thumb|Lizzie Borden Lizzie Andrew Borden (ur. 19 lipca 1860 w Fall River w stanie Massachusetts, zm. 1 czerwca 1927 tamże) – kobieta z Nowej Anglii oskarżona o zamordowanie siekierą swojego ojca i macochy 4 sierpnia 1892 w Fall River, w stanie Massachusetts, w USA.
Morderstwa były szeroko opisywane przez prasę, a będący ich następstwem proces stał się cause célèbre. Chociaż Lizzie Borden została uniewinniona, nikt inny nie został aresztowany ani osądzony w sprawie, ona sama zaś stała się znaną postacią w amerykańskim folklorze. Wydarzenia, których była uczestniczką, utrwaliły się w amerykańskiej popkulturze i kryminologii. Dysputa o tożsamości zabójcy bądź zabójców nigdy definitywnie się nie zakończyła.
Tło wydarzeń mały|Dom Bordenów (1892) Ojciec Lizzie, Andrew Jackson Borden, pomimo faktu pochodzenia z zamożnej i wpływowej rodziny, dorastał w bardzo skromnym otoczeniu, jako młody mężczyzna borykał się z problemami finansowymi. Dorobił się, produkując i sprzedając meble, jednak prawdziwy sukces finansowy odniósł jako deweloper oraz dyrektor przedsiębiorstw włókienniczych, m.in. Globe Yarn Mill Company, Troy Cotton i Woolen Manufacturing Company. W momencie śmierci posiadał znaczny majątek, był dyrektorem Union Savings Bank oraz Durfee Safe Deposit and Trust Co. Mimo zamożnego stanu, Andrew znany był ze swojej oszczędności. W jego domu brakowało instalacji wodociągowej na parterze i pierwszym piętrze. Sam budynek znajdował się w pobliżu fabryk, którymi przedsiębiorca zarządzał. Zazwyczaj bardziej majętni mieszkańcy lokowali się w ekskluzywniejszej dzielnicy „The Hill”, mieszczącej się dalej od terenów fabrycznych, która była również znacznie bardziej ujednolicona pod względem rasowym, etnicznym i zarobkowym.
Lizzie i jej starsza siostra Emma były wychowane w duchu stosunkowo religijnym, obie uczęszczały do Central Congregational Church w Fall River. Jako młoda dziewczyna Lizzie bardzo angażowała się w sprawy kościoła, w ramach szkółek niedzielnych prowadziła lekcje dla dzieci emigrantów. Udzielała się również w Christian Endeavor Society, gdzie pełniła funkcję sekretarza-skarbnika i Woman's Christian Temperance Union. Ponadto była członkiem Ladies Fruit and Flower Mission.
W trakcie śledztwa pokojówka Bridget Sullivan zeznała, że siostry rzadko spożywały posiłki z rodzicami. Później Lizzie zaznaczyła, że nie miała w zwyczaju zwracać się do swojej macochy Abby Durfee Borden per „matko”, lecz raczej używała bardziej oficjalnej formy „pani Borden”. Wahała się z odpowiedzią na pytanie, czy ona i Abby były wobec siebie serdeczne.
W maju 1892 Andrew Borden, przekonany, iż gołębie, które Lizzie trzymała w stodole przyciągają potencjalnych intruzów, zabił je używając topora. Rodzinna awantura, która wywiązała się po tym wydarzeniu, skłoniła Lizzie i Emmę do wyjazdu na przedłużone wakacje w lipcu 1892.
Na kilka dni przed tragicznymi wydarzeniami wszyscy domownicy zachorowali. Lekarz rodzinny upatrywał przyczyn zajścia w pozostawionym na piecu, nieświeżym pożywieniu, jednak Abby podejrzewała zatrucie, za którym rzekomo mieli stać przeciwnicy jej męża.
Napięcie w rodzinie rosło, szczególnie, że Andrew zaczął obdarowywać różnych dalszych krewnych i powinowatych. Gdy krewni Abby otrzymali od niego dom, Lizzie i Emma wystąpiły z żądaniem o opłatę czynszu. Żądanie zostało spełnione, a Andrew spłacił lokatorów, przekazując gotówkę swym córkom. W noc poprzedzającą morderstwa dom Bordenów odwiedził John Vinnicum Morse, brat zmarłej matki Lizzie oraz Emmy, w celu omówienia spraw biznesowych z ojcem sióstr. Niektórzy autorzy spekulowali, że rozmowa, dotycząca wymiany majątkowej, mogła stanowić punkt krytyczny dla już zaostrzonej sytuacji.
Morderstwa 200px|thumb|right|Ciało Andrew Bordena 200px|thumb|right|Ciało Abby Borden 4 sierpnia 1892 Andrew Borden, po spożyciu śniadania ze swoją żoną, udał się do Fall River, by jak zwykle zawitać do banku i na pocztę. Powrócił do domu około 10:45. Lizzie Borden stwierdziła, że znalazła jego ciało 30 minut później. Pokojówka zeznała, iż o 11:10, gdy odpoczywała w swoim pokoju po umyciu okien, usłyszała krzyczącą z dołu Lizzie: „Maggie, chodź szybko! Ojciec nie żyje. Ktoś wszedł do domu i go zabił.” (Sullivan była niekiedy nazywana imieniem poprzedniej służącej „Maggie”). Ciało leżało na kanapie w salonie, na parterze. Twarz Andrew Bordena była zwrócona w kierunku jego prawej ręki, pozornie spokojna, jakby spał. Śledczy ustalili, iż Borden został zamordowany pomiędzy godziną 10 a 11 poprzez uderzenie w głowę ostrym, ciężkim przedmiotem, najprawdopodobniej siekierą lub toporem. Jego lewa gałka oczna była przecięta na pół, co mogłoby sugerować, że został zabity podczas snu.
mały|Sypialnia w której odnaleziono ciało Abby Borden Wkrótce potem, podczas gdy Lizzy była pod opieką sąsiadów i lekarza rodzinnego, Sullivan odkryła ciało Abby Borden w gościnnej sypialni na górze. Kobieta została zamordowana w podobny sposób, co jej mąż. Jej czaszka była zdruzgotana 19 uderzeniami.
Policja znalazła w piwnicy topór, który nie nosił co prawda śladów krwi, lecz brakowało mu części rączki. Lizzie została aresztowana 11 sierpnia. Sąd rozpatrywał dowody w sprawie od 7 listopada, zaś 2 grudnia wydał oskarżenie.
Proces thumb|left|190px|Lizzie Borden podczas procesu. Proces Lizzie Borden odbywał się w New Bedford w czerwcu 1893. Wśród oskarżycieli był sędzia Sądu Najwyższego William Henry Moody, obrońcami zaś byli Andrew V. Jennings, Melvin O. Adams oraz były gubernator stanu Massachusetts, George D. Robinson.
Istotne punkty procesu: Nie zostało potwierdzone, iż znaleziony w piwnicy młotek był narzędziem zbrodni. Oskarżyciele twierdzili, iż sprawca usunął część rączki, gdyż była ona zakrwawiona. Wśród garderób domowników nie znaleziono żadnych zakrwawionych ubrań. Kilka dni po śmierci Bordenów Lizzie spaliła swoją suknię w piecu, twierdząc, iż tkanina zniszczyła się w trakcie usuwania farby, którą dziewczyna przypadkowo miała się ubrudzić. Niedługo przed wydarzeniami w Fall River w okolicy miało miejsce inne morderstwo z użyciem topora, jednak jego sprawca przebywał w chwili śmierci Andrew i Abby Borden za granicą. Na dzień przed morderstwami Lizzie próbowała zakupić od lokalnego dilera cyjanowodór. Stwierdziła, że zamierzała użyć substancji do wyczyszczenia swojego płaszcza z foczej skóry. W związku z chorobą, która dotknęła rodzinę na kilka dni przed feralnymi wydarzeniami, znajdujące się w domu mleko oraz żołądki zamordowanych zostały przebadane na obecność trucizny. Żadnej trucizny nie wykryto. Czaszki ofiar, wypreparowane w trakcie autopsji, zostały użyte jako dowód. Lizzie Borden zemdlała, gdy zobaczyła je na sali sądowej.
mały|Ława przysięgłych 20 czerwca, po półtoragodzinnej naradzie, sąd uniewinnił Lizzie Borden.
Późniejsze życie i śmierć Po procesie siostry Borden przeprowadziły się do dużej, nowoczesnej rezydencji „Maplecroft” w dzielnicy The Hill w Fall River. Nazwa budynku pochodzi prawdopodobnie od klonów (maple) rosnących wokół posiadłości. Mniej więcej w tym czasie Lizzie zaczęła używać imienia Lizbeth, aby odciąć się od przeszłości. Część mieszkańców miasta nadal uważała ją za morderczynię.
Jej nazwisko ponownie znalazło się na ustach opinii publicznej, gdy została oskarżona o kradzież sklepową w Providence, w stanie Rhode Island w 1897 roku. W 1905 roku, krótko po kłótni o przyjęcie, które Lizzie wyprawiła aktorce Nance O'Neil, Emma wyprowadziła się z Maplecroft i nigdy więcej nie zobaczyła swojej siostry.
mały|Groby Lizzie i Emmy 1 czerwca 1927 roku, w wieku 66 lat zmarła na zapalenie płuc. Dziewięć dni później, w wieku 76 lat zmarła jej siostra. Lizzie i Emma zostały pochowane obok siebie na cmentarzu w Fall River, a sama ceremonia odbyła się bez udziału osób spoza rodziny.
W momencie śmierci jej majątek został oszacowany na ponad 250 tys. dolarów (równowartość ponad 6 mln dolarów w 2026). W testamencie przeznaczyła 30 tys. dolarów dla miejscowej organizacji zajmującej się ochroną zwierząt, a znaczną sumę przekazała przyjaciołom, krewnym i osobom które dla niej pracowały.
W kulturze mały|Plakat z filmu The Legend of Lizzie Borden (1975), w roli głównej Elizabeth Montgomery mały|Lizzie Borden House
Jej losy stały się inspiracją dla twórców filmów i seriali telewizyjnych, a także dzieł literackich i muzycznych, w których przedstawiano ją na różne sposoby: Serial Potwór: Historia Lizzie Borden (w rolę Lizzie wcieliła się Ella Beatty) z 2026. Film Lizzie (z Chloë Sevigny i Kristen Stewart) przedstawiający relację Lizzie z służącą Bridget z 2018. Film Lizzie Borden chwyta za siekierę (Christina Ricci w roli głównej) z 2014. Wyliczanka dziecięca: „Lizzie Borden siekierę chwyciła i matkę czterdzieści razy zdzieliła, a kiedy zobaczyła to, co zrobiła, czterdzieści jeden razy ojcu dołożyła“ (ang. „Lizzie Borden took an axe, gave her mother forty whacks, when she saw what she had done, gave her father forty-one“) Nie z tego świata, serial, wątek Lizzie pojawił się w sezonie 11, odcinku 5. Starsza siostra, odcinek serialu Alfred Hitchcock Przedstawia z 1956. W domu w którym mieszkała rodzina Bordenów (w Fall River w stanie Massachusetts) utworzono Lizzie Borden House jako muzeum zbrodni oraz pensjonat z możliwością wynajęcia. Przypisy
Bibliografia Asher, Robert, Lawrence B. Goodheart and Alan Rogers. Murder on Trial: 1620—2002 Nowy Jork: State University of New York Press, 2005, . Brown, Arnold R. Lizzie Borden: The Legend, the Truth, the Final Chapter. Nashville, TN: Rutledge Hill Press, 1991, . Davidson, Avram. „The Deed of the Deft-Footed Dragon”, The Other Nineteenth Century, ed. Grania Davis and Henry Wessels. Nowy Jork; TOR, 2001. de Mille, Agnes. Lizzie Borden: A Dance of Death. Boston: Little, Brown and Co., 1968.
Kent, David The Lizzie Borden Sourcebook. Boston: Branden Publishing Company, 1992, . King, Florence. WASP, Where is Thy Sting?, rozdział 15, „One WASP's Family, or the Ties That Bind.” Stein & Day, 1977, Lincoln, Victoria. A Private Disgrace: Lizzie Borden by Daylight. NY: G.P. Putnam’s Sons, 1967, . Martins, Michael and Dennis Binette. Parallel Lives: A Social History of Lizzie A. Borden and Her Fall River. Fall River: Fall River Historical Society, 2011, . Masterton, William L. Lizzie Didn’t Do It! Boston: Branden Publishing Company, 2000, . Pearson, Edmund Lester. Studies in Murder Ohio State University Press, 1924. Pearson, Edmund Lester. Trial of Lizzie Borden, edited, with a history of the case, Doubleday-Doran, 1937. Radin, Edward D. Lizzie Borden: The Untold Story Simon and Schuster, 1961. Rebello, Leonard. Lizzie Borden: Past & Present Al-Zach Press, 1999. David Rehak. Did Lizzie Borden Axe For It? Angel Dust Publishing, 2008. Spiering, Frank. Lizzie: The Story of Lizzie Borden. Dorset Press, 1991, . Sullivan, Robert. Goodbye Lizzie Borden. Brattleboro, VT: Stephen Greene Press, 1974, .
Kategoria:Urodzeni w 1860 Kategoria:Zmarli w 1927 Kategoria:Amerykanie pochodzenia brytyjskiego Kategoria:Folklor amerykański