pod Ipsos (301 p.n.e.):

Inne państwa:

Po śmierci Lizymacha w 281 p.n.e. większość obszarów oznaczonych na pomarańczowo stała się terenem sporów i wojen. Część tego obszaru zajęło Królestwo pergamońskie.Śmierć Aleksandra pozostawiła ogromne imperium bez wyraźnego następcy. Tzw. diadochowie, czyli dowódcy w królewskiej armii, a później ich synowie, przez prawie pół wieku toczyli między sobą walki, które doprowadziły do ukształtowania się nowych państw. W pierwszej fazie walk Perdikkas, z pomocą Eumenesa, dążył do władzy nad całym imperium, oficjalnie w imieniu pogrobowca Aleksandra – Aleksandra IV. Przeciwko niemu stanęli m.in. Ptolemeusz, Antypater i Antygon Jednooki. W 320 p.n.e. Perdikkas zginął z rąk własnych dowódców (w tym Seleukosa), a jego przeciwnicy dokonali podziału władzy w imperium.

W 319 p.n.e. zmarł Antypater, rządzący w Macedonii i Grecji, wyznaczając na swojego następcę Poliperchona. Syn Antypatra, Kassander, niepogodzony z tą decyzją, sprzymierzył się z Antygonem, Ptolemeuszem i Lizymachem, a w wyniku walk przejął władzę.n.e. armię sprzymierzonego z Polyperchonem Eumenesa. Kolejną fazę walk rozpoczął Antygon w 315 roku p.n.e., wypędzając z Babilonii Seleukosa, co znacznie wzmocniło jego pozycję w Azji. Przeciwko niemu zawiązała się koalicja Ptolemeusza, Kassandra i Lizymacha.

Pokój zawarty w 311 roku p.n.e. (m.in. przyznający Babilonię z powrotem Seleukosowi) nie powstrzymał dążeń Antygona do poszerzenia władzy – umacniał swoją flotę i obiecywał wolność greckim poleis rządzonym przez konkurentów. W 306 p.n.e. ogłosił się królem, a w kolejnych latach na podobny krok zdecydowali się pozostali diadochowie. Jednak w 301 p.n.e., walcząc razem z synem Demetriuszem przeciwko koalicji Seleukosa, Lizymacha i Kassandra, Antygon poniósł śmierć w wielkiej bitwie pod Ipsos.

Demetrios zbiegł do Grecji, a Lizymach i Seleukos podzielili między siebie Azję Mniejszą. Kolejne lata to walki o dominację w Grecji i Macedonii po śmierci Kassandra w 298 p.n.e. W 287 p.n.e. Demetrios został wzięty do niewoli przez Seleukosa i po kilku latach zmarł. W 281 p.n.e. Seleukos pokonał Lizymacha i zajął większość Azji Mniejszej. Macedonia, po kilku zmianach na tronie i najeździe Galów, znalazła władcę w osobie Antygona Gonatasa, syna Demetriosa, wnuka Antygona Jednookiego. Część Galów, która dokonała w tym okresie inwazji na Grecję i Macedonię, przeprawiła się do Azji Mniejszej i osiedliła w centrum półwyspu – znani tam byli pod nazwą Galatów i przez długi czas stanowili siłę, z którą należało się liczyć.

Równowaga III wieku p.n.e. Po zakończeniu wojen nastał okres względnej równowagi pomiędzy państwami, w których władzę sprawowali następcy diadochów. Macedonią rządzili Antygonidzi (sprawujący także niepewną kontrolę nad większością Grecji), nad Egiptem panowali (ze stolicy w Aleksandrii) Ptolemeusze, natomiast Seleucydzi władali ogromnym (ale i niejednorodnym) obszarem rozciągającym się od Azji Mniejszej, poprzez Syrię, Mezopotamię, Iran, aż do granic Indii. Oprócz trzech wielkich monarchii istniało kilka mniejszych państw, odgrywających jednak niekiedy ważną rolę. I tak w zachodniej części Azji Mniejszej istniało (od ok. 280 p.n.e.) państwo Attalidów ze stolicą w Pergamonie, ok. 250 p.n.e. od Seleucydów oderwała się Baktria (obejmująca mniej więcej tereny dzisiejszego Afganistanu), niezależne pozostały także m.in. Rodos (potęga morska), Sparta czy Syrakuzy. Na terenie Grecji powstały także dwa państwa związkowe skupiające szereg polis: Związek EtolskiW skład Związku Etolskiego wchodziły nie tylko polis, ale także ludy (ethne) mające charakter bardziej plemienny, patrz w zachodniej Grecji i Związek Achajski (zyskujący na znaczeniu od 245 p.n.e.) na Peloponezie.