Królestwo Wirtembergii () – państwo istniejące w latach 1806–1918 (od 1871 w składzie Cesarstwa Niemieckiego) na południowym zachodzie dzisiejszych Niemiec. Powstało 1 stycznia jako suwerenne królestwo staraniem Napoleona Bonaparte z Księstwa Wirtembergii. Początkowy obszar, określany jako Stara Wirtembergia został na krótko przedtem mocno rozszerzony na wschód i południe w wyniku mediatyzacji i pokoju w Preszburgu. W efekcie obszar Wirtembergii prawie się podwoił.
Wirtembergia była od 1806 do 1813 r. członkiem Związku Reńskiego i od 1815 do 1866 r. członkiem Związku Niemieckiego. W 1870 stało się częścią Związku Północnoniemieckiego. Po wojnie francusko-pruskiej 1870–1871 Królestwo Wirtembergii zostało włączone do Cesarstwa Niemieckiego pod przewodnictwem pruskim.
Na bazie konstytucji z 1819 r. rozwinęła się w biegu lat wczesna monarchia konstytucyjna, mająca w porównaniu do wielu innych niemieckich państw, wyraźnie wykształcone tendencje liberalne i demokratyczne. Tendencje te utrzymały się i wzmocniły po stłumieniu przebiegającej w dużej mierze pokojowo w Wirtembergii rewolucji marcowej.
Wskutek niemieckiej przegranej w I wojnie światowej i rewolucji listopadowej 1918 r., król Wilhelm II Wirtemberski ustąpił z tronu jako jeden z ostatnich niemieckich monarchów. Wirtembergia przekształciła się w demokrację parlamentarną i jako pozostała częścią Republiki Weimarskiej.
W roku 1952 terytorium dawnego Królestwa Wirtembergii weszło w skład kraju związkowego Badenia-Wirtembergia.
Geografia Królestwo Wirtembergii w swoich granicach po 1813 roku leżało pomiędzy 47°34′ a 49°35′ szerokości północnej i pomiędzy 8°15′ und 10°30′ długości wschodniej. Największa odległość z północy na południe wynosiła 225 kilometrów, największa odległość ze wschodu na zachód – 160 km. Granice miały całkowitą długość km. Powierzchnia wynosiła km². Na wschodzie Wirtembergia graniczyła z Królestwem Bawarii, na północy i zachodzie z Wielkim Księstwem Badenii, a na południu do 1850 r. z księstwami Hohenzollern-Sigmaringen i Hohenzollern-Hechingen, które należały później do Prus jako . Południowa granica opierała się również o Jezioro Bodeńskie. W przebiegu granicy z Badenią i Hohenzollern występowały różne eksklawy, enklawy i inne terytorialne osobliwości. Poprzez eksklawę Bad Wimpfen Wirtembergia posiadała wspólną granicę również z Wielkim Księstwem Hesji.
Na politycznej mapie od wejścia w życie reformy administracyjnej Badenii-Wirtembergii 1 stycznia 1973 roku, nie można już odnaleźć dawnych granic Wirtembergii z Badenią i Hohenzollern. Do tej reformy granice były obecne w rejencjach północnej Wirtembergii i Południowej Wirtembergii-Hohenzollern. Także struktura powiatów pokrywała się z tymi granicami. Starym granicom Wirtembergii odpowiadają granice (niedokładnie, bo z włączeniem prowincji Hohenzollern oraz katolickiej diecezji rottenbursko-stuttgarckiej).
Wzgórza i góry otaczają na północy uformowane w triasie równiny z bogatymi w uprawy winorośli i owoców dolinami, a na południu jurajski płaskowyż. Klimat jest środkowoeuropejski zarówno w Górnej Szwabii, w dolinie środkowego Neckaru i na północy, ale wyraźnie ostrzejszy w wyżej położonych okolicach Jury Szwabskiej, Allgäu i Schwarzwaldu. Średnie roczne temperatury wahają się w różnych rejonach od 6 do 10 °C. Rozległe lasy zapewniają obfite opady deszczu. Najważniejszymi rzekami są Neckar (ze swymi dopływami Fils, Rems, Enz, Kocher i Jagst), Tauber oraz Dunaj z dopływem Iller, tworzącym na długości 56 km granicę z Bawarią. Obszar obejmuje europejski dział wód. 70 procent powierzchni należy do zlewni Renu, 30 procent do Dunaju. Znaczące źródła mineralne znajdują się w Wildbad i Cannstatt. Większe jeziora to Jezioro Bodeńskie i Federsee w Górnej Szwabii. Najwyższy punkt z wysokością 1151 m to Kamień Trzech Książąt (Dreifürstenstein) na Hornisgrinde w Schwarzwaldzie. Najwyższy szczyt górski to liczący 1118 m. nieopodal Isny im Allgäu. Najniższy punkt (125 m) znajduje się w okolicy wsi Böttingen, w miejscu gdzie Neckar przepływa z Wirtembergii do Badenii. Średnia wysokość Wirtembergii wynosi około 500 m n.p.m.
Historia mały|upright=1.8|Wirtembergia w 1789 r.
Powstanie królestwa Księstwo WirtembergiiW języku niemieckim funkcjonowały nazwy Wirtenberg i Wirtemberg, które po założeniu królestwa zostały zastąpione współczesnym Württemberg. Obecnie używa się czasami określenia Württemberg, także dla okresu przed 1806. W języku polskim funkcjonuje oparta na starej niemieckiej formie nazwa Wirtembergia, czasami też Wirtenbergia. powstało w XVIII wieku z wcześniejszego hrabstwa, zajmującego tereny w środkowym biegu Neckaru, wokół Stuttgartu oraz posiadłości w północnym Schwarzwaldzie i na Jurze Szwabskiej. Najważniejszymi eksklawami księstwa były Heidenheim i położone na lewym brzegu Renu hrabstwo Mömpelgard. Poza nimi oraz hrabstwem Horburg oraz miejscowością Reichenweier istniały inne mniejsze eksklawy na lewym brzegu Renu. Po wybuchu w 1789 r. rewolucji francuskiej, związanej z ograniczeniem przywilejów szlachty i kleru, europejskie monarchie sformowały koalicję mającą na celu zdławienie ruchu republikańskiego we Francji. Do uzgodnionej pomiędzy cesarzem Leopoldem II a królem pruskim Fryderykiem Wilhelmem II w deklaracji z Pillnitz koalicji przyłączyły się wkrótce dalsze monarchie. 20 kwietnia 1792 r. doszło do wybuchu pierwszej wojny koalicyjnej, wygranej przez rewolucyjną Francję. W pokoju w Campo Formio cesarz Franciszek II uznał Ren za wschodnią granicę Francji. Tym samym hrabstwo Mömpelgard i inne lewobrzeżne posiadłości Wirtembergii znalazły się we Francji. Z tego powodu księstwo przystąpiło w roku 1799 jako partner Austrii do drugiej koalicji antyfrancuskiej. Wiosną 1800 r. Francuzi zajęli Wirtembergię. Ponieważ Austria nie zamierzała bronić jego kraju, książę Wirtembergii Fryderyk musiał wycofać się ze swoim wojskiem do Austrii. Nielojalność partnera koalicyjnego wstrząsnęły wiarą księcia w sojusz z Austrią. W pokoju w Lunéville 9 lutego 1801 r. doszedł do porozumienia z Francją. Jego celem było powiększenie terytorium na prawym brzegu Renu. Traktat Paryski z 20 maja 1802 r. zapewnił stan posiadania księstwa i stworzył perspektywę dla rekompensaty za lewobrzeżne terytoria. Wirtembergia brała udział z prawem głosu w nadzwyczajnej deputacji Rzeszy, która przygotowywała mediatyzację, zapewniającą niemieckim książętom odszkodowania za utracone po lewej stronie Renu ziemie. Książę Fryderyk został Elektorem RzeszyOgłoszenie z 26 marca 1803 i z 30 kwietnia 1803 / List elektorski z 21 sierpnia 1803 (opublikowane w: August Ludwig Reyscher: Vollständige, historische und kritisch bearbeitete Sammlung der württembergischen Gesetze. Band II. 1991, s. 642 i następne).. Liczne małe państewka zostały zmediatyzowane i włączone do elektoratu Wirtembergii pod nazwą Nowej Wirtembergii. Należały tu wolne miasta Rzeszy: Aalen, Giengen an der Brenz, Heilbronn, Rottweil, Esslingen am Neckar, Reutlingen, Schwäbisch Gmünd, Schwäbisch Hall i Weil der Stadt oraz następujące zsekularyzowane posiadłości kościelne: księstwo kościelne Ellwangen, klasztor Zwiefalten, klasztor Comburg, klasztor Heiligkreuztal pod Altheim, klasztor Schöntal, klasztor Margrethausen, kolegiata Oberstenfeld i klasztorna część wsi Dürrenmettstetten. Te włości miały w sumie powierzchnię około 1609 km² ze 110 000 mieszkańców i przynosiły 700 000 guldenów podatku. Dla porównania utracone ziemie po lewej stronie Renu miały 388 km², 14 000 mieszkańców i 250 000 guldenów dochodów państwaKatalog wystawy wirtemberskiego muzeum krajowego: Baden und Württemberg im Zeitalter Napoleons, Stuttgart 1987, Tom 2, Referat: Hermann Schmid, Die Säkularisation und Mediatisation in Baden und Württemberg, s. 142. Nota bene: Przy przeliczaniu mil na system metryczny przyjęto, że mila wirtemberska = 7448,70 m.. Tworzenie administracji Nowej Wirtembergii powierzono ministrowi von Normann-Ehrenfels.
mały|Król Fryderyk I Wirtemberski, obraz Johanna Baptisty Seele, 1806 r.
3 października 1805 r. zawarł Fryderyk w Ludwigsburgu kolejne przymierze z Napoleonem. Wojska wirtemberskie dołączyły następnie do francuskich w trzeciej wojnie koalicyjnej. Pokój w Preszburgu podzielił Austrię Przednią pomiędzy Wirtembergię, Bawarię i Badenię. To oznaczało przyjęcie dalszych 125 000 mieszkańców do elektoratu Wirtembergii. W szczególności włączono następujące terytoria: hrabstwo Hohenberbg, Landvogtei Szwabii, posiadłość Ehingen, tak zwane miasta dunajskie: Mengen, Munderkingen, Riedlingen, Saulgau i Waldsee, a w Unterlandzie ziemie zakonu krzyżackiego (Amt Hornegg z Neckarsulm i Gundelsheim), ziemie joannitów i niewielkie terytorium rycerstwa Rzeszy. Z datą 1 stycznia 1806 r. Wirtembergia stała się suwerennym królestwem. Pierwszym królem pod imieniem Fryderyka I został dotychczasowy książę i elektor Fryderyk II. Z podpisaniem aktu konstytuującego Związek Reński. 12 lipca 1806 r. wystąpiła Wirtembergia ze Świętego Cesarstwa Rzymskiego Domu Niemieckiego. Po wstąpieniu do Związku Reńskiego zyskało Królestwo Wirtembergii 270 000 dalszych mieszkańców z terytoriów księstw i hrabstw Hohenlohe, Königsegg-Aulendorf, Thurn und Taxis, Waldburg i wielu innych posiadłości w Górnej SzwabiiArtykuł 24 traktatu Związku Reńskiego; dalsze zmiany terytorialne w artykułach 13–15, 18 i 19 Conföderationsacte des Rheinbundes vom 12. July 1806 bei Wikisource..
Rozwój w pierwszych latach królestwa Król Fryderyk I wraz z wojskiem wziął udział w roku 1809 w zdławieniu powstania ludowego Tyrolczyków i mieszkańców Vorarlbergu przeciw Napoleonowi. Po pokoju w Schönbrunnie królestwo Wirtembergii powiększyło się tereny Zakonu Krzyżackiego pod Mergentheim, przy czym bunt miejscowej ludności został krwawo stłumiony. Wreszcie liczba ludności wzrosła o kolejne 110 000 po traktacie paryskim z 28 lutego 1810 r. i związanymi z nim umowami granicznymi z BawariąUmowa państwowa z 18 maja 1810 r. (opublikowana w: Württembergisches Regierungsblatt Nr. 129). i BadeniąUmowa państwowa z 2 października 1810 r.. Do Wirtembergii wcielono Crailsheim i Creglingen oraz wcześniejsze miasta Rzeszy: Bopfingen, Buchhorn, Leutkirch, Ravensburg, Ulm und Wangen i tereny dawnego hrabstwa Montfort. Królestwo Bawarii otrzymało stare wirtemberskie ziemie Weiltingen a Wielkie Księstwo Badenii powiat Hornberg i gminę St. Georgen im Schwarzwald. W roku 1813 królestwo Wirtembergii dokupiło jeszcze należącą do Hohenzollernów posiadłość Hirschlatt. W sumie Wirtembergia powiększyła się z pierwotnych 9500 km² zamieszkanych przez 650 000 ludzi do 19 508 km² z 1 380 000 mieszkańcówWilli A. Boelcke: Sozialgeschichte Baden-Württembergs 1800–1989. Stuttgart 1989, s. 16..
W latach 1812/13 król Fryderyk I brał udział w inwazji Napoleona na Rosję. Z 15 800 wirtemberskich żołnierzy, z wyprawy tej powróciło tylko kilkuset. Pomimo tej porażki, królestwo pozostawało jako członek Związku Reńskiego po stronie francuskiej, aż do kolejnej wyniszczającej klęski Napoleona w bitwie pod Lipskiem w październiku 1813 r. Dopiero po niej Wirtembergia przeszła na stronę prowadzonej przez Austrię, Prusy i Rosję szóstej koalicji. 2 listopada 1813 r. król Fryderyk zmienił sojusze po tym, jak Austria traktatem z Fuldy zagwarantowała mu utrzymanie stanu posiadania i zachowanie suwerennościWürttemberg (Geschichte) w Brockhaus' Konversationslexikon 1894–1896, tom 16, s. 868..
Terytorialne zdobycze Wirtembergii nie zostały zrewidowane w nowym porządku terytorialnym Niemiec po Kongresie wiedeńskim, a przez to zostały niebezpośrednio według prawa międzynarodowego potwierdzone. Poprzez udział w wojnach napoleońskich i ich następstwa Królestwo przeżyło w swoich początkowych latach klęskę gospodarczą, która prowadziła do zwiększenia długu publicznego i do zubożenia szerokich warstw społecznych. To bardzo ciężkie położenie gospodarcze zostało jeszcze pogorszone poprzez nadzwyczaj zimny i naznaczony katastrofami naturalnymi rok 1816. Emigracja do Europy wschodniej i Ameryki Północnej wzrosła gwałtownie.