thumb|250px|Egipt na tle starożytnego Bliskiego Wschodu w I poł. II tysiąclecia p.n.e. thumb|250px|Inskrypcje grobowe Mentuhotepa II Średnie Państwo – okres w historii starożytnego Egiptu obejmujący panowanie XI i XII, a według niektórych również XIII dynastii, w latach od ok. 2050 do ok. 1760 p.n.e. Jego cechą charakterystyczną był powrót do politycznej jedności i odbudowa potęgi egipskiej monarchii.

Żmudna konsolidacja Dolnego (X dynastia z Heliopolis) i Górnego Egiptu (XI dynastia z Teb) pod koniec trwania Pierwszego Okresu Przejściowego doprowadziła do starcia obu królestw. Górę wzięli tebańczycy, których rządy otworzyły nowy etap historii Egiptu. Odrodzenie władzy centralnej i ponowne narzucenie administracyjnego jarzma zapoczątkowało odrodzenie wewnętrzne, a na późniejszym etapie również zewnętrzne państwa faraonów.

Udane podboje ziem bogatych w surowce oraz zabezpieczenie szlaków handlowych stworzyło dogodne warunki do rozwoju egipskiego rzemiosła, z kolei wzrost handlu doprowadził do niespotykanego do tej pory na Bliskim Wschodzie dobrobytu. Za czasów panowania władców XII dynastii Egipt wszedł w okres wielkiego rozkwitu kulturowego ustanawiając wzorce klasyczne, do których później odwoływały się kolejne pokolenia.

Siłą inercji zdobycze tego okresu przetrwały osłabienie władzy centralnej widocznej za panowania XIII dynastii, a okres długotrwałej pomyślności zakończył dopiero najazd azjatyckich Hyksosów w XVII wieku p.n.e.

Zjednoczenie Egiptu w czasach panowania XI dynastii

Pierwszy Okres Przejściowy był wynikiem politycznego i społeczno-gospodarczego upadku Starego Państwa. Rozkład władzy centralnej i brak dobrze zorganizowanej administracji doprowadził do usamodzielnienia się poszczególnych nomów. Podlegały one odtąd dziedzicznym rządom dotychczasowych nadzorców (nomarchów) i dopiero za panowania X dynastii z Herakleopolis oraz równolegle panującej XI dynastii tebańskiej doszło do symultanicznego procesu konsolidacji władzy w Górnym i Dolnym Egipcie.

Pierwszym władcą okresu Średniego Państwa i zarazem jego twórcą był piąty z władców XI dynastii tebańskiej Mentuhotep II (syn Intefa III). Około czternastego roku jego panowania wybuchła wojna pomiędzy Górnym Egiptem ze stolicą w Tebach a rządzonym z Herakleopolis Dolnym Państwem. Przebieg konfliktu pozostaje nieznany, a jedynym reliktem tego wydarzenia wydaje się być tzw. grobowiec wojowników z Deir el-Bahari mieszczący przypuszczalnie ciała poległych żołnierzy. Unifikacja nie przebiegała bez oporu nawet po śmierci ostatniego władcy z Herakleopolis Merikare, ponieważ dopiero około 39. roku panowania Mentuhotep II przybrał wymowne imię Króla Górnego i Dolnego Egiptu Horusa – tego, który zjednoczył oba kraje.

Nowy faraon resztę panowania poświęcił na odbudowanie jednolitej struktury administracyjnej państwa. Co ważne, rządził ze swojej starej stolicy i większość jego korpusu urzędniczego składała się z zaufanych tebańczyków. Po zjednoczeniu zreformowane zostały tylko urzędy Dolnego Egiptu, a nomom północnym przydzieleni zostali zaufani nadzorcy, stworzono także stanowisko gubernatora rejonu delty oraz przywrócono stanowiska kanclerzy i wezyra. Zakres władzy tych nowych oficjeli był znaczny a skalę samodzielności niektórych z nich potwierdzają inskrypcje (do dowództwa armii i przeprowadzania samodzielnych kampanii wojennych włącznie). Była to jednak cena za skuteczne ograniczenie ambicji i ukrócenie samowoli przyzwyczajonych do całkowitej niezależności nomarchów.

Na panowanie Mentuhotepa II przypadła również odbudowa prestiżu militarnego Egiptu. Za jego rządów przeprowadzono wyprawy przeciwko Libijczykom, koczownikom z Synaju oraz Nubii i chociaż chronologia tych wydarzeń pozostaje sprawą dyskusyjną, wiadomo że w tej ostatniej z wymienionych wypraw, dzięki kampaniom z roku 29. i 31. udało się przywrócić zwierzchność egipską aż po Drugą Kataraktę. Wyprawy te miały niebagatelne znaczenie gospodarcze, ponieważ zabezpieczały i udrażniały szlaki karawanowe oraz zapewniały dopływ surowców z miejscowych kopalń.

W materiale archeologicznym z czasów rządów Mentuhotepa widoczny jest bardzo wyraźny ruch w polityce budowlanej państwa, która stanowiła jeden z najistotniejszych mierników staroegipskiej prosperity. Najważniejsze stanowiska to między innymi El-Ballas, Dendera, El-Kab i Abydos.

Cieniem na rządach Mentuhotepa II położyła się jednak słabość następstwa. Pomimo pewnych osiągnięć takich jak zapoczątkowanie budowy umocnień regionu wschodniej delty, czy kontynuacja polityki budowlanej, rządy wiekowego Mentuhotepa III i Mentuhotepa IV wydają się wskazywać na osłabienie państwowości. W Kanonie Turyńskim, jednym z podstawowych źródeł dla periodyzacji dziejów Egiptu, Mentuhotep IV nie został nawet wymieniony. W inskrypcjach z tego okresu pojawia się natomiast wezyr Amenemhat, tytułowany dziedzicznym księciem i gubernatorem. Zbieżność imion z pierwszym władcą kolejnej XII dynastii Amenemhatem I rodzi przypuszczenia, że na dworze tebańskim mogło dojść do przewrotu.

Początki panowania XII dynastii thumb|left|150px|Głowa posągu Senusereta I

Nowy władca Amenemhat I, którego imię własne oznaczało Amon jest na czele, pochodził z północy i był synem kapłana Sezostrisa i Nofret. Jego imię Horusowe Odnawiający narodziny oznaczało w zasadzie pierwszy z rodu. Początki jego panowania to jednak czas kontynuacji, a to każe snuć kolejne domysły dotyczące zmiany dynastii i przypuszczać, że następstwo równie dobrze mogło dokonać się poprzez wybór jakiego dokonał ostatni z faraonów XI dynastii. Aby wzmocnić własną pozycję nowy faraon odwołał się, podobnie jak poprzednicy, do religii. Spreparowano w tym celu Przepowiednię Neferti, która opisywała wojnę domową i chaos w królestwie zakończony wstąpieniem na tron Amenemhata. Oficjalnie przypisywano ją fikcyjnemu kapłanowi z czasów faraona Snofru.

Jedną z największych zmian jakie wprowadził Amenemhat I była reforma administracji. Rozpoczęła się ona przeniesieniem stolicy państwa do Iczi-Taui w pobliżu Liszt w środkowym Egipcie (wciąż nieodnaleziona). Miało to symbolizować, podobnie jak w czasach wcześniejszych, jedność i nowy porządek, wydaje się również, że zdrowy rozsądek nakazywał nowemu władcy uniezależnić się od zdominowanych przez tebańczyków struktur. Dalsze zmiany poszły w kierunku znacznej centralizacji procesów decyzyjnych, ujednolicenia systemu podatkowego, zlikwidowania dziedziczności urzędu nomarchy i co najważniejsze przywrócenia poboru wojskowego. Jego działania na polu gospodarczym (rozbudowa systemu irygacyjnego i wydobycie kruszców) znacznie przyczyniła się do podniesienia standardu życia poddanych, a państwowy kult Amona posłużył do konsolidacji monarchii.

Kolejną z nowości wprowadzonych za rządów Amenemhata było ustanowienie ok. 20. roku panowania koregencji. Polegało to na powołaniu do władzy starszego z synów Senusereta I (Suzostrisa I), który objął władzę nad armią. Był to przyczynek do powszechnej praktyki w ciągu całego panowania XII dynastii. Ruch ten, niezwykle przewidujący i zapewniający następstwo, doprowadził do aktywizacji polityki zagranicznej. W roku 23. i 29. panowania Amenemhata jego syn odbył zwycięskie kampanie w Nubii, a niejaki Nessumontu w 24. pokonał „Azjatów” na Synaju. Zagwarantowało to dostawy surowców z tamtejszych kopalń i przyczyniło się do ponownego nawiązania kontaktów dyplomatycznych z Syropalestyną. Podczas kolejnej kampanii Senusereta przeciwko Libijczykom stary władca został zamordowany. Senuseret szybko jednak opanował sytuację i zapobiegł anarchii.

Długotrwałe rządy Senusereta I, które według Manethona trwały prawie pół wieku, były okresem wewnętrznej stabilności i dalszego poszerzania granic kosztem południowych sąsiadów. Ulokowanie silnego garnizonu w Buhen, który stał się twierdzą graniczną, zapewniło zwierzchnictwo nad krajem Kusz, terytorium niezwykle ważnym ze względu na wydobywane tu złoto, ametyst i miedź.

Za rządów jego następcy Amenemhata II, uznawanych powszechnie za bardzo pokojowe, nastąpiła ekspansja polityczna Egiptu w Syropalestynie. Świadczą o tym egipskie tytuły, które przyjęli lokalni książęta Byblos, a także odnalezione w mieście egipskie artefakty i zapisy hieroglificzne.

Apogeum świetności thumb|150px|Znacznik graniczny z czasów Senusereta III Rządy następcy Amenemhata II Senusereta II, znanego głównie z rozpoczęcia prac irygacyjnych w Fajum, przyćmiło panowanie jego imiennika i następcy Senusereta III. Ten ostatni w przeciwieństwie do dwóch poprzedników okazał się wielkim wojownikiem. Znane są jego ekspedycje do Nubii w 8., 10. i 16. roku jego panowania, co jak się wydaje było reakcją na pewne rozluźnienie zwierzchnictwa egipskiego nad terenami nubijskimi na północ od Trzeciej Katarakty. Regularny podbój tej krainy okazał się niezwykle brutalny, a ich opis odnaleźć można w zachowanych inskrypcjach. Nowa granica ustanowiona została w Semna. Wiadomo również o przynajmniej jednej kampanii wojennej Senusereta III w Syrii przeciwko koczowniczym Mencziu.

Zwycięskie wojny zdecydowanie umocniły autorytet Egiptu na zewnątrz, miały również niezwykle istotne znaczenie ekonomiczne. Niezakłócone dostawy do egipskich warsztatów surowców z Nubii i Synaju oraz rosnące zapotrzebowanie na wytwarzane w nich dobra na całym starożytnym Bliskim Wschodzie, przyczyniły się do intensywnego wzrostu gospodarczego i napływu siły roboczej. 20 lat samodzielnych rządów Senusereta III i prawie 50 jego następcy Amenemhata III doprowadziły Egipt do apogeum świetności. Korzystając z wewnętrznego i zewnętrznego pokoju egipska kultura i gospodarka osiągnęły niespotykane dotąd wyżyny. Zapoczątkowana przez Senusereta II prace irygacyjne w Fajum przybrały na sile w czasach panowania jego wnuka Amenemhata III, a później również Amenemhata IV. Z obszaru bagiennego oaza stała się kwitnącą krainą oferującą wiele nowych terenów uprawnych do zagospodarowania. Był również okres panowania Senusereta III i jego następców czasem dynamicznego rozwoju egipskiej literatury (w tym specjalistycznej medycznej i matematycznej), uznanej już w czasach Nowego Państwa za klasyczną. Wszystko to sprawiło, że dla potomnych Senuseret III stał się wręcz władcą legendarnym opisanym wiele lat później przez Herodota jako Sezostris.

Schyłek Długotrwałe rządy Amenemhata III doprowadziły do kolejnego kryzysu dynastycznego. Jego następca Amenemhat IV, ze względu na podeszły wiek, rządził bowiem tylko 9 lat, a władza po nim przeszła na jego małżonkę (siostrę?) królową Neferusobek. Ta z kolei utrzymała się na tronie tylko przez 3 lata, co nie zmienia faktu, że była pierwszą kobietą tytułowaną faraonem.

Początek panowania XIII dynastii, od której tradycyjnie rozpoczyna się Drugi Okres Przejściowy, wygląda jednak na całkowicie legalną kontynuację bez jakichkolwiek oznak gwałtownych zmian. Cechą charakterystyczną rządów jej władców było znaczne osłabienie władzy centralnej, co ważniejsze jednak, bez oznak załamania i przy zachowaniu wszelkich form kultury klasycznej, dlatego też niektórzy badacze zaliczają panowanie XIII dynastii do okresu Średniego Państwa, a przynajmniej pierwszą ich połowę.

Administracja