Irena (Irina) Godunowa (; ur. ok. 1557, zm. 1603 w Moskwie) – caryca Rosji w latach 1584–1598 jako żona Fiodora I, od 21 stycznia 1598 do 21 lutego 1598 nominalna samodzielna caryca Rosji (w rzeczywistości zrzekła się tronu 9 dni po śmierci męża na rzecz swojego brata Borysa Godunowa).

Pochodzenie Irena była jedyną córką Fiodora o przydomku Jednooki i Stefanidy Godunowów, siostrą Borysa i Wasyla oraz bratanicą opricznika Dymitra. Wywodziła się z tego samego rodu, co Saburowowie i Wieljaminowowie, ale z jego młodszej i uboższej gałęzi. Dwie kobiety pochodzące ze starszej gałęzi rodu, Salomonida (Sołomonia) i Eudokia (Jewdocha) Saburowe, w XVI w. weszły do carskiej rodziny, poślubiając Wasyla III i Iwana Iwanowicza, jednak obie zostały przez mężów oddalone.

Według legendy zapisanej w 4. ćw. XVI w. przez mnichów z kostromskiego klasztoru Hipackiego, protoplastą rodu, z którego wywodzili się Godunowowie, miał być tatarski mirza o imieniu Czet, któremu w czasie podróży z Saraju do Moskwy objawiła się Bogarodzica wraz ze świętymi Filipem i Hipacym. Czet-mirza pod wpływem widzenia ochrzcił się, zakładając później klasztor w Kostromie i wstąpił na służbę Iwana Kality. "Opowieść o Czecie" roi się od historycznych niedorzeczności i nie zasługuje na minimum zaufania.

Rzekome pochodzenie od nawróconego tatarskiego dynasty dodawało splendoru potomkom realnie istniejącego Zachara, którego wnuk Dymitr Zierno około 1330 wstąpił na służbę Iwana Kality, zajmując wysokie miejsce w strukturach władzy jako moskiewski bojar. Ranga bezpośrednich przodków Ireny, bogatych bojarów kostromskich i wpływowych bojarów moskiewskich Godunowów, z biegiem czasu coraz bardziej się obniżała. Zaliczani do warstwy drobnych posiadaczy ziemskich w okręgu wiaziemskim, spadli do kategorii prowincjonalnej szlachty i nie piastowali już urzędów dworskich. W połowie XVI w. ojciec i stryj Ireny, Fiodor i Dymitr Godunowowie, byli już tylko współwłaścicielami rodowej posiadłości w Kostromie.

W wieku 7 lat trafiła na dwór carski.

Małżeństwo z Fiodorem 7 września 1580 poślubiła Fiodora Iwanowicza, syna cara Iwana Groźnego. Inicjatorem tego małżeństwa był jej stryj Dymitr Godunow. Rok później został zamordowany szwagier Iriny Iwan (a wdowa po nim poroniła), w efekcie czego Fiodor został następcą tronu. Car namawiał Fiodora do oddalenia Iriny z powodu braku potomstwa, jednak carewicz był bardzo przywiązany do żony. Irina miała duży wpływ na męża dzięki swojej inteligencji i pragmatyczności; dodatkowo wspierał ją brat Borys.

W 1586 ponownie usiłowano przekonać cara do powtórnego ożenku; tym razem wpłynąć na Fiodora próbowali przeciwnicy rosnących wpływów Iriny i jej brata. Fiodor ukarał spiskujących przeciwko jego żonie.

Borys próbował pomóc siostrze w walce z bezpłodnością poprzez zatrudnienie angielskiej położnej i lekarza, którzy mieli czuwać nad zdrowiem Iriny; jego podejście spotkało się z dezaprobatą dworu, który nie chciał anglikanów w otoczeniu carycy. Irina dopiero po 12 latach od ślubu urodziła córkę Feodozję, która zmarła w 1594 wieku 2 lat.

Caryca Rosji W 1584 Iwan Groźny zmarł. Nowym carem został mąż Iriny, jednak faktyczną władzę w kraju sprawował jej brat Borys. Irina nie została koronowana na carycę, jednak była nazywana wielką władczynią (ros. великая государыня). Podczas publicznych uroczystości Irina zajmowała miejsce obok cara po jego prawicy jako pierwsza caryca w historii Rosji. Przyjmowała zagranicznych posłów. Najbliższymi doradcami cara zostali ludzie mianowani przez jej brata.

W 1585 podczas choroby cara jej brat Borys wysłał posłów do Wiednia aby omówić potencjalne małżeństwo Iriny z arcyksięciem austriackim oraz ich wspólne rządy po śmierci Fiodora. Car wyzdrowiał i wielokrotnie pobił brata swojej żony tuż po tym, gdy polski ambasador ujawnił szczegóły negocjacji rosyjsko-austriackich.

W 1590 towarzyszyła mężowi, który formalnie dowodził wojskami podczas ataku Rosji na Szwecję; Irina opuściła pochód w Nowogrodzie.

Na cześć Iriny miasto nad Wołgą nazwano Carycyn.

Rosnące wpływy Iriny i jej brata wiązały się z niechęcią innych rodów m.in. rodziny ostatniej żony cara Iwana IV Marii Nagoj. Borys zabezpieczył siebie i najbliższych poprzez kontakty w Anglii; co najmniej kilkukrotnie zwracał się o potencjalną ochronę u królowej Elżbiety I.

Car, wedle jednej z wersji przekazów źródłowych, wyznaczył Irinę na swoją następczynię. Według części historyków car dopuścił czasowe sprawowanie władzy przez Irinę po jego śmierci traktując je jako rozwiązanie przejściowe, które miało umożliwić objęcie tronu przez jej brata Borysa; jej samej polecił spędzić resztę życia w klasztorze.

Po śmierci męża Irina wydała ukaz o amnestii dla więźniów; na mocy tej decyzji wielu bojarów i urzędników odzyskało wolność. Patriarcha Hiob wystąpił z inicjatywą uznania Iriny za osobę sprawującą władzę po śmierci cara poprzez rozesłanie do eparchii tekstu przysięgi na wierność carycy.

Próba samodzielnych rządów W okresie, gdy o samodzielnej władzy kobiet nie było nawet mowy i nie istniał żaden precedens (jedynie św. Olga w X w. oraz Helena Glińska w latach 30. XVI w. sprawowały władzę jako regentki w imieniu synów), Irena usiłowała rządzić państwem jako bezpośrednia następczyni zmarłego męża po wygaśnięciu dynastii. Pierwszą kobietą w historii Rosji, której trwale udało się utrzymać na tronie, była jednak dopiero Katarzyna I, która przejęła władzę we własnym imieniu ponad 125 lat po nieudanej próbie Ireny Godunowej. Ona sama tydzień po śmierci Fiodora publicznie oznajmiła wolę wstąpienia do monasteru, rezygnując z władzy. Władczyni postrzygła się, przyjmując imię zakonne Aleksandry i wstąpiła do klasztoru Nowodziewiczego. Nadal jednak wpływała na bieg spraw państwowych, m.in. wydając imienne ukazy jako panująca carowa, aż do czasu zakończenia żałoby po carze Fiodorze i wstąpienia na tron jej brata, w którego kampanii wyborczej brała czynny udział. Faktyczne przejęcie władzy przez Borysa Godunowa, zakończone koronacją nowego władcy, ograniczyło działalność byłej carowej.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Caryce Rosji Kategoria:Zakonnice prawosławne Kategoria:Urodzeni w 1557 Kategoria:Zmarli w 1603