Tescelozaur (Thescelosaurus, ze starogreckiego θέσκελος – theskelos – co znaczy „boski”, „cudowny”, „zdumiewający” – i σαυρος sauros – „jaszczur”) – rodzaj niewielkiego dinozaura ptasiomiednicznego o niepewnej pozycji filogenetycznej, być może ornitopoda, który pojawił się na samym końcu okresu kredowego w Ameryce Północnej, należąc do ostatniej fauny przed wymieraniem kredowym około 66 milionów lat temu. Zachowanie do czasów współczesnych i kompletność wielu okazów wskazuje, że mógł preferować tereny zlokalizowane w pobliżu strumieni.
Ten dwunożny dinozaur został poznany na podstawie kilku niepełnych szkieletów, wskazujących, że osiągał pomiędzy 2,5 i 4 m długości. Miał silne tylne łapy, niewielkie szerokie palce i głowę zaopatrzoną w wydłużony, zaostrzony pysk. Budowa zębów i pazurów sugeruje, że żywił się roślinami. Rodzaj ten opisywany jest przez większość autorów jako wyspecjalizowany ornitopod bazalny, tradycyjnie określany mianem hipsylofodonta, ale współcześnie uznaje się jego odrębność. W rodzaju umieszczano kilka gatunków, spośród których obecnie akceptowane są: gatunek typowy T. neglectus oraz T. garbanii i T. assiniboiensis.
W 2000, w okazie odsłoniętym w 1993 w Dakocie Południowej (USA) odkryto coś, co początkowo uznano za skamieniałe serce. Dalsze badania nie potwierdziły jednak tej śmiałej hipotezy. Więcej na ten temat poniżej w rozdziale Paleobiologia.
Budowa Thescelosaurus był dwunożnym zwierzęciem o masywnej budowie, prawdopodobnie roślinożernym, ale nie wyklucza się też wszystkożerności. Dinozaur mógł paść się wśród niskiej roślinności o wysokości do ok. 1 m. Żywił się selektywnie. Potrafił żuć, trzymając pokarm w jamie ustnej. Wzdłuż kości szczękowej przebiegał wydatny grzebień, podobnie jak na kości zębowej. Obecność tych grzebienii wraz z położeniem zębów, leżących głęboko wewnątrz w stosunku do zewnętrznej powierzchni czaszki, uznaje się za dowód na obecność policzków mięśniowych. Obok długiego i wąskiego dzioba występowały również zęby przedszczękowe (jest to wśród ornitopodów cecha prymitywna). Istniały 2 typy zębów (uzębienie heterodontyczne): małe, ostro zakończone zęby przedszczękowe oraz liściokształtne zęby policzkowe. Na obu kościach przedszczękowych występowało po 6 niewielkich zębów, a jej przednia część tworzyła bezzębny dziób. Długie, prętowate kości powiekowe były zlokalizowane nad oczami i przybierały wygląd ciężkich, kostnych brwi.
Tescelozaur miał krótkie, szerokie, pięciopalczaste dłonie oraz czteropalczaste stopy zakończone kopytkowato. Długi ogon od części środkowej do końca wzmacniały skostniałe ścięgna, redukujące jego giętkość. Szeroka klatka piersiowa oznaczała też, że miał szerokie plecy. Kończyny cechowały się solidną budową. Dzięki swym długim przednim łapom i szerokim dłoniom zwierzę mogło być zdolne do poruszania się na czterech łapach. Ta hipoteza nie została szeroko przedyskutowana w literaturze naukowej, choć pojawia się w pracach popularnonaukowych. Charles Mortram Sternberg przedstawił próbę rekonstrukcji zwierzęcia z kością ramienną ułożoną prostopadle do ciała. Według innych propozycji kość ta mogła być zlokalizowana wzdłuż boku. Jak zauważył Peter Galton, kości kończyny górnej u większości ptasiomiednicznych łączą się stawowo z barkiem poprzez powierzchnię stawową tworzoną przez cały koniec bliższy kości, w przeciwieństwie do ssaków wytwarzających w tym miejscu główkę i panewkę. Ułożenie powierzchni różni się od obserwowanego w przypadku Hypsilophodon i zwierząt-biegaczy w ogólności. U jednego ze znalezionych okazów doszukano się patologii kości, śródstopie prawe łączyło się u wierzchołka uniemożliwiając płynne ruchy. thumb|left|Głowa i przednie łapy tescelozaura w Rocky Mountain Dinosaur Resource Center Po bokach żeber znaleziono duże, choć cienkie, płaskie, zmineralizowane płytki. Ich funkcji nie wyjaśniono. Mogły odgrywać pewną rolę w wymianie gazowej. Jednakże nie stwierdzono na nich śladu rzeźbienia przez przyczepy mięśni ani innych śladów ich przyłączenia, co świadczy przeciwko teorii funkcji oddechowej. Niedawne badania histologiczne płytek pochodzących prawdopodobnie od osobnika prawie dorosłego wykazało, że mogły one powstawać jako struktury chrzęstne i kostnieć z wiekiem zwierzęcia. Płytki takie znaleziono także u kilku innych ornitopodów i ich krewnych zaliczanych do cerapodów. thumb|Porównanie wielkości tescelozaura i człowieka Nie wiadomo, co tworzyło powłokę okrywającą ciało dinozaurów tego rodzaju: czy były to łuski, czy też coś innego. Odkryte ślady dają jedynie wskazówki do stawiania możliwych hipotez. Charles Whitney Gilmore opisał łaty zwęglonego materiału w okolicy barków jako możliwy naskórek o dziurkowatej powierzchni, jednak bez regularnego wzoru. William J. Morris zasugerował obecność pancerza w formie niewielkich tarczek. Według niego leżały u jednego z osobników co najmniej u połowy szyi. Tarczek tych jednakże nie znaleziono u innych połączonych stawowo okazów tescelozaura, wobec czego tarczki Morrisa mogą w rzeczywistości należeć do krokodyla.
Ogólnie anatomia kośćca tego rodzaju udokumentowana została dobrze, a rekonstrukcje opublikowano w kilku pracach. Przeprowadzono rekonstrukcje szkieletu i wykonano modele. Kościec poznano na tyle dobrze, by móc sporządzić szczegółowe rekonstrukcje mięśni biodra i kończyny dolnej. Długość zwierzęcia szacuje się na 2,5 do 4 m, zaś masę ciała na 200–300 kg. Długość dużego osobnika stanowiącego holotyp T. garbanii oszacowano na 4-4,5 m. Może to być przejaw dymorizmu płciowego: jedna z płci osiągała rozmiary większe, niż przeciwna. Poznano również szczątki (głównie zęby) osobników młodych, znalezione w kilku różnych miejscach.
Systematyka Pozycję tescelozaura na drzewie rodowym ornitopodów przedstawia poniższy kladogram pochodzący z pracy Browna i współpracowników z 2013. Uproszczono go poprzez pominięcie ornitopodów mniej bazalnych od tenontozaura (mieszczą się tam iguanodonty, w tym hadrozaury). Dinozaury opisywane niegdyś jako hipsylofodonty są lokowane w różnych miejscach drzewa od agilizaura czy Hexinlusaurus aż do hipsylofodonta czy gasparinizaury.
Thescelosaurus umieszczono pierwotnie wśród hipsylofodontów, grupy małych ornitopodów obejmującej rodzaj hipsylofodon. Tescelozaur różnił się jednak od nich masywniejszą budową ciała oraz innym kształtem przednich łap i, co zauważono bardziej współcześnie, niezwykłą jak dla nich długością czaszki. Peter Galton w 1974 zaprezentował zmianę tego klasycznego ułożenia, sugerując, że z powodu struktury swych tylnych łap i ogólnie ciężkiej budowy (niestworzonej dla biegu), powinien zostać włączony do rodziny iguanodontów. Nie powielano tego poglądu, a Morris argumentował silnie przeciwko klasyfikacji Galtona. W końcu jednak i galtońskie Iguanodontidae okazały się polifiletyczne, nie tworzyły więc naturalnej grupy. Nie było więc dla nich miejsca we współczesnej kladystyce.
Choć Hypsilophodontidae uznawano za grupę naturalną we wczesnych latach sześćdziesiątych XX wieku, pogląd ten upadł. Hypsilophodontidae okazały się rodziną nienaturalną, złożoną z różnych zwierząt stanowiących bliższych bądź dalszych krewnych iguanodontów, parafiletyczną, obejmującą różne małe klady czy blisko spokrewnione taksony. Hipsylofodonty (w liczbie mnogiej) rozumie się teraz jako termin nieformalny oznaczający grad, a nie klad. Tescelozaur nie znalazł miejsca wśród kladów bardzo bazalnych ani bardzo zaawansowanych ewolucyjnie wśród „hipsylofodontów”. Jeszcze jedna kwestia może potencjalnie rodzić problemy z klasyfikacją tescelozaura: nie wszystkie szczątki zaliczone do T. neglectus muszą koniecznie do niego należeć. Clint Boyd i współpracownicy stwierdzili, że w obrębie kladu Thescelosaurus leży rodzaj bugenazaura. Wtedy przypisany temu rodzajowi gatunek należałby do rodzaju tescelozaur, który zawierałby co najmniej 2 i prawdopodobnie trzeci gatunek, natomiast kilka osobników wcześniej zaliczonych do T. neglectus nie mogłoby być dłużej umieszczane w tym rodzaju. Tescelozaur wydaje się być blisko spokrewniony z parksozaurem.
Rozdzielenie Hypsilophodontidae pociągnęło za sobą utworzenie nowej rodziny Thescelosauridae. Ten obszar drzewa rodowego dinozaurów był historycznie skomplikowany, gdyż brakowało badań. Jednak publikacje Clinta Boyda i współpracowników oraz Caleba Browna i współpracowników tyczyły się właśnie tych ptasiomiednicznych. Boyd et al. (2009) i Brown et al. (2011) posortowali północnoamerykanskie „hipsylofodonty” do dwóch spokrewnionych grup. Pierwsza obejmowała orodroma, oryktodroma i zefirozaura, kolejna zaś parksozaura i tescelozaura. Brown et al. (2013) otrzymali podobne wyniki, dodając jednak do kladu orodroma nowy rodzaj Albertadromeus. Opisał również długopyskie formy azjatyckie jako Jeholosauridae lokując je w kladzie tescelozaura. Zdefiniowano też formalnie klad obejmujący Thescelosaurus neglectus, Orodromeus makelai, ich ostatniego wspólnego przodka oraz wszystkich jego potomków, podobnie uczyniono z mniejszymi kladami Orodrominae i Thescelosaurinae.
Analiza filogenetyczna przeprowadzona przez Boyda (2015), mająca na celu ustalenie pozycji filogenetycznej tescelozaura i innych dinozaurów tradycyjnie zaliczanych do Hypsilophodontidae nie potwierdziła jego przynależności do ornitopodów. Z przeprowadzonej przez Boyda analizy wynika, że najbliższymi znanymi krewnymi rodzaju Thescelosaurus są południowoamerykańskie rodzaje Talenkauen, Notohypsilophodon i Macrogryphosaurus. Taksonem siostrzanym do kladu obejmującego te cztery rodzaje jest Parksosaurus; klad obejmujący Thescelosaurus i jego czterech najbliższych krewnych jest z kolei siostrzany do kladu obejmującego rodzaje Changchunsaurus i Haya. Klad obejmujący siedem wyżej wymienionych rodzajów (przez Boyda nazywany Thescelosaurinae) jest siostrzany do podrodziny Orodrominae, obejmującej według analizy Boyda rodzaje Orodromeus, Zephyrosaurus, Oryctodromeus i Koreanosaurus. Podrodziny Thescelosaurinae i Orodrominae razem tworzą rodzinę Parksosauridae, która według analizy Boyda jest siostrzana do kladu Cerapoda obejmującego ornitopody i marginocefale (tj. ceratopsy i pachycefalozaury).
Historia badań i podział systematyczny rodzaju thumb|left|Holotyp T. neglectus w Smithsonian Museum, z czaszką i szyją zrekonstruowaną dzięki kamptozaurowi Holotyp tescelozaura został odkryty w 1891 przez paleontologów Johna Bella Hatchera i Williama H. Utterbacka w hrabstwie Converse w stanie Wyoming w USA, w późnomastrychckiej (kreda górna) warstwie osadów należących do formacji Lance. Holotyp został oznaczony symbolem USNM 7757 i przez szereg lat był przechowywany w skrzyni, w której przewieziono go drogą morską, dopóki Charles Whitney Gilmore z należącego do Smithsonian Institution Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie nie wypreparował go i nie opisał w krótkiej publikacji z 1913, nadając mu nazwę T. neglectus (neglectus – zaniedbany). W tamtych czasie uczony sądził, że zwierzę jest blisko spokrewnione z kamptozaurem. W 1915 sporządził szczegółową monografię, opisując dobrze zachowany szkielet. Okaz typowy znaleziony został z zachowaną większością połączeń stawowych. Brakowało tylko głowy i szyi, które zostały zniszczone przez erozję. Nadana nazwa rodzajowa odnosi się do zaskoczenia, jakie przeżył Gilmore, spotykając okaz w wyjątkowo dobrym stanie, a na który przez tak długi czas nie zwracano uwagi. Uznał zwierzę za lekkie, zwinne stworzenie, przypisując je do Hypsilophodontidae, wtedy rodziny niewielkich, dwunożnych dinozaurów. thumb|Rekonstrukcja holotypu wedle Charlesa Gilmore’a z 1915