Psychokulturalizm (etnopsychologizm) – termin określający wszelkie próby naukowego ustalenia występowania, zakresu i rodzaju odrębności psychicznych, uwarunkowanych specyfiką danej kultury i grupy etnicznej, a przejawiającej się w skali społecznej.

Dociekania mogą koncentrować się na: cechach psychicznych przysługujących w przekonaniu badaczy wszystkim uczestnikom danej kultury ze względu na fakt tego uczestnictwa, ogólnych orientacjach i dyspozycjach psychicznych stanowiących ramy umysłowości wszystkich uczestników danej kultury i przez tę kulturę ukształtowanych, przekonaniach, obrazach i stereotypach i cech psychicznych, historycznie ukształtowanych w danej kulturze i o danej kulturze oraz sądach o postawach uczestników tej kultury, które choć nie zawsze i nie dla wszystkich mogą być prawdziwe, wywierają jednak wpływ na sądy i zachowania z zewnątrz i od wewnątrz związane z tą kulturą i jej uczestnikami.

Podstawowe koncepcje psychokulturalizmu Podstawowe zagadnienia Psychokulturalizm opiera się na kilku kluczowych zagadnieniach, dotyczących ludzkiej psychiki i osobowości:

kształtowanie psychiki jednostki przez życie społeczne i kulturę związek między kulturą i osobowością kulturowe uwarunkowania cech i zjawisk, które traktowane są jako naturalne wpływ życia społecznego na podświadomość mechanizm kształtowania się osobowości podstawowej

Podstawowe pytania w teorii psychokulturalizmu Psychokulturalizm wyjaśnia między innymi istotę relacji między kulturą i osobowością. teoria psychokulturalizmu odpowiada na pytanie, czy kultura ,,odbija się’’ w osobowości oraz czy dana kultura wytwarza jakiś dominujący typ osobowości.

Koncepcja ras Najwcześniej pojawiły się przednaukowe teorie, przypisujące grupom etnicznym lub klasom społecznym pewne cechy psychiczne ujmowane nawet jako wady i zalety oraz charakteryzujące wszystkich uczestników danej kulturyFouillee A., Exquisse psychologique des peuples europeens, Paris 1902.. Były to rozważania analogiczne do dawnej koncepcji ras, według której rasa to zbiór ludzi, odznaczających się pewnymi cechami fizycznymiDobzhansky Th., Różnorodność i równość, Warszawa 1979.. Powyższe tezy były najczęściej używane jako uzasadnienie rasizmu oraz ucisku narodowościowego i klasowego, przy czym ucisk powodował dalsze upośledzenie, a upośledzenie stanowiło dodatkowe uzasadnienie ucisku.

Koncepcje społeczeństwa i kultury Bardziej krytyczne i najszerzej rozpowszechnione były dociekania związane z psychologistycznymi koncepcjami społeczeństwa i kultury. Pojawiło się rozróżnienie koncepcji „duszy zbiorowej” oraz koncepcji osobowości kulturowej. Koncepcja „ducha narodu” jako ponadindywidualnej uchwytnej tylko intuicyjnie zasady organicznej, wywodzi się już z myśli Monteskiusza i Johanna Gottfrieda Herdera, a rozwinięcie swe znalazła zwłaszcza w tzw. psychologii ludów. Wilhelm Wundt twierdził, że należy badać w niej „wszystkie wytwory duchowe, które powołuje do życia ludzka wspólnota i które są w związku z tym niewytłumaczalne w kategoriach tylko świadomości indywidualnej, jako że zakładają wzajemne oddziaływania wielu świadomości. Ta cecha będzie naszym kryterium wyróżnienia tego, co należy do psychologii ludów”Wundt W., Elemente der Völkerpsychologie, Grundlinien einer psychologischen Entwicklungsgeschichte der Menschheit, Leipzig 1912, s.3.. Jest to zatem, jak stwierdza Jerzy Szacki „założenie cech psychicznych wcześniejszych od interakcji społecznej”Szacki J., Historia myśli socjologicznej, cz.1, Warszawa 1981, s.355.. Poglądy te spotkały się z taką samą krytyką, jak wszystkie koncepcje duszy zbiorowej.

Drugie z wyróżnionych ujęć ma bogatsze tradycje. Jego ogólne tezy zyskały dla problematyki etnopsychologicznej stałe miejsce w socjologii i etnologii, ale również nie zostały powszechnie przyjęte ani uznane. Wychodzono w tych dociekaniach z założenia, że proces uspołecznienia (enkulturacja) doprowadza w różnych kulturach do specyficznych zmian zachodzących w psychice. Przyczynę tych odrębności upatrywano we wzorach kultury (Ruth Benedict)Benedict R., The chrysanthemum and the sword, Boston 1946. Mead M., And keep your powder dry: An anthropologist looks at America, New York 1942.. Ujęcie, któremu patronowali Edward Sapir i John Dollard, jest znane jako problematyka „kultury i osobowości”. Dla tego nurtu rozważań Jerzy SzackiSzacki J.,Historia myśli socjologicznej, cz.2, Warszawa 1981, s. 712. zaproponował termin psychokulturalizm. Termin ten różni się od etnologii głównie tym, że mniej wyłącznie wiąże odrębności psychiczne z grupami etnicznymi. Studia te określano także jako studia charakteru narodowego. Wiązały się z nimi m.in. badania nad osobowością autorytarną, zwłaszcza w związku z refleksją nad hitleryzmemAndorno T.W. et al., The authoritarian personality, New York 1950.. W wyniku inspiracji prac Zygmunta Freuda zwrócono się także ku wybranym aspektom wczesnodziecięcego procesu socjalizacjiWhiting J.W.M., Child I.L., Child training and personality: A cross-cultural study, New Heaven1953., względnie ku temu, co określono jako „pierwotne” (przeciwstawione „wtórnym”) instytucje kulturyKardiner A., The concept of basic personality structure as an operational tool in the social sciences, w: R. Linton (ed.), The science of man in the world crisis, New York 1945..

Na osobowość podstawową składać się miało według Abrama Kardinera to wszystko, co jest przejawem uniwersalnej organizacji psychicznej ludzkości, mimo że prowadzi ona w różnych społecznych sytuacjach wyjściowych do wytworzenia różnych instytucji społecznych i form zachowania. Było to ujęcie zbliżone do rozumienia wzoru kultury, ale u Abrama Kardinera „osobowość podstawowa jest zaledwie kanwą, na jakiej tworzą się osobowości poszczególnych jednostek: stanowi ona jak gdyby głębszą i ukrytą warstwę osobowości”Szacki J., Wstęp do wydania polskiego w: R. Linton, Kulturowe podstawy osobowości, Warszawa 1975, s. XXV-XXVI.. Tę „podstawową strukturę osobowości” starano się odtwarzać, opierając się na materiale biograficznym i autobiograficznym. Pewną odmianą podstawowej struktury osobowości była osobowość modalna określona na podstawie statystyki cech osobowości. Rekonstrukcje osobowości modalnej mogły powstać nie tylko w związku ze zbiorowościami etnicznymi. Przejawem pewnego krytycyzmu, także w skali etnicznej, było ograniczenie rekonstrukcji cech osobowości do konkretnych klas, warstw, a nawet ról społecznych (osobowość statusowa Ralpha Lintona). Równolegle próbowano też charakterystyk grup etnicznych przez statystyczną analizę wyników testów psychologicznychGrieger P., Caracterologie ethnique, Paris 1961.. Wszystkie te ujęcia nie zyskały jednak aprobaty ani niczego nie rozstrzygnęły, choć nie doprowadziły także do zdecydowanego odrzucenia tego typu refleksji.

Metody ankietowe w psychokulturalizmie Ponieważ taki stan rzeczy nie pozwalał na ścisłą operacjonalizację, dlatego też badania z tego zakresu prowadzono przeważnie metodami ankietowymi lub też testowymi. Powstawały w ten sposób statystyczne ujęcia wartościujących przekonań o cechach psychicznych własnej grupy i obcych grup etnicznych, jak gdyby badający, nie chcąc już wypowiadać arbitralnych sądów o kulturowej specyfice cech psychicznych wyręczali się w tym celu respondentami, jakby samo statystyczne ujęcie większej liczby wypowiedzi czyniło je bardziej sensownymiKapiszewski A., Stereotyp Amerykanów polskiego pochodzenia, Biblioteka Polonijna, Wrocław 1978, t.2.. Zarówno te operacje jak i zasadność posługiwania się w skali społecznej pojęciami charakteru lub osobowości pozostały dyskusyjne.

Układ psychiczny narodu przyjmowany jest w literaturze marksistowskiej jako jeden z elementów definicji narodu. Rozumienie tego pojęcia nie zostało jedna wyczerpująco przeanalizowane. Psychiczny układ narodu to odzwierciedlenie w psychice jego przedstawicieli specyficznych warunków życia narodu, które wyrażają się w narodowych cechach kultury, w rozmaitych dziedzinach życia, pracy, bytu narodu. Zatem chodzi o to, że konkretne uwarunkowania, geograficzne, ekologiczne oraz związane z rodzajem i zakresem przemian cywilizacyjnych i w ogóle historycznych tworzą pewne skumulowane dziedzictwo, także świadomościowe. Te uwarunkowania są podstawą wytworzenia się odrębnych zwyczajów i norm społecznych. Normy te z kolei powodują powstanie odrębnej obyczajowości oraz decydują o tym, które zjawiska kulturowe i w jakim stopniu zyskują obrzędowe i ceremonialne uwznioślenie, a nawet rozbudowane znaczenie symboliczne i mitologiczne. W tych sytuacjach zyskuje najbardziej obiektywne odbicie własny autostereotyp i stopień jego modyfikowania przez własne i cudze heterostereotypy, a zwłaszcza cudze heterostereotypy o własnej grupie. Taki autostereotyp, bez względu na to, w jakim stopniu jest zasadny, tworzy pewien wzór lub antywzór kulturowy, który ukierunkowuje społeczną świadomość i społeczne działania, nawet jeśli nie jest w pełni realizowany wzór taki jest historycznie zmienny i tylko w niektórych elementach kulturowo wspólny, a w niektórych subkulturowo, np. klasowo zróżnicowany; wzór taki może być wartościowany, choć nie uprawnia do wartościowania uznających go społeczeństw}.

Oceniać, a tym bardziej wyjaśniać można tylko konkretne działania społeczne, które są ostatecznie zdeterminowane nie tylko przez ten wzór. Inaczej mówiąc, przekonanie, że tacy jesteśmy a tacy nie jesteśmy jako uczestnicy danej kultury, tworząc pewne wzory i antywzory działania, które mają pewien modyfikujący, choć nie decydujący wpływ na samo działanie. Przekonanie takie jest ukształtowane przez obiektywne, historyczne warunki zewnętrzne i wewnętrzne, a zwłaszcza przez niesłuszne wyciąganie wartościujących wniosków z konfrontacji różnych tożsamości kulturowych. Są to więc kulturowe uwarunkowania świadomości społecznej i działania społecznego w kontekście historycznym danej grupy etnicznej, a nie jak w ujęciu „kultury i osobowości” kulturowe uwarunkowania cech psychicznych.

Etnopsychologizm a etnopsychologia Wyjątkowo silne są związki etnopsychologizmu z subdyscypliną etnologii zwaną etnopsychologią, lub psychologią ludów. Z tą dyscypliną wiążą się (w mniej lub bardziej ścisły sposób) wszystkie badania oraz dociekania, z zakresu etnopsychologizmu. Dyscyplina ta została ustanowiona przez Heymanna Steinthala, który był również założycielem czasopisma „Zeitschrift für Völkerpsychologie und Sprachwissenschaft”. Drugim, z pewnością ważnym czasopismem, jest założona przez Abla Miroglio w roku 1946 „Revue de psychologie des peuples”. Dociekania z zakresu tej subdyscypliny często dotyczą porównawczych badań świadomości, a przede wszystkim obrazów i stereotypów etnicznych.

Etnopsychiatria Odrębne i oryginalne propozycje wiążą się z odłamem etnopsychologii zwanej etnopsychiatrią. Ta subdyscyplina widzi z kolei w chorobach psychicznych ważny wskaźnik różnych form i aspektów nieprzystosowania w obcym lub mieszanym środowiskuBastide R., Socjologia chorób psychicznych, Warszawa 1972.. Doszło nawet do wyodrębnienia osobnej jednostki chorób psychicznych zwanej sinistrozą, charakterystycznej dla sfrustrowanych emigrantów.

Przedstawiciele Franz Boas