Oblężenie Osaki (大坂の役 Ōsaka no eki lub 大坂の陣 Ōsaka no jin) – seria bitew pomiędzy siogunatem Tokugawa a rodem Toyotomi pod dowództwem Hideyoriego Toyotomi, skoncentrowanych wokół zamku Ōsaka, trwających w latach 1614-1615, zakończonych zwycięstwem sił siogunatu i unicestwieniem rodu Toyotomi. Oblężenie tradycyjnie dzielone jest na kampanię zimową (1614) i letnią (1615), między którymi był krótki okres rozejmu.
Wydarzenia poprzedzające oblężenie Sytuacja w kraju po śmierci Hideyoshiego Toyotomi W 1598 zmarł Hideyoshi Toyotomi sprawujący do tego czasu pełną władzę nad całą Japonią. Po jego śmierci, zgodnie z jego wolą, kontrolę nad krajem przejęła Rada Pięciu Starszych (Go-tairō, 五大老), która miała zapewnić stabilność w państwie do czasu osiągnięcia pełnoletniości i przejęcia władzy przez jego syna Hideyoriego Toyotomi. Według założenia Hideyoshiego, pomiędzy daimyō wchodzącymi w skład Rady miała panować względna równowaga sił. Jednak po śmierci w kwietniu 1599 jednego z jej członków - Toshiie Maedy - największe wpływy polityczne (i siły militarne) posiadał Ieyasu Tokugawa. Wkrótce też doszło do otwartego konfliktu pomiędzy skupionym wokół niego obozem wojskowym, do którego przyłączyło się wielu daimyō wcześniej podległych rodowi Toyotomi (jak Kiyomasa Katō, Masanori Fukushima) a obozem biurokratów pod wodzą Mitsunariego Ishidy. Wojska obu stron starły się w 1600 w bitwie pod Sekigaharą zakończonej zwycięstwem Ieyasu i ustanowieniem w 1603 nowego siogunatu kontrolowanego przez ród Tokugawa.
Nieletni Hideyori Toyotomi pozostawał w izolacji w zamku Ōsaka, a dochody jego rodu ustalono na 657 400 koku ryżu. Ieyasu ustanowił stolicę administracyjną w Edo, skąd kontrolował poczynania podległych mu rodów, nad którymi roztoczył ścisłą kontrolę. Ten nowy reżim wywołał oburzenie wśród licznych daimyō, z których wielu nadal lub ponownie popierało (choć nie otwarcie) Hideyoriego.
Ieyasu Tokugawa postanowił jeszcze bardziej ograniczyć niezależność rodu Toyotomi, zmuszając Hideyoriego do małżeństwa z Senhime - córką swojego syna Hidetady Tokugawy, a zarazem kuzynkę Hideyoriego ze strony matki (Hideyori i Senhime mieli wspólną babkę O-Ichi, a ich matki Yodo-dono i O-Go były rodzonymi siostrami). W wyniku tego Ieyasu stał się dla Hideyoriego równocześnie wujkiem, ciotecznym dziadkiem i ojcem teściaTurnbull, s. 9 i 10..
Wzajemne antagonizmy pomiędzy obiema stronami i bezpośrednie przyczyny konfliktu thumb|left|200px|Inskrypcja na dzwonie w świątyni Hōkō-ji. Kontrowersyjne fragmenty zaznaczone są na biało Przebywający w zamku Ōsaka, młody Hideyori Toyotomi trzymany był w całkowitej izolacji od świata zewnętrznego, zarówno przez swoją matkę , nieufną wobec Ieyasu, jak i swego oficjalnego opiekuna, , który rozpowszechniał w całej Japonii wizerunek Hideyoriego jako osoby słabej i zniewieściałej, by powstrzymać tendencje do rebelii.
W 1611 na zamku Nijō w Kioto miało miejsce spotkanie osiemnastoletniego wówczas Hideyoriego z Ieyasu, na którym podczas dwugodzinnej rozmowy wywarł silne wrażenie dzięki swoim wyśmienitym manierom i inteligencji. Po zakończeniu spotkania, dotychczas nieco pobłażliwy względem Toyotomiego Ieyasu wreszcie zdał sobie sprawę z tego, jak wielkim zagrożeniem może okazać się w przyszłości młody daimyō. Od tego czasu, siogunat radykalnie zmienił swoją politykę wobec rodu Toyotomi przyjmując nastawienie o wiele ostrzejsze i dążąc do całkowitego unieszkodliwienia tego klanu jako głównego zagrożenia dla władzy TokugawówTurnbull, s. 10-11..
W 1614 Hideyori postanowił opłacić odbudowę świątyni w Kioto, swego czasu wybudowanej przez Hideyoshiego, a w 1596 zniszczoną podczas trzęsienia ziemi. Jednym z jej elementów był ogromny dzwon zrobiony z brązu, na którym umieszczono inskrypcję: 国家安康 kokka ankō czyli "pokój dla kraju"). Ieyasu, gdy o tym się dowiedział, wpadł we wściekłość, gdyż uznał, że Hideyori chciał go zniszczyć za pomocą magii. Albowiem znaki: drugi i czwarty, czytane po sobie układały się w imię "Ieyasu" (japońskie czytanie znaków 家 ie 康 yasu, a sinojapońskie odpowiednio ka i kō). Ten incydent mocno zaognił stosunki pomiędzy siogunatem a Hideyorim.
Sprawa jeszcze bardziej przybrała na sile, kiedy we wrześniu tego samego roku Toyotomi zaczął zapraszać do swego zamku rōninów z całej Japonii, z których większość utraciła swoje ziemie z powodu bezwzględnej polityki siogunatu. Do Osaki zjechało się wielu bezpańskich samurajów, dla których była to okazja nie tylko do zatrudnienia, ale także do zemsty na znienawidzonych Tokugawach. Kolejnym posunięciem młodego daimyō było zakupienie od kupców europejskich baryłek z prochem. W ten sposób Hideyori pragnął zabezpieczyć swoje ziemie na wypadek ewentualnej agresji ze strony siogunatu odpowiadając tym samym na kolejne sygnały jawnej wrogości ze strony Ieyasu. Paradoksalnie, te działania zapobiegawcze stały się dla Tokugawy kolejnym pretekstem do wypowiedzenia wojny rodowi ToyotomiTurnbull, s. 14 i 15..
Plany Tokugawy i Toyotomiego thumb|200px|left|Ieyasu Tokugawa – choć w 1605 zrezygnował z tytułu sioguna, który przekazał swojemu synowi, Hidetadzie, Ieyasu do końca swojego życia sprawował realną władzę nad Japonią i był głównym dowódcą sił wysłanych przeciwko Osace w czasie obu kampanii Krótko po rozpoczęciu przygotowań do obrony Osaki przez Hideyoriego, Ieyasu Tokugawa postanowił przejść do otwartych działań zbrojnych. Zaplanował operację nazwaną później "kampanią zimową", rozpoczynając od zgromadzenia sił w rejonie Kioto. Oddał je pod dowództwo swojego syna i aktualnego sioguna, Hidetady. Sam wyruszył z Sunpu na czele sporych sił do zamków Nijō w Kioto i Fushimi niedaleko Kioto, gdzie wszystko już przygotowano do generalnego uderzenia na zamek Ōsaka. Jednocześnie, Ieyasu nakazał wszystkim swoim wasalom, aby przybyli na miejsce ze swoimi wojskami i zabezpieczyli pozycje dookoła Osaki.
Mimo iż siogunem był Hidetada, w rzeczywistości głównym dowódcą całej kampanii — zarówno od strony militarnej, jak i politycznej — był Ieyasu Tokugawa, cieszący się absolutnym posłuchem ze strony podległych mu feudałówTurnbull, s. 24..
Po tym, jak siogun oficjalnie ogłosił, iż ród Toyotomi jest wrogiem państwa, wielu daimyō niezadowolonych z nowego układu sił, jaki zapanował po bitwie pod Sekigaharą, opowiedziało się po stronie Hideyoriego i przyprowadziło swoje wojska do Osaki, aby wesprzeć go w walce z siogunatem. W przeciwieństwie do sytuacji panującej w obozie Tokugawów, głównym problemem w Osace był brak jednolitego przywództwa. Wprawdzie nominalnie to Hideyori sprawował najwyższą władzę, ale brakowało mu doświadczenia militarnego i z tego powodu w ogromnym stopniu opierał się na swoich generałach, z których najważniejszymi byli Yukimura Sanada i Mototsugu Gotō. Żaden z nich nie cieszył się jednak przeważającym autorytetem i z tego powodu brakowało dowódcy, który posiadałby rozstrzygający głos w spornych kwestiach. Pierwszym przykładem tego mankamentu w dowództwie sił rodu Toyotomi był brak porozumienia w sprawie reakcji na zagrożenie ze strony Tokugawy. Istniały dwa wyjścia: pozostanie w zamku i bierne oczekiwanie na nadejście wojsk siogunatu, bądź też wyprowadzenie wojsk z Osaki i stawienie czoła Tokugawie w polu. Sanada i Gotō opowiadali się za drugą opcją. Zaproponowali strategię polegającą na zabezpieczeniu obu dróg prowadzących do Osaki przy pomocy dwóch armii, a zachowanie samego zamku jako miejsca, do którego można by się ewentualnie wycofać. Jedna z armii miałaby podążyć na wschód i opanować przełęcze w pobliżu Nary, jednocześnie angażując tam siły siogunatu na wystarczająco długi czas, natomiast druga – szybkim atakiem zdobyć zamek w Ibaraki, a następnie iść dalej, by zająć Fushimi i Kioto, a w nim zamek Nijō i pałac cesarski. Przechwyciwszy osobę cesarza, można by ogłosić Ieyasu Tokugawę buntownikiem. Była to strategia pochodząca jeszcze z XII wieku. Pozyskanie cesarskiej aprobaty zapewniłoby prestiż wystarczający do skłonienia wahających się daimyō, aby opowiedzieli się po stronie Hideyoriego. Dodatkowo, armia z Osaki miałaby zająć most w miejscowości Seta (współcześnie w obrębie miasta Ōtsu) na ważnym skrzyżowaniu dróg idących ze wschodu, by zablokować posunięcia wojsk siogunatu. Choć obmyślono plan dokładnie, ostatecznie nie został zrealizowany, gdyż Hideyori postanowił pozostać w zamku przyjmując wariant defensywnyTurnbull, s. 26-27..
Zamek Ōsaka otoczony był dwoma liniami potężnych murów obronnych oraz podwójną fosą, a także licznymi wieżami i dodatkowymi umocnieniami. Znajdował się w północno-wschodniej części miasta Osaka, które było z kolei okolone niskimi murami i palisadą, na zewnątrz oblewanych dwoma rzekami i kanałem (na północy — Tenma-gawa, na wschodzie — Nekoma-gawa, a na zachodzie — kanał Ikutama). Z tego powodu, najbardziej podatna na szturm była południowa strona miasta i murów. Spodziewając się, że właśnie tam siogunat skoncentruje swoje ataki, obrońcy podjęli decyzję o wybudowaniu przed południowymi murami dodatkowych umocnień. Wykopano szeroką, suchą fosę, łączącą rzekę Nekoma z kanałem Ikutama, którą wzmocniono kolejną palisadą. Przy głównych bramach miasta wzniesiono wał z ziemi i kamienia, a od zewnątrz, na wschodnim skraju nowej fosy, zbudowano barbakan, składający się z drewnianych ścian i wałów ziemnych. Nazwano go Sanada-maru na cześć Yukimury Sanady, będącego pomysłodawcą tej innowacjiTurnbull, s. 31..
Faza I – kampania zimowa XI-XII 1614 – otoczenie Osaki przez wojska siogunatu thumb|200px|Yoshinobu Satake, jeden z generałów służących pod rozkazami Tokugawy Do 10 października Ieyasu Tokugawa odebrał przysięgę wierności od 50 daimyō, a 21 października spotkał się z Toshitaką Ikeda, panem zamku Himeji. Z Sunpu 12 listopada wymaszerował na czele swoich wojsk, kierując się w stronę Kioto. Pierwsza zbrojna potyczka miała miejsce już dwa dni później, w Sakai, porcie położonym na południe od Osaki. Przybył tam Katsumoto Katagiri na czele oddziałów siogunatu z zamiarem obsadzenia tamtejszych pozycji, ale na miejscu zastał już wojska Hideyoriego, których atak zmusił go do wycofania się. W tym samym dniu na wojnę wyruszyli dwaj wielcy daimyō z północnej Japonii, Masamune Date z Sendai (nazywany też "Jednookim Smokiem") i Kagekatsu Uesugi z Yonezawa. Dwa dni później Ieyasu dotarł do Kioto i ulokował swoje oddziały na zamku Nijō, a jednocześnie z Edo wyruszył Hidetada wraz z głównymi siłami rodu Tokugawa.
Do 10 grudnia wszystkie wojska Tokugawy były już rozmieszczone na odpowiednich stanowiskach — 20-tysięczna armia Hidetady stacjonowała w Fushimi, a 30-tysięczna armia Ieyasu w Nijō. Uzyskały one znaczną pomoc od lokalnego daimyō, Toshitakiego Ikedy, który 6 grudnia opanował tereny po obu stronach drogi prowadzącej do Osaki od północy, umożliwiając tym samym podciągnięcie linii wojsk Tokugawy do północnego brzegu rzeki Tenma.
Między 15 a 18 grudnia Ieyasu i Hidetada przenieśli się z Kioto pod Osakę, podążając drogą okrężną przez Narę i masyw wzgórz Ikoma, dzięki czemu byli osłonięci przed ew. atakiem wojsk Toyotomiego. Ieyasu zakładał obranie najdłuższej z możliwych tras i utworzenie kwater polowych na południe od Osaki. Hidetada rozlokował swój obóz 17 grudnia w Hirano, a jego ojciec dzień później w Sumiyoshi, zachowując pewną odległość od nieprzyjaciela. W tym samym czasie pozostali 'dowódcy' zajęci byli jeszcze zabezpieczaniem pozycji wokół miasta, a część z nich (pochodząca z dalszych prowincji) nadal jeszcze nie przybyłaTurnbull, s. 35-36..
19-29 XII 1614 – umocnienie pozycji wokół zamku 19 grudnia Yoshishige Hachisuka z oddziałem 5000 samurajów przeprowadził atak na fort Kizugawaguchi, leżący na skraju miasta, u ujścia rzeki Kizu i będący punktem o dużym znaczeniu strategicznym. Z pomocą Nagaakiry Asano i Tadakatsu Ikedy, Yoshishige zdołał wyprzeć z fortu oddziały Teruzumi Akashi.