Sarkopenia (sarcopaenia z grec. σάρξ „sárx” ciało, mięśnie; πενῐ́ᾱ „penia” utrata, ubóstwo) – związany z wiekiem zespół charakteryzujący się utratą masy mięśniowej i funkcji mięśni szkieletowych. Choroba ta najczęściej diagnozowana jest u osób starszych, jednak może występować w przypadku innych chorób niezwiązanych z wiekiem. Sarkopenia jest skorelowana z niepełnosprawnością ruchową, niską jakością życia i przedwczesną śmiercią. Pierwszymi objawami jest spadek siły i pogorszenie sprawności fizycznej. Termin sarkopenia został zaproponowany w 1988 roku przez doktora Irwina Rosenberga.
Praktycznym kryterium rozpoznania sarkopenii jest:
niska masa mięśniowa niska siła mięśniowa (dynapenia) niska sprawność fizyczna
Epidemiologia Sarkopenia diagnozowana jest przede wszystkim u osób starszych. Rozpowszechnienie sarkopenii w grupie 60-70 lat szacuje się od 5 do 13%, a w grupie osób powyżej 80 roku życia od 11 do 50%. Częstość przypadków sarkopenii rośnie u osób w trakcie leczenia, przebywających w domach opieki i samotnych. mały|Sarkopenia jest szczególnie widoczna w przypadku zmiany przekroju największego i najsilniejszego zespołu mięśni w ciele człowieka - mięśni uda. Od 3 dekady życia następuje widoczny spadek masy mięśniowej, pierwsze objawy spadku masy mięśniowej postępujące w sposób lawinowy mogą pojawić się już w 4 dekadzie życia, prowadząc do utraty nawet 50% masy mięśniowej do 8 dekady życia. Biorąc pod uwagę, ze mięśnie w szczytowym momencie mogą stanowić 60% masy ciała i zarazem zapasów białka w ciele, patologiczne zmiany związane z tą ważną metabolicznie tkanką mają poważne konsekwencje dla zdrowia w każdym wieku.
Przyczyny i czynniki ryzyka sarkopenii Mechanizm rozwoju sarkopenii jest wieloczynnikowy i nie do końca poznany.
brak aktywności lub mała aktywność fizyczna prowadzi do: oporności anabolicznej (ang. anabolic resistance) włókien mięśniowych typu II, insulinooporności, rozwoju ogólnoustrojowego stanu zapalnego, redukcji komórek pomocniczych (satelitarnych) włókien mięśniowych oraz spadku gęstości naczyń włosowatych. Stan nieważkości – najbardziej podatne na zanik są włókna mięśniowe typu I (zanik z nieużywania).
wiek – wraz z wiekiem zanikają komórki rogów przednich rdzenia kręgowego i włókna gałęzi brzusznych nerwów rdzeniowych (utrata motoneuronów), zachodzi przebudowa i zwyrodnienie złączy nerwowo-mięśniowych, także utrata włókien mięśniowych oraz ich atrofia. niewystarczająca podaż kalorii w diecie związana z m.in. złą sytuacją materialną, izolacją społeczną, występowaniem chorób, wielolekowością niedobór w diecie białka dobrej jakości. Minimalna podaż białka w diecie to 1,2 g/kg masy ciała/doba ryzykowne samodzielne próby ograniczenia masy ciała u osób starszych. Idealne BMI u osób po 65 roku życia powinno zawierać się w zakresie 22 - 27 BMI kg/m² choroby przewodu pokarmowego (zwłaszcza zespoły złego wchłaniania) i niedożywienie stres oksydacyjny przewlekłe choroby zapalne, np. reumatoidalne zapalenie stawów insulinooporność wzrost udziału tkanki tłuszczowej w procentowym składzie ciała spadek poziomu testosteronu, hiperkortyzolemia, zmniejszenie wydzielania hormonu wzrostu i IGF-1, nadczynność tarczycy wzrost poziomu kortyzolu i cytokin prozapalnych płeć żeńska rasa – kaukaska, azjatycka i Latynosi choroby wyniszczające, np. AIDS, ciężka niewydolność narządowa leki – glikokortykosteroidy, niektóre antybiotyki, środki przeciwretrowirusowe, digoksyna, morfina, fluoksetyna, polipragmazja uzależnienia od stymulantów (alkohol, narkotyki, nikotynizm) osłabieniem funkcji poznawczych, otępienie. niedobory składników odżywczych w diecie m.in. witaminy D, kwasów omega-3, antyoksydantów jak karotenoidy, witamina C, witamina E, selen, cynk, magnez, wapń. Nie ma pewnych dowodów na ochronne działanie syntetycznych antyoksydantów dlatego odżywianie powinno być racjonalne, a dieta obfitować w naturalne źródła antyoksydantów, polifenoli. uwarunkowania genetyczne
Skutki sarkopenii obniżenie jakości życia, subiektywne uczucie zmęczenia, wolny chód - jeden z kryteriów rozpoznania główny objaw zespołu słabości niezamierzona utrata masy ciała (wyjątek stanowi otyłość sarkopeniczna) zwiększona liczba upadków zwłaszcza w przypadku osłabienia mięśni nóg
niepełnosprawność, brak samodzielności w wykonywaniu codziennych czynności zwiększona śmiertelność - utrata masy mięśniowej, a zwłaszcza siły mięśniowej jest istotnym czynnikiem ryzyka zgonu w średnim i podeszłym wieku. większe ryzyko infekcji, zwłaszcza w przypadku zakażeń szpitalnych rozwój insulinooporności, mięśnie są największym „receptorem” insulinowym w organizmie zwiększone ryzyko cukrzycy typu 2 zwiększony rozwój stanów zapalnych rozwinięcie otyłości sarkopenicznej, otłuszczenie mięśni (marmurkowatość) osteoporoza osłabienie przepony może zwiększyć ryzyko przepukliny roztworu przełykowego utrata masy mięśniowej wpływa na zaburzenie termoregulacji, przy zakażeniu może dojść do utraty reakcji obronnej organizmu w postaci gorączki.
Profilaktyka i leczenie Celem leczenia jest poprawa siły mięśniowej i zapobieganie powikłaniom. kinezyterapia – ćwiczenia oporowe oraz połączenie ćwiczeń oporowych w programach multimdalnych z aerobowymi – jedyna udokumentowana, skuteczna terapia zespołu sarkopenicznego. suplementacja białkowa – rola wspomagająca regularna suplementacja aminokwasów egzogennych rozgałęzionych BCAA i spożywanie pokarmów bogatych w te aminokwasy, zwłaszcza leucyny, wpływa korzystnie m.in. na stymulację biosyntezy białek mięśni szkieletowych. minimalna podaż białka na poziomie 1,2 g/kg masy ciała/doba. 20 do 40 g białka przed, w trakcie lub po treningu powinno wpłynąć na stymulację syntezy białek. Preferowane są źródła zawierające dużo leucyny np. białka serwatki, białka mleczne. białko nie powinno być zjadana wraz z tłuszczami i węglowodanami (dieta rozdzielna), ponieważ rzekomo nie uzyska się odpowiedniego efektu stymulującego syntezę białek mięśniowych. dieta wysokotłuszczowa jest niekorzystna dla chorych. suplementacja innych składników odżywczych, adaptogenów i środków ergogenicznych (podnoszących wydolność) – rola wspomagająca witamina D szczególnie istotna u osób po 65 roku życia, unikających słońca, o ciemnej karnacji, mających problemy utrudniające trawienie i wchłanianie oraz zdrowotne wpływające na metabolizm tej witaminy. kwasy omega-3 kreatyna HMB (metabolit leucyny) leczenie farmakologiczne – rola wspomagająca leczenie przyczynowe – np. właściwa kontrola chorób zapalnych, leczenie zaburzeń endokrynologicznych, unikanie polipragmazji. u mężczyzn z hipogonadyzmem leczenie testosteronem jest skuteczną metodą na zachowanie masy mięśniowej, jednak następstwo długotrwałego stosowania egzogennego testosteronu na zdrowie nie są znane. DHEA, hormon wzrostu, miostatyna – znaczenie niejednoznaczne lub wątpliwe. fizykoterapia (elektrostymulacja, magnetoterapia, masaż klasyczny, wibracja całego ciała (ang. Whole body vibration) - nowa obiecująca metoda wzmacniania mięśni) – rola wspomagająca Metody eksperymentalne i alternatywne badania na myszach wykazały, że usunięcie starzejących się komórek lub krótkotrwała indukcja czynników Yamanaka aktywująca komórki macierzyste może opóźniać lub odwracać starzenie się organizmu i mięśni szkieletowych. umiarkowana restrykcja kaloryczna, przy jednoczesnym niedopuszczeniu do niedożywienia wpływa korzystnie za zachowanie masy mięśniowej.
Kryteria rozpoznania, podział W roku 2010 Europejska Grupa Robocza ds. Sarkopenii (ang. The European Working Group on Sarcopenia in Older People - EWGSOP), zaproponowała kryteria rozpoznania sarkopenii.
Rozpoznanie sarkopenii wymaga obiektywnego potwierdzenia obniżenia wskaźników masy mięśniowej i siły mięśni lub sprawności fizycznej. Badanie masy mięśniowej metodą absorpcjometrii dwóch wiązek promieni rentgenowskich o różnych energiach (DEXA) lub metodą bioimpedancji elektrycznej (BIA). Ocena siły mięśniowej – dynamometr do oceny siły uścisku ręki. Ocena sprawności fizycznej – np. test "wstań i idź na czas" (timed get-up-and-go, TGUG).
Podział sarkopenii Pierwotna – utrata masy i siły mięśniowej związana z wiekiem Wtórna – obniżenie masy mięśni, utrata sprawności fizycznej w wyniku innych czynników niż tylko starzenie się organizmu
Etapy sarkopenii I. presarkopenia — izolowane zmniejszenie masy mięśni szkieletowych; II. sarkopenia właściwa — utrata masy mięśniowej w połączeniu z osłabieniem mięśni lub spadkiem sprawności fizycznej; III. ciężka postać sarkopenii — u chorego występują 3 składowe: spadek masy i siły mięśniowej oraz obniżenie sprawności ruchowej.
Otyłość sarkopeniczna Otyłość sarkopeniczna jest współwystępowaniem otyłości i sarkopenii. Do powstania otyłości sarkopenicznej dochodzi w wyniku szybkiej utraty masy tkanki mięśniowej, podczas gdy masa tkanki tłuszczowej ulega zachowaniu lub nawet zwiększeniu. Objawem otyłości sarkopenicznej jest wyraźny spadek siły. Sarkopenia jest związana z pogorszeniem jakości życia, większym ryzykiem chorób współistniejących oraz większą śmiertelnością. Wykazano, że otyłość sarkopeniczna jest związana z większą śmiertelnością, chorobami narządu krążenia, niepełnosprawnością, cukrzycą, marskością wątroby, PCOS, zwiększoną częstością powikłań okołooperacyjnych.
Z uwagi na trudności w leczeniu następstw otyłości sarkopenicznej istotna jest profilaktyka skupiona przede wszystkim na utrzymaniu urozmaiconej aktywności fizycznej oraz wystarczającej podaży białka w diecie. Do czynników ryzyka otyłości sarkopenicznej należą m.in.:
nadmierne spożycie energii brak aktywności fizycznej stany zapalne o niskim natężeniu insulinooporność
Zobacz też kacheksja
Przypisy
Bibliografia "Sarkopenia wieku podeszłego" – Adrian Strzelecki, Robert Ciechanowicz, Zbigniew Zdrojewski, Gerontologia Polska, 2011; 19, 3–4: 134–145
Kategoria:Geriatria