Egzarchat Bułgarski (bułg. Българска екзархия) – autokefaliczny Kościół prawosławny funkcjonujący na ziemiach bułgarskich pod panowaniem tureckim, a następnie w niepodległej Bułgarii, w latach 1870–1953.

Po podbiciu Bułgarii przez Turcję, Bułgarski Kościół Prawosławny został zlikwidowany, a jego struktury podporządkowane Patriarchatowi Konstantynopolitańskiemu. Oznaczało to oddanie katedr położonych na ziemiach bułgarskich w ręce biskupów greckich, prowadzących politykę hellenizacji podległych im struktur. Sprzeciw niższego duchowieństwa prawosławnego (narodowości bułgarskiej) przeciw tej sytuacji miał wpływ na rozwój bułgarskiego ruchu narodowego, który z kolei w I poł. XIX w. zaczął się domagać przywrócenia Kościołowi prawosławnemu w Bułgarii jego dawnej niezależności. Między duchowieństwem bułgarskim i greckim doszło do otwartego konfliktu, przywódcy bułgarscy i greccy hierarchowie nie doszli do porozumienia. Ostatecznie w 1870 r. sułtan Abdülaziz zezwolił Bułgarom na utworzenie własnej struktury kościelnej.

Egzarchat nie został uznany przez Patriarchat Konstantynopolitański za strukturę kanoniczną, tym bardziej, że w 1872 r. egzarcha Antym zamiast przewidywanej wcześniej autonomii ogłosił autokefalię kierowanej przez siebie administratury. W tym samym roku prawosławne patriarchaty starożytne ogłosiły Egzarchat Bułgarski instytucją heretycką. Inne autokefaliczne Kościoły prawosławne nie potępiły go w analogiczny sposób.

Egzarchat Bułgarski funkcjonował także po odzyskaniu niepodległości przez Bułgarię, przy czym jego siedzibą do 1913 r. pozostawał Konstantynopol. W 1953 r. został przekształcony w Patriarchat Bułgarii, wtedy też Patriarchat Konstantynopolitański uznał legalność jego funkcjonowania.

Powstanie egzarchatu Konflikt grecko-bułgarski Po tureckim podboju Bułgarii autokefalia miejscowego patriarchatu prawosławnego została zlikwidowana, a jego struktury podporządkowano patriarsze Konstantynopola. Praktyką stało się obejmowanie katedr biskupich na ziemiach bułgarskich przez Greków, nieznających miejscowego języka i wrogo odnoszących się do miejscowej tradycji i cerkiewnosłowiańskiego języka liturgicznego. Biskupi greccy forsowali użycie koine w liturgii, w szkołach i urzędach cerkiewnych, jak również niszczyli zabytki piśmiennictwa cerkiewnosłowiańskiego. Dodatkową przyczyną niechęci między greckimi biskupami a bułgarskim białym duchowieństwem i wiernymi stała się chciwość Greków, eksploatujących wiernych także ekonomicznie. Wielu hierarchów nie miało prawdziwego powołania duchownego i interesowała się jedynie materialnymi korzyściami. Grecy kontrolowali również najważniejsze bułgarskie monastery poza Zografu na Athosie oraz Monasterem Rylskim. Reakcją na politykę hellenizacji był opór i ożywienie uczuć narodowych. Duchowieństwo prawosławne odegrało wiodącą rolę w początkach bułgarskiego odrodzenia narodowego. Mnich Paisjusz z klasztoru Chilandar na Athosie przed 1760 napisał Słowianobułgarską historię, którą następnie rozpowszechniali na ziemiach bułgarskich duchowni na czele z ks. Stojko Władysławowem, późniejszym biskupem wraczańskim Sofroniuszem.

Konflikt grecko-bułgarski z czasem nasilał się. W latach 20. XX wieku doszło do pierwszych przypadków wypędzania greckich biskupów z katedr przez bułgarskich wiernych. Za każdym razem patriarcha Konstantynopola nakazywał powrót niepopularnego hierarchy. Bułgarzy nie rezygnowali jednak ze starań o restytucję autokefalii Patriarchatu Bułgarskiego. Dodatkowo zainspirował ich do tego sukces dążeń niepodległościowych Greków w 1830, a następnie zapowiedź reform w osmańskiej Turcji. Przywódcami Bułgarów byli mnisi Neofit (do swojego uwięzienia w 1845) oraz Hilarion z monasteru Chilandar, w 1856 wyświęcony na biskupa makariopolskiegoИларион Макариополски – борецът за църковна независимост. 200px|right|thumb|Ferman sułtański ustanawiający Egzarchat Bułgarski Od 1847 r. Bułgarzy otrzymywali regularne wsparcie finansowe z Rosji. Ponadto w latach 1848 i 1851 patriarcha konstantynopolitański Antym IV zgadzał się wyświęcić pięciu bułgarskich biskupów. Nie zadowalało to jednak Bułgarów, którzy domagali się autokefalii, a przynajmniej gwarancji, że Konstantynopol zgodzi się kierować na ziemie bułgarskie wyłącznie biskupów tej narodowości i nie będzie przeciwstawiał się ich działalności oświatowej i narodowej. Rosnący w siłę bułgarski ruch na rzecz restytucji autokefalii podzielił się po 1856 r. na dwa stronnictwa – umiarkowanych „starych” i radykalnych „młodych”, którzy odrzucali wszelki kompromis z Konstantynopolem. Podczas gdy „starzy” byli skłonni uregulować kwestie sporne drogą rozmów z biskupami greckimi, nie spotykali u nich gotowości do najmniejszych ustępstw. Strategia rozmów była zatem coraz mniej popularna, na znaczeniu zyskiwali natomiast „młodzi”, którzy ponownie doprowadzili do siłowego usuwania greckich biskupów z ziem bułgarskich. Ostatecznie w 1860 r. biskup Hilarion, odprawiając Świętą Liturgię, ostentacyjnie pominął imię patriarchy Konstantynopola w tych miejscach, gdzie powinna następować modlitwa za zwierzchnika odpowiedniego autokefalicznego Kościoła. Oznaczało to otwarty rozłam. Mimo to „starzy” nie ustawali w próbach pokojowego porozumienia z Konstantynopolem. Równocześnie rosyjska ambasada w Stambule już otwarcie wspierała „młodych”. W 1870 r. rosyjski poseł Nikołaj Ignatjew przekonał sułtana Abdülaziza do wydania fermanu sankcjonującego utworzenie Egzarchatu Bułgarskiego na ziemiach zamieszkanych przez ludność tej narodowości.

Utworzenie egzarchatu 200px|right|thumb|Egzarcha Antym 200px|right|thumb|Pieczęć egzarchatu z 1872 Ferman sułtański z 1870 nr. ie satysfakcjonował w pełni ruchu bułgarskiego. Zakładał jedynie utworzenie egzarchatu, jednostki autonomicznej w strukturach Patriarchatu Konstantynopolitańskiego, a nie restytucję autokefalii Patriarchatu Bułgarii. Nakazywał także Synodowi Egzarchatu konsultować wszystkie najważniejsze decyzje z patriarchą, on też zatwierdzał kandydata na egzarchę. Analogicznie nie zrealizowano żądań bułgarskich w zakresie zasięgu terytorialnego nowej administratury, gdyż nie włączono do niej całej Tracji i Macedonii. Nietypowe rozwiązanie zastosowano w odniesieniu do eparchii warneńskiej i płowdiwskiej, gdzie pozostawiono biskupów greckich, lecz wyjęto spod ich jurysdykcji wszystkie parafie wiejskie, pozwalając im kontrolować jedynie świątynie w stolicach eparchii. Do egzarchatu zaliczono następujące eparchie: czerweńską, dorostolską, kiustendiłską, łowecką, niską, niszawską, presławską, samokowską, sofijską, tyrnowską, weleską, widyńską oraz wraczańską. Drogą plebiscytu wśród wiernych rozstrzygnięto także o włączeniu do egzarchatu struktur prawosławnych w okręgach skopijskim, ochrydzkim i monastirskim. Na ich terenie powstały eparchie skopijska, ochrydzka i weleska. Jurysdykcję egzarchatu uznały również słowiańskie wspólnoty prawosławne w Bitoli, Prilepie, Strumicy, Wodenie, Seresie, Kosturze i SalonikachE. Znamierowska-Rakk, Działalność egzarchatu bułgarskiego na polu formowania świadomości narodowej Słowian macedońskich u schyłku niewoli osmańskiej [w:] M. Kawka, I. Stawowy-Kawka, Tożsamość narodowa w społeczeństwie multietnicznym Macedonii, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2008, , s.44-47..

Patriarcha Konstantynopola Grzegorz VI bezskutecznie protestował przeciwko utworzeniu egzarchatu, ostatecznie zaś zrzekł się urzędu. Z poparciem sułtana tymczasowa rada egzarchatu opracowała statut wewnętrzny administratury, jednak i tym razem między Bułgarami i Grekami nie doszło do porozumienia - kością niezgody pozostawały eparchie w Tracji i Macedonii. W styczniu 1872 r. biskupi bułgarscy, pod naciskiem zniecierpliwionych „młodych”, wypowiedzieli patriarsze posłuszeństwo. Miesiąc później w Stambule odbył się sobór cerkiewno-ludowy, który początkowo wybrał na egzarchę metropolitę łoweckiego Hilariona. Jego kandydatura została jednak odrzucona przez sułtana. Wówczas wskazano metropolitę widyńskiego Antyma. Kandydaturę tę wspierał poseł rosyjski, gdyż Antym uzyskał wykształcenie teologiczne na Moskiewskiej Akademii Duchownej i od tego czasu sympatyzował z koncepcjami słowianofilskimiI. Kaliganow, I. Kraszeninnikowa, Anfim I [w:] Prawosławnaja Encikłopiedija, t. II, Cerkowno-naucznyj centr „Prawosławnaja Encikłopiedija”, Moskwa 2001, s. 719-720..

11 maja 1872 egzarcha Antym, wbrew wcześniejszym ustaleniom, ogłosił autokefalię Egzarchatu Bułgarskiego. Poparło go siedmiu bułgarskich biskupów. Patriarcha konstantynopolitański Antym VI ogłosił pozbawienie go urzędu egzarchy, jak również ekskomunikował lub usunął z katedr biskupich jego najbliższych współpracowników. We wrześniu 1872 r. w Konstantynopolu odbył się sobór z udziałem przedstawicieli prawosławnych patriarchatów starożytnych, który potępił Egzarchat Bułgarski, ogłosił go wytworem herezji etnofiletyzmu i uznał, że jedyną kanoniczną jurysdykcją dla Bułgarów winien być Patriarchat Konstantynopola. Postanowienia soboru doprowadziły do zerwania łączności kanonicznej przez obydwa Kościoły; patriarcha nie był natomiast w stanie zapobiec rzeczywistemu rozwojowi egzarchatu. Co więcej, za swoją niezdolność do rozwiązania konfliktu z Bułgarami musiał zrezygnować z urzęduB. Nielubow, Anfim VI [w:] Prawosławnaja Encikłopiedija, t. II, Cerkowno-naucznyj centr „Prawosławnaja Encikłopiedija”, Moskwa 2001, s. 719.

Funkcjonowanie 200px|right|thumb|Egzarcha Józef 200px|right|thumb|Egzarchat Bułgarski w latach 1870–1913 200px|right|thumb|Metropolici bułgarscy usunięci ze swoich katedr w Macedonii po 1912 200px|right|thumb|Egzarcha Stefan

W Turcji Egzarchat Bułgarski pozostawał ośrodkiem aspiracji niepodległościowych Bułgarów. Pod egidą poszczególnych eparchii rozwijało się bułgarskie szkolnictwo. Egzarcha Antym służył także jako mediator między coraz silniej zantagonizowanymi środowiskami patriotów bułgarskich. Po krwawym stłumieniu powstania kwietniowego w 1876 nagłaśniał informacje o okrucieństwie żołnierzy tureckich, skierował w tej sprawie memorandum do rządów najważniejszych państw zachodnioeuropejskich. Za taką postawę został uwięziony i spędził w odosobnieniu rok. Podczas gdy działacze związani dotąd z grupą „młodych” skupili się na organizacji powstania zbrojnego w Bułgarii, duchowieństwo prawosławne zajmowało się tworzeniem szkół i zwalczaniem propagandy greckiej w Macedonii i Tracji.

W zastępstwie uwięzionego hierarchy urząd egzarchy objął metropolita łowecki Józef, który zachował go także po zwolnieniu Antyma w 1878. Po wybuchu wojny rosyjsko-tureckiej w 1877 bułgarscy biskupi musieli opuścić swoje katedry w Macedonii. Patriarchat Konstantynopolitański starał się następnie uzyskać u władz tureckich zgodę na skierowanie na ich miejsce hierarchów greckich.

W Bułgarii Do I wojny światowej Egzarchat Bułgarski odgrywał znaczną rolę w utworzonym po kongresie berlińskim Księstwie Bułgarskim, prowadził także swoje administratury w Turcji i w Rumelii Wschodniej. Siedzibą egzarchy pozostawał KonstantynopolI. Dimitrov, Bulgarian Christianity [w:] . Wszyscy prawosławni biskupi oraz przedstawiciel Monasteru Rylskiego weszli automatycznie do Zgromadzenia Ustawodawczego opracowującego konstytucję nowego państwa, zaś były egzarcha Antym przewodniczył zgromadzeniu. Metropolita tyrnowski Klemens był drugim premierem Bułgarii, kierując między grudniem 1879 a lutym 1880 konserwatywnym rządem. Konstytucja Księstwa Bułgarii czyniła z prawosławia wyznanie państwowe, przy zachowaniu tolerancji dla innych wyznań. Nie zezwalała również innym autokefalicznym Kościołom prawosławnym, poza egzarchatem, na prowadzenie działalności duszpasterskiej w Bułgarii.

Działalność Egzarchatu Bułgarskiego w Macedonii i Tracji do II wojny bałkańskiej