thumb|266px|Podział administracyjny Rzeczypospolitej w 1764 roku thumb|266px|Podział administracyjny Rzeczypospolitej w latach 1773-1793 thumb|266px|Gęstość zaludnienia według województw w Rzeczypospolitej Obojga Narodów według tabeli Fryderyka Józefa Moszyńskiego z 1790 roku thumb|Portret Stanisława Augusta Poniatowskiego w stroju koronacyjnym, obraz Marcello Bacciarellego z 1768 thumb|Hetman wielki koronny Jan Klemens Branicki, portret pędzla Augustyna Mirysa, przywódca obozu hetmańskiego był kontrkandydatem Poniatowskiego do korony polskiej thumb|kanclerz wielki litewski Michał Fryderyk Czartoryski, portret pędzla Louis de Silvestre’a, był przywódcą obozu Familii thumb|Poseł rosyjski Nikołaj Repnin thumb|Rzeczpospolita w latach 1773–1789 jako protektorat Imperium Rosyjskiego thumb|Książę Adam Kazimierz Czartoryski, obraz pędzla Józefa Peszki thumb|Prokonsul, ambasador rosyjski Otto Magnus von Stackelberg sprawował faktyczną władzę w Rzeczypospolitej po przyjęciu przez nią rosyjskiej gwarancji thumb|Protest Tadeusza Reytana na Sejmie Rozbiorowym 1773–1775, na obrazie Jana Matejki thumb|Ignacy Krasicki, portret pędzla Per Kraffta (starszego) thumb|Andrzej Hieronim Zamoyski thumb|Hugo Kołłątaj, portret pędzla Józefa Peszki thumb|Marszałek Sejmu Czteroletniego Stanisław Małachowski, obraz pędzla Józefa Peszki thumb|Pomnik Jana III Sobieskiego w Warszawie, ufundowany przez Stanisława Augusta w 1788 roku thumb|Konstytucja 3 Maja 1791 roku, obraz pędzla Jana Matejki thumb|Tadeusz Kościuszko, Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej, obraz pędzla Kazimierza Wojniakowskiego Historia Polski 1764–1795, historia Polski w czasach stanisławowskich – historia Rzeczypospolitej Obojga Narodów od wyniesienia na tron króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1764 roku do likwidacji państwa w wyniku III rozbioru Polski w 1795 roku.
Imperium Rosyjskie i Królestwo Prus wspólnie przeprowadziły w 1764 roku elekcję Stanisława Augusta Poniatowskiego. Zamach stanu dokonany przez zamierzającą przeprowadzić reformy ustrojowe Familię Czartoryskich poparło wkroczenie wojsk rosyjskich. W wyniku zręcznej polityki cesarzowej Katarzyny II, której udało się podzielić związany z Poniatowskim obóz reform i przeciwstawić mu konserwatywny obóz magnacko-republikancki Rzeczpospolita zmuszona została zawrzeć z Rosją w 1768 roku traktat gwarancyjny, mocą którego stała się protektoratem rosyjskim. Po stłumieniu przez wojska królewskie i rosyjskie zawiązanej w obronie niepodległości konfederacji barskiej, Rosja, Prusy i Austria przeprowadziły w 1772 I rozbiór Polski, potwierdzając w 1775 roku traktat gwarancyjny. Rzeczywistą władzę w państwie sprawowali kolejni rosyjscy przedstawiciele dyplomatyczni, bez zgody których Stanisław August nie mógł podejmować żadnych ważnych decyzji politycznych. Według słów polskiego posła w Petersburgu Antoniego Augustyna Debolego w stosunku do Rzeczypospolitej Rosja trzymała się zasady: zostawić Polskę przy życiu, ale aby zawsze konałaBronisław Dembiński, Polska na przełomie, 1913, s. 316.. Podjęta przez Sejm Czteroletni w korzystnym położeniu międzynarodowym Rzeczypospolitej próba reform, zakończyła się po zrzuceniu rosyjskiego protektoratu w 1789 roku i uchwaleniem Konstytucji 3 maja 1791 roku. Dzieło to obaliła jednak rosyjska interwencja 1792 roku, popierająca konfederację targowicką. Przeprowadzony przez Prusy i Rosję II rozbiór Polski w 1793 roku znacznie zmniejszył terytorium Rzeczypospolitej. Insurekcja kościuszkowska 1794 roku była ostatnią nieudaną próbą ratowania niepodległości państwa, zakończoną III rozbiorem przeprowadzonym przez Austrię, Rosję i Prusy w 1795 roku, abdykacją Stanisława Augusta i formalnym wykreśleniem Rzeczypospolitej z mapy politycznej Europy.
Tło międzynarodowe elekcji Po zakończeniu w 1763 roku wojny siedmioletniej nastąpiło zbliżenie Rosji i Prus w ramach tzw. systemu północnego. Ich przeciwwagę stanowiły państwa południowe: Francja, Hiszpania, Austria i Imperium Osmańskie. Już po śmierci Augusta III w 1763 roku, Rosja w grudniu tego roku zaproponowała Prusom w zamian za przymierze rozbiór Rzeczypospolitej. Wspólne popieranie przez oba państwa do korony polskiej Stanisława Poniatowskiego przypieczętowało zawarte w 11 kwietnia 1764 roku przymierze rosyjsko-pruskie, którego tajny artykuł zakładał udzielenie pomocy zbrojnej Rosji przez Prusy w przypadku, gdyby jakieś mocarstwo europejskie poparło zbrojnie przeciwnika Poniatowskiego. Katarzyna II zdecydowana była także żądać uznania przez Rzeczpospolitą Ernesta Jana Birona, którego z pomocą zbrojną zainstalowała w lennym Księstwie Kurlandii i Semigalii. Naturalnymi kandydatami do polskiej korony byli polscy królewicze: Franciszek Ksawery Wettyn i Karol Krystian Wettyn. Jednak Francja i Austria porzuciły ich kandydatury gdy Turcja, obawiająca się wzrostu wpływów austriackich w przypadku zachowania na polskim tronie dynastii saskiej, opowiedziała się za kandydaturą Piastatak potocznie nazywano pewnych kandydatów, którzy nie mieli nic wspólnego z dynastią Piastów. Przeciwny wpływom rosyjskim obóz magnacko-republikancki wysunął kandydaturę hetmana wielkiego koronnego Jana Klemensa Branickiego. Austria i Francja opowiedziały się jedynie za niczym nie skrępowaną wolną elekcją, bez określania warunków, jakie miał spełnić kandydat.
Zamach stanu Czartoryskich w 1764 roku, wkroczenie wojsk rosyjskich
Jeszcze za życia Augusta III, w 1763 roku, Czartoryscy przygotowywali zamach stanu przy zawiązaniu konfederacji, która przy rosyjskiej pomocy pozwoliłaby im przeprowadzić program reform. Postanowili wykorzystać nadarzającą się okazję i z poparciem wojsk rosyjskich narzucić reformy, w chwili gdy przeciwna partia hetmańska (magnacko-republikancka) pozbawiona była wydatnej pomocy zagranicznej. Już na wieść o bezkrólewiu przesunięto w rejon Kurlandii i Smoleńska 30-tysięczny korpus wojsk rosyjskich. Rosja zmobilizowała w czasie polskiego bezkrólewia 100 tysięcy żołnierzy. Na prośbę przywódców Familii Andrzeja Zamoyskiego i Augusta Aleksandra Czartoryskiego w granice Rzeczypospolitej wkroczyły wojska rosyjskie.
Wojna domowa w Rzeczypospolitej w 1764 roku
Obecność wojsk Katarzyny II zakłóciła w wielu miejscach przebieg sejmików, niejednokrotnie zakończonych krwawymi starciami. 16 kwietnia koniuszy wielki litewski Michał Brzostowski zawiązał konfederację Wielkiego Księstwa Litewskiego. Dla poparcia konfederacji w granice Rzeczypospolitej bez zgody jej władz wkroczyły dwie kolumny wojsk rosyjskich w sile 7–8 tysięcy żołnierzy. Pod ich osłoną zawiązywano konfederacje wojewódzkie, niejednokrotnie zmuszając siłą szlachtę do przystąpienia. Stronnictwo hetmańskie wystosowało protest do dworów europejskich przeciwko wkroczeniu do Rzeczypospolitej wojsk rosyjskich.
Sejm konwokacyjny 1764 roku
22 senatorów i 46 posłów z partii hetmańskiej zaniosło protest o pogwałcenie prawa międzynarodowego i odmówiło udziału w sejmie konwokacyjnym, obradującym w chwili, gdy Warszawa otoczona była przez wojska rosyjskie. Czartoryscy uznali sejm jako skonfederowany i kontynuowali obrady. Sejm przeprowadził ograniczone reformy ustrojowe: wprowadzono zakaz przysięgania posłów na instrukcje, kwestie skarbowe miano głosować większością głosów, utworzono komisje skarbowe koronną i litewską, ograniczono władzę hetmanów w Koronie przez ustanowienie komisji wojskowej. Zniesiono cła prywatne, uchwalono lustrację królewszczyzn, wprowadzając cło generalne. Jednocześnie sejm konwokacyjny zatwierdził tytuł króla Prus, wyznaczył komisję do uznania tytułu imperatorowej rosyjskiej, zatwierdził Birona w Kurlandii.
Stronnicy partii hetmańskiej po stawieniu oporu wojskom rosyjskim, wyparci zostali poza granice Rzeczypospolitej.
Elekcja i koronacja Stanisława Augusta Poniatowskiego
Sejm elekcyjny otwarty 27 sierpnia 1764 roku przyznał tytuł imperatorski Katarzynie II, a 7 września dokonał elekcji Poniatowskiego, którą podpisały 5584 osoby. Koronacji dokonano 25 listopada. W grudniu sejm koronacyjny odbyty w Warszawie przyznał braciom królewskim tytuły książęce, rozdał wakujące urzędy wyłącznie zwolennikom Czartoryskich. Węzeł konfederacji generalnej utrzymano na nieokreślony przeciąg czasu.
Próba reform
W 1765 roku Stanisław August utworzył Szkołę Rycerską w Warszawie, której komendantem został książę Adam Kazimierz Czartoryski. Król w 1765 utworzył Order Świętego Stanisława, który nadawany był jego stronnikom. Książę Michał Kazimierz Ogiński budował kanał, który miał połączyć przez Jasołdę i Szczarę rzeki Niemen i Dniepr. W 1766 roku utworzono Komisję Menniczą, która pracowała nad poprawą monety i doprowadziła do otwarcia mennicy państwowej. Wojewódzkie komisje porządkowe zajmowały się podnoszeniem miast z upadku. Wprowadzenie cła generalnego spotkało się jednak z kontrakcją Prus, które ustanowiły w 1765 roku w Kwidzynie komorę celną zmuszając statki polskie do opłaty 10% cła. Król Prus Fryderyk II Wielki odstąpił od represaliów dopiero dzięki mediacji rosyjskiej i zobowiązaniu Stanisława Augusta do wycofania cła generalnego.
Sejm Czaplica 1766
Wobec wspólnego nacisku posła pruskiego Gédéona Benoît i rosyjskiego Nikołaja Repnina, sprzeciwiających się wprowadzeniu głosowania większością w komisjach skarbowych, przy równoczesnych żądaniach obozu saskiego rozwiązania konfederacji, Czartoryscy zmuszeni byli zrezygnować z części swych projektów reform. Wprowadzono czopowe-szelężne zamiast cła generalnego, zreformowano sąd asesorski.
Sprawa dysydencka
Rosja i Prusy wspólnie wystąpiły żądając od Rzeczypospolitej równouprawnienia dysydentów (protestantów i prawosławnych). Pod osłoną wojsk rosyjskich utworzono różnowiercze konfederacje toruńską i słucką, dążące do przyznania szlachcie innowierczej pełni praw politycznych. Z poduszczenia posła rosyjskiego Nikołaja Repnina szlachta katolicka zawiązała konfederację radomską dla przywrócenia dawnych swobód szlacheckich. Pod groźbą użycia wojsk rosyjskich konfederaci radomscy zostali jednak zmuszeni do wysłania do Katarzyny II swych przedstawicieli, z prośbą o gwarancję ustroju Rzeczypospolitej.
Sejm repninowski 1767-1768, protektorat rosyjski 1768
W wyniku rosyjskiego przymusu na sejmikach przedsejmowych, uchwalono instrukcje dla posłów, w których znajdował się punkt o przyznaniu praw innowiercom. Sejm delegacyjny rozpoczął obrady pod węzłem konfederacji radomskiej, co uniemożliwiało zerwanie go przy użyciu liberum veto. Sejm pod kontrolą Repnina miał wyłonić delegację, która miała przeprowadzić żądane zmiany ustrojowe. Próbę oporu w obronie wiary katolickiej podjął biskup krakowski Kajetan Ignacy Sołtyk. Sejm odbywał się w czasie, gdy wojska rosyjskie otoczyły Warszawę. Repnin sterroryzował posłów, rozkazując porwać przywódców konfederacji radomskiej, nie godzących się na dyktat rosyjski: biskupa krakowskiego Kajetana Sołtyka, biskupa kijowskiego Józefa Andrzeja Załuskiego, hetmana polnego koronnego Wacława Rzewuskiego i jego syna Seweryna, którzy na 5 lat zostali zesłani do Kaługi. Delegacja sejmowa uchwaliła 26 lutego 1768 roku prawa kardynalne, podstawowe, niezmienne zasady ustrojowe Rzeczypospolitej, których jedynym gwarantem stało się Imperium Rosyjskie. Katarzyna II zagwarantowała także prawa przyznane dysydentom.
Konfederacja barska