Zagłada Żydów na Ukrainie – niemal całkowita zagłada Żydów na terytoriach USRR, zajętych przez ZSRR terytoriach II Rzeczypospolitej, które znalazły się następnie pod okupacją III Rzeszy (Komisariat Rzeszy Ukraina, Dystrykt Galicja Generalnego Gubernatorstwa) i pod okupacją rumuńską (Bukowina północna i Transnistria) dokonana po ataku Niemiec na ZSRR przez siły policyjne III Rzeszy i Królestwa Rumunii. 1,4Холокост на территории СССР: Энциклопедия, Moskwa 2009, s. 999–1001. – 1,6Alexander Kruglov, Jewish Losses in Ukraine 1941–1944, [w:] The Shoah in Ukraine: History, Testimony, Memorialization, Ray Brandon, Wendy Lower (red.), Bloomington, Ind., 2008, s. 273. mln Żydów zamieszkujących Ukrainę zginęło w wyniku działań niemieckich oraz rumuńskich. W gettach, obozach pracy i w ukryciu do czasu powrotu Armii Czerwonej przeżyło około 100 tys. Żydów; ponad 900 tys. zdołało ewakuować się w głąb ZSRR przed nadejściem Wehrmachtu. Holocaust na Ukrainie (jak i w całym ZSRR) charakteryzował się tym, że większość Żydów rozstrzelano podczas wielkich egzekucji w pobliżu miejsc ich zamieszkania i zakopano w „dołach śmierci” mieszczących tysiące ofiar. Wyjątkiem było 345 tys. osób, głównie galicyjskich Żydów, wywiezionych do obozów śmierci i zagazowanychAlexander Kruglov, Jewish Losses in Ukraine..., s. 288..
Rok 1941 thumb|Mapa Holocaustu na Ukrainie
Atak na ZSRR – pogromy i „akcje oczyszczające” Atakowi Niemiec na ZSRR od początku towarzyszyły zbrodnie na Żydach, aczkolwiek początkowo nie wydano w tym celu jasnych rozkazów. Zadaniem Einsatzgruppen otrzymanym przed rozpoczęciem wojny było „oczyszczanie” terenu z sowieckich funkcjonariuszy i „elementów radykalnych”. Jednak powszechne utożsamianie Żydów z komunizmem przez funkcjonariuszy niemieckich spowodowało, że zabijanie Żydów traktowali oni jak oczywistość. W rozkazie do dowódców Einsatzgruppen 1 lipca 1941 Reinhard Heydrich doprecyzował, że „operacje oczyszczające” mają być skierowane „przede wszystkim przeciw komunistom i Żydom”Kai Struve, Tremors in the Shatterzone of Empires: Eastern Galicia in Summer 1941, [w:] Shatterzone of Empires: Identity and Violence in the German, Habsburg, Russian, and Ottoman Borderlands, Omer Bartov, Eric D. Weitz (red.), Bloomington: Indiana University Press, 2013, s. 460.. Początkowo zabójstwa dotyczyły głównie żydowskiej inteligencji (uznawanej za potencjalny czynnik oporu) oraz funkcjonariuszy i urzędników sowieckich narodowości żydowskiejAlexander Kruglov, Jewish Losses in Ukraine..., s. 274.. Dopiero po kilku tygodniach okupacji Einsatzgruppen przystąpiły do masowych, nieselektywnych mordów na ludności żydowskiej.
17 czerwca Heydrich na odprawie oficerów Einsatzgruppen zachęcał ich do podżegania „miejscowych środowisk antykomunistycznych i antyżydowskich” na zajmowanych terenach do przeprowadzania pogromów Żydów; rozkaz został powtórzony w formie pisemnej 29 czerwca 1941Powtórzenie rozkazu w formie pisemnej mogło być motywowane małą liczbą pogromów do 29 czerwca 1941. – zob. Kai Struve, Tremors in the Shatterzone of Empires..., przyp.55.. Podczas ataku niemieckiego na ZSRR w miejscowościach Galicji Wschodniej, Wołynia i Bukowiny północnej, zgodnie z tymi dyrektywami, doszło do antyżydowskich pogromów ze strony ludności miejscowejKai Struve, Tremors in the Shatterzone of Empires..., s. 473.Холокост на территории СССР..., s. 755.. Żydzi ginęli także w egzekucjach dokonywanych przez jednostki niemieckie; niekiedy pogromy i egzekucje odbywały się jednocześnie. W „oczyszczających akcjach” wraz z Niemcami oraz samodzielnie brały udział milicje oraz grupy marszowe OUNKai Struve, “Rites of Violence? The Pogroms of Summer 1941”, “Polin: Studies in Polish Jewry”, Vol. 24, “Jews and Their Neighbours in Eastern Europe since 1750”. Oxford: Littman Library of Jewish Civilization, 2012, s. 267.. Zdaniem Johna-Paula Himki Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów Stepana Bandery chciała poprzez zbrodnie antyżydowskie przypodobać się Niemcom i udowodnić, że zasługuje, by pozwolić jej na tworzenie państwa ukraińskiegoJohn-Paul Himka, The Lviv Pogrom of 1941: The Germans, Ukrainian Nationalists, and the Carnival Crowd, [w:] Canadian Slavonic Papers/Revue canadienne des slavistes Vol. LIII, Nos. 2–3–4, June-September-December 2011, s. 234 wersja elektroniczna..
Pod koniec czerwca 1941 na zamku w Łucku niemiecka armia zabiła 1160 żydowskich mężczyzn przyprowadzonych tam do pracy. We Lwowie i Tarnopolu w pogromach i egzekucjach zabito po kilka tysięcy Żydów, w Brzeżanach i Złoczowie kilkuset. W Dobromilu spalono synagogę, w Samborze Ukraińcy zamordowali około 50 osób. W Krzemieńcu pogrom pochłonął około 130 ofiar. Modus operandi tych akcji najczęściej wyglądał tak, że milicja ukraińska wyłapywała Żydów i doprowadzała ich na miejsce egzekucji. Podczas obław na Żydów oraz doprowadzania ich dochodziło do spontanicznych aktów przemocy ze strony ludności cywilnejJohn-Paul Himka, The Lviv Pogrom of 1941..., s. 236–242.. W organizacji pogromów aktywnie brały udział jednostki Einsatzgruppen, jednakże zdarzały się pogromy wywołane bez ich udziałuTimothy Snyder, The Life and Death of Western Volhynian Jewry..., s. 91..
Na zwiększenie liczby pogromów miały wpływ masakry więzienne NKWD i odnalezienie przez ludność ciał zabitych więźniówKai Struve, “Rites of Violence...”, s. 268.. Zostało to wykorzystane przez Niemców i nacjonalistów ukraińskich do propagandy antysemickiej, zgodnie z którą Żydzi odpowiadali za komunizm. Aktywiści OUN-B rozlepiali w przeddzień pogromu we Lwowie plakaty z hasłem „Narodzie – wiedz! Moskwa, Polska, Węgrzy, żydostwo – twój wróg. Niszcz ich!”Karel C. Berkhoff, Marco Carynnyk, „The Organization of Ukrainian Nationalists and Its Attitude toward Germans and Jews: Iaroslav Stets’ko’s 1941 „Zhyttiepys”, Harvard Ukrainian Studies XXIII (3/4) 1999, s. 154.John-Paul Himka, The Lviv Pogrom of 1941..., s. 225.. Podczas tych pogromów zmuszano Żydów do wydobywania ciał ofiar NKWD z grobów oraz do ich obmywania. Poniżano ich jako rzekomo winnych dokonanych zbrodniKai Struve, „Rites of Violence...”, s. 269–270..
Podawane są liczby od 35 do ponad 120 pogromów w Galicji Wschodniej i na Wołyniu, w których zginęło od 12 tys. do 35 tys. Żydów. Zdaniem Timothy Snydera lokalne milicje odpowiadają za śmierć prawie 20 tys. ŻydówW pierwszych kilku dniach wojny lokalne milicje – z różnoraką pomocą i zachętą Niemców lub bez niej – zabiły albo podburzyły innych do zabicia w pogromach około 19 655 Żydów – T. Snyder, Skrwawione ziemie..., s. 220.. Według Aleksandra Krugłowa w całym lipcu 1941 ofiarą zarówno pogromów ze strony czynników lokalnych oraz egzekucji niemieckich padło 38–39 tys. Żydów, najwięcej w obwodach czerniowieckim i tarnopolskim (po 9 tys. ofiar) oraz lwowskim (7 tys.).
Radykalizacja niemieckiej polityki wobec Żydów
A. Krugłow uważa, że 21 lipca 1941 Himmler podczas pobytu we Lwowie wydał Wyższemu Dowódcy SS i Policji oddelegowanemu do Komisariatu Rzeszy Ukraina Friedrichowi Jeckelnowi ustny rozkaz rozstrzeliwania wszystkich żydowskich mężczyzn niezdolnych do pracy, co przyczyniło się do podwojenia liczby ofiar; w sierpniu 1941 Niemcy rozstrzelali około 62 tys. ukraińskich Żydów, z czego połowę w obwodzie proskurowskim; ogółem zabójstw dokonywano już w 15 obwodach USSRAlexander Kruglov, Jewish Losses in Ukraine..., s. 275.. Wciąż niezadowolony z liczby zabitych Himmler wezwał do siebie Jeckelna 12 sierpnia 1941 i prawdopodobnie wydał mu ustny rozkaz zabijania także żydowskich kobiet i dzieci. Od końca sierpnia 1941 Einsatzgruppen rozstrzeliwały Żydów bez względu na płeć i wiek. thumb|Fotografia znana pod nazwą „Ostatni Żyd w Winnicy”
Pierwszą wielką zbrodnią tego rodzaju była masakra w Kamieńcu Podolskim, gdzie w dniach 26–28 sierpnia 1941 policja porządkowa oraz kompania sztabowa pod dowództwem Jeckelna zabiły ponad 22 tys. Żydów wygnanych z Węgier i miejscowych; zbrodnia ta posłużyła za wzór dla następnych egzekucjiTimothy Snyder, Skrwawione ziemie..., s. 225.. W kolejnym miesiącu, wrześniu, liczba ofiar została ponownie podwojona (136–137 tys. zabitych). Ciężar zbrodni przeniósł się do obwodu kijowskiego. Po zajęciu Kijowa przez Wehrmacht doszło w mieście do serii wybuchów min podłożonych przez sowieckich saperów w budynkach urzędów; zginęło kilkudziesięciu Niemców. Winą za ich śmierć obarczono Żydów. W dniach 29–30 września w Babim Jarze pod Kijowem SS rozstrzelało 33 771 kijowskich Żydów sprowadzonych tam pod pretekstem przesiedleniaTimothy Snyder, Skrwawione ziemie..., s. 227.. Był to największy masowy mord podczas Holocaustu na terenie ZSRR; w późniejszym czasie mordy w Babim Jarze kontynuowano (zginęło tam w sumie 50–150 tys. ludzi).
W 1941 roku większość masakr odbyła się jeszcze w strefie okupacji wojskowej, pod pretekstem konieczności wynikających z prowadzenia wojny. Himmler twierdził, że Żydów (w tym kobiety i dzieci) zabija się jako „partyzantów”Timothy Snyder, Skrwawione ziemie..., s. 241.. W związku z tym, że gdy Himmler wydawał rozkaz z 12 sierpnia, front szybko przesuwał się na wschód, masowa eksterminacja Żydów na Ukrainie zaczęła się w rejonach wschodnich i środkowych a dopiero później została przeniesiona na zachódTimothy Snyder, The Life and Death of Western Volhynian Jewry, 1921-1945, [w:] The Shoah in Ukraine: History, Testimony, Memorialization, Ray Brandon, Wendy Lower (red.), s. 92.. Masakry dokonywane przez SS i policję odbywały się w ścisłej współpracy z WehrmachtemPo masowej egzekucji w Kamieńcu Podolskim Wehrmacht systematycznie współpracował z Einsatzgruppen i siłami policyjnymi w niszczeniu społeczności żydowskich. Po zajęciu miasteczka lub miasta policja (jeżeli była na miejscu) wyłapywała niektórych mężczyzn żydowskiego pochodzenia i rozstrzeliwała ich. Armia ewidencjonowała resztę mieszkańców, odnotowując Żydów. Później Wehrmacht i policja negocjowały, ilu spośród pozostałych Żydów można zabić, a ilu należy pozostawić przy życiu i zamknąć w getcie jako siłę roboczą.Po tej selekcji policja organizowała drugą egzekucję, po czym armia często dostarczała ciężarówek, amunicji i strażników. Jeżeli na miejscu brakowało policji, armia samodzielnie rejestrowała Żydów i organizowała pracę przymusową. Policja dokonywała zabójstw później.- T. Snyder, Skrwawione ziemie..., s. 225.. Żydów Berdyczowa eksterminowano całkowicie już 12 września, Winnicy 19 września, a Dniepropetrowska 13 października 1941. Na zachodzie jednym z wyjątków było Równe, wybrane na stolicę Komisariatu Rzeszy Ukraina. 6 listopada 1941 z rozkazu komisarza Ericha Kocha w lesie Sosenki zabito 17 tys. rówieńskich Żydów, pozostałych 10 tys. zamknięto w getcieTimothy Snyder, Skrwawione ziemie..., s. 247.. We wrześniu i październiku zamordowano 5,5 tys. Żydów z Ostroga, centrum kultury żydowskiej na WołyniuDieter Pohl, The Murder of Ukraine’s Jews under German Military administration and in the Reich Commissariat Ukraine, [w:] The Shoah in Ukraine: History, Testimony, Memorialization, Ray Brandon, Wendy Lower (red.), s. 43..
Do początków 1942 roku zgładzono 1/3 Żydów na Ukrainie – 518 tysięcy – głównie w rejonach centralnych i wschodnich (Kijów, Mikołajów, Czernihów, Sumy, Odessa)Alexander Kruglov, Jewish Losses in Ukraine..., s. 280..
Sytuacja w strefie okupacji rumuńskiej