Waffen-SS (z niem. Siły Zbrojne SS) – paramilitarne oddziały bojowe Schutzstaffel (SS), niezależne od regularnej armii i policji III RzeszyKarol Grünberg, SS – czarna gwardia Hitlera. Książka i Wiedza 1984, s. 448.. Formalnie pod nazwą „Waffen-SS” tworzone od maja 1940 roku, choć geneza formacji sięga jeszcze lat 30. XX w.
Waffen-SS powstało z aspiracji Heinricha Himmlera do stworzenia własnych, „prywatnych sił zbrojnych” w ramach podlegającego mu SS (które rozbudował z małego oddziału ochrony do potężnej organizacji tworzącej nieformalne „państwo w państwie” w strukturach III Rzeszy). Mimo że jako organizacja paramilitarna Waffen-SS nie wchodziło w skład Wehrmachtu, to z zasady jej oddziały były szkolone i wyposażane na wzór wojsk lądowych (Heer), tworząc nawet dywizje pancerne. Umożliwiało to wykorzystanie Waffen-SS nie tylko w akcjach pacyfikacyjnych i policyjnych, ale w wielu przypadkach także jako pełnowartościowe jednostki bojowe na frontach II wojny światowej. Co znamienne dla organizacji nazistowskiej, Waffen-SS dopuszczało się licznych zbrodni wojennych, przez co zostało uznane przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze za organizację zbrodniczą.
Historia Początki thumb|Członkowie SS-Verfügungstruppe w 1935 r. thumb|Członkowie Leibstandarte SS „Adolf Hitler” w 1938 r. Prekursorem formacji zbrojnych SS był powołany w 1923 roku elitarny oddział szturmowy Stoßtrupp Hitler. Od 1929 roku na czele SS stał Heinrich Himmler, wówczas jeszcze niewiele znaczący członek partii narodowosocjalistycznej.
Po przejęciu władzy w marcu 1933 Hitler obawiał się o swoje bezpieczeństwo. Powołał do życia służbę ochronną, która miała zapewnić bezpieczeństwo Kancelarii Rzeszy w Berlinie. Przywódcą małego, 117-osobowego oddziału, został Sepp Dietrich. W czerwcu 1933 oddział liczył już 800 osób. 9 listopada 1933, w rocznicę puczu monachijskiego, Hitler oficjalnie przekształcił ten oddział w regiment Leibstandarte SS „Adolf Hitler” (LSSAH). Oddział z założenia przysięgał lojalność Hitlerowi, nie państwu niemieckiemu. Do 1934 roku był formalnie częścią Sturmabteilung (SA) Ernsta Röhma, miał podobną strukturę i takie same stopnie służbowe. Zadaniem nowej organizacji była ochrona wyższych funkcjonariuszy NSDAP oraz zebrań i większych zgromadzeń partyjnych.
Dwiema następnymi formacjami, które przyczyniły się do powstania struktur zmilitaryzowanych SS, były jednostki Totenkopf, tzw. oddziały trupiej główki (SS-Totenkopfverbände, w skrócie SS-TV), oraz oddziały dyspozycyjne SS (SS-Verfügungstruppe, w skrócie SS-VT). Pierwsza skupiała załogi oddziałów wartowniczych rozbudowywanych obozów koncentracyjnych. Druga stanowiła zorganizowaną i wyszkoloną na sposób wojskowy rezerwę sił policyjnych, przeznaczoną do zapewniania bezpieczeństwa wewnętrznego w Niemczech.
Po 1933 roku doszło do podziału jednostek SS na tzw. aktywne SS, w których skład, oprócz wymienionych trzech formacji, weszły jeszcze służba bezpieczeństwa (Sicherheitsdienst, w skrócie SD) oraz instytucje centralne SS. Cała reszta członków SS (organizacja ta w grudniu 1938 roku liczyła już ponad 226 tys. członków) wchodziła w skład Powszechnego SS (Allgemeine SS), które miało pełnić funkcję rezerwy dla powyższych formacji.
Przed wybuchem wojny charakter najbliższy wojskowemu miał oddział SS-Verfügungstruppen. Jego członkowie nosili mundury polowe zbliżone krojem do używanych przez Wehrmacht. W 1938 roku Hitler zdecydował: „Aktywne SS oraz Allgemeine SS nie wchodzą w skład Wehrmachtu ani policji. Jest to stała jednostka militarna wyłącznie do mojej dyspozycji”.
Pierwsze lata II wojny światowej thumb|Żołnierze SS-Heimwehr Danzig niszczą polski szlaban graniczny i godło Polski w Kolibkach, 14 września 1939 r. thumb|Żołnierze pułku SS „Germania” we Francji, 1940 r. We wrześniu 1939 roku na terytorium Polski w towarzystwie armii niemieckiej wkroczyły wyżej wspomniane LSSAH, SS-VT oraz SS-TV. W Polsce esesmani walczyli ze zmiennym szczęściem. Pułk LSSAH odniósł wiele sukcesów, ale z kolei pułk SS-VT Germania został w nocnym boju pod Jaworowem niemal całkowicie zniszczony przez żołnierzy 11 Karpackiej DP.
Krytyka, której poddano pułk SS-Verfügungstruppen (SS-VT), spowodowała, że jesienią 1939 roku na rozkaz Hitlera, Himmler nakazał połączyć pojedyncze pułki SS: Deutschland, odbudowany pułk Germania oraz stworzony z austriackich rekrutów pułk Der Führer, by w ten sposób utworzyć dywizję zmotoryzowaną o nazwie SS-Verfügungsdivision (od lutego 1941 roku SS-Division Reich), która w 1940 roku wzięła udział w walkach we Francji. W uznaniu zasług podczas walk w Polsce oddział Leibstandarte Adolf Hitler został rozbudowany tak, że powstał w pełni zmotoryzowany pułk piechoty. Tymczasem pułk Totenkopf, który podczas kampanii w Polsce dał się poznać jako jednostka niezwykle waleczna i bezlitosna, podobnie jak oddział SS-VT, został połączony z kilku pułków SS: SS-Heimwehr Danzig, SS-Wachsturmbann Eimann czy batalionu Totenkopfstandarte oraz młodych rekrutów z Allgemeine SS i policji. W ten sposób stworzono całkiem nową jednostkę bojową o nazwie SS-Totenkopf Division. 1 stycznia 1940 roku Heinrich Himmler nadał wszystkim formacjom, wchodzącym dotąd w skład tzw. aktywnej SS, nową jednolitą nazwę – Waffen-SS (po raz pierwszy nazwa ta pojawiła się na dokumencie z 22 listopada 1939). thumb|Artylerzyści Waffen-SS w czasie walk w Jugosławii w 1941 r. W 1940 roku oddziały SS wyposażono w ciężki sprzęt bojowy, a w ich składzie pojawiły się m.in. jednostki artylerii, saperów czy łączności. Oprócz szkolenia indywidualnego poświęcono też więcej czasu na potrzeby wyszkolenia taktycznego całych jednostek. To wszystko odróżniało oddziały SS od typowych formacji policyjnych, czyniło je jednostkami zdolnymi do działań wojskowych. Przed kampanią we Francji postanowiono rozbudować Waffen-SS do czterech dywizji. W czerwcu 1941 roku formację tę tworzyły 4 dywizje i wiele samodzielnych brygad. Służyło w nich łącznie 220 tys. żołnierzy.
Głównym motywem tworzenia oddziałów zmilitaryzowanych SS był ich (początkowo) ochotniczy charakter. Dzięki temu można było powoływać do służby volksdeutschów, czyli Niemców niebędących w chwili wybuchu wojny obywatelami niemieckiego państwa, jak również ochotników z państw sojuszniczych czy okupowanych. Przykładem może być kariera Arthura Phlepsa, obywatela Rumunii, który został karnie usunięty z wojska za publiczną obrazę króla. Phleps został przyjęty do Waffen-SS i dowodził dywizją. Aby ułatwić wstępowanie niemieckich ochotników do Waffen-SS, obniżono wiek kandydata do lat 17, podczas gdy poborowi do wojska (Wehrmachtu) musieli ukończyć 18 lat.
Od ataku na ZSRR do końca wojny thumb|Żołnierze Waffen-SS podczas Operacji Barbarossa, 1941 r. Po ataku na ZSRR doceniono bitność esesmanów i zaczęto tworzyć kolejne dywizje, w tym z ochotników z innych państw, np. z Norwegii, Danii, Holandii, Belgii, Łotwy i Estonii. Z czasem powstały jednostki bośniackie, serbskie, chorwackie, rosyjskie, ukraińskie, rumuńskie, węgierskie i inne. Pod dowództwem Waffen-SS walczył również korpus kozacki.
Gwałtowny rozwój jednostek Waffen-SS nastąpił po 20 lipca 1944 roku, kiedy to Heinrich Himmler objął stanowisko szefa Ersatzheer (służb mobilizacyjnych i szkoleniowych). Wtedy nowe dywizje pancerne i zmotoryzowane były tworzone wyłącznie w ramach Waffen-SS. W grudniu 1944 roku Waffen-SS osiągnęło szczyt swojego rozwoju. W jego skład wchodziło 38 dywizji (niektóre nie w pełni skompletowane), około 15 brygad i mnóstwo mniejszych jednostek, w których służyło aż 950 tys. żołnierzy, z czego Niemcy stanowili niewiele ponad jedną trzecią (nie licząc volksdeutschów). Waffen-SS miało także sztab armii (6 Armia Pancerna SS) i 16 sztabów korpusów. thumb|Zbombardowana kolumna dywizji SS „Das Reich” w Normandii, 1944 r. W końcowej fazie wojny kilka elitarnych dywizji Waffen-SS (m.in. Leibstandarte SS Adolf Hitler, Totenkopf, Wiking, Das Reich, Hohenstaufen, Hitlerjugend, Nederland) było najlepiej wyposażonymi i najbitniejszymi oddziałami armii niemieckiej. Ponosząc ogromne straty (w kwietniu 1945 roku było już tylko 580 tys. żołnierzy), oddziały Waffen-SS walczyły do końca wojny.
Relacje z Wehrmachtem Pomiędzy niejako konkurującymi ze sobą Wehrmachtem a Waffen-SS niejednokrotnie dochodziło do napięć i wzajemnej niechęci. Z powodu odrębnej struktury dowodzenia i własnych służb łączności oddziały obu formacji przejawiały trudności w koordynacji współdziałania podczas wykonywania tych samych zadań. Ponadto kadrom dowódczym Waffen-SS zarzucano brak kompetencji podkreślając, że kariera w tej formacji opierała się bardziej na „zapale ideologicznym”, a nie umiejętnościach dowodzenia w polu. Niechęć dodatkowo potęgował fakt, że jednostki Waffen-SS często były faworyzowane przez Hitlera i decydentów w kwestii rozdysponowywania sprzętu i zasobów ludzkich.
W Waffen-SS wprowadzono również regularną posługę duszpasterską, a jej kapelani mieli status oficerów SS.
Zbrodnie thumb|SS-Brigadeführer Jürgen Stroop, dowodzący oddziałami Waffen-SS w trakcie tłumienia powstania w getcie warszawskim, 1943 r. thumb|SS-Gruppenführer Heinz Reinefarth (po lewej) znany też jako „Kat Woli”, 1944 r. thumb|SS-Oberführer Oskar Dirlewanger, dowódca złożonej głównie z amnestionowanych kryminalistów 36 Dywizji Grenadierów SS, odpowiedzialnej za wymordowanie ponad 60 tys. cywilów Działania Waffen-SS w trakcie wojny zapisały się szeregiem zbrodni, w tym planowych zbrodni wojennych, współudziałem w ludobójstwie czy spontanicznych mordów, aktów okrucieństwa i przestępstw.
Niektóre przykładowe zbrodnie jednostek Waffen-SS: Egzekucje obywateli polskich narodowości żydowskiej w Kutnie 10 września 1939 oraz inne pacyfikacje w czasie kampanii wrześniowej, zatrzymania Żydów i przekazywanie ich do miejsc koncentracji, skąd wywożeni byli do obozów zagłady. Wrzesień i październik 1939, 1 i 2 pułk kawalerii SS-Totenkopf (niem. SS-Totenkopf-Reiterstandarte). Egzekucje Polaków i Żydów w Palmirach. Wiosna 1940, 1 i 2 pułk kawalerii SS-Totenkopf (niem. SS-Totenkopf-Reiterstandarte). Egzekucja ok. 65 brytyjskich jeńców w okolicach Dunkierki. 1940, 1 Dywizja Pancerna SS „Leibstandarte SS Adolf Hitler”. Masakra w Le Paradis, egzekucja 97 brytyjskich jeńców we francuskim miasteczku Le Paradis. Rannych brytyjskich żołnierzy zmuszono do marszu w stronę zabudowań gospodarczych, gdzie zostali rozstrzelani z karabinów maszynowych, ciała pomordowanych zostały spalone na stosach. 10 maja 1940, 3 Dywizja Pancerna SS Totenkopf. Egzekucja ok. 4 tysięcy jeńców radzieckich w Taganrogu. 1941, 1 Dywizja Pancerna SS „Leibstandarte SS Adolf Hitler”. Egzekucja ok. 600 Żydów w Galicji. Czerwiec 1941, 5 Dywizja Pancerna SS „Wiking”. Liczne zbrodnie w czasie tłumienia powstania w getcie warszawskim. 1943, 821 grenadierów pancernych Waffen-SS. Egzekucja ok. 20 tys. mieszkańców Charkowa, obywateli radzieckich. Marzec 1943, 3 Dywizja Pancerna SS „Totenkopf” oraz 1 Dywizja Pancerna SS „Leibstandarte SS Adolf Hitler”. Zamordowanie wszystkich serbskich mieszkańców wsi Kosutica (70 osób), w okolicy miejscowości Rogatica, oraz wsi OrasjeChronology of the development of facism and the anti-facist struggle of the peoples of Jugoslavia 1941-1945. (58 osób, w tym kobiety i dzieci). 12 lipca 1943, 7 Ochotnicza Dywizja Górska SS „Prinz Eugen” (ponadto oddział ten przeprowadzał przez cały rok 1943 i 1944 okrutne akcje pacyfikacyjne bałkańskich wsi oraz brutalnie zwalczała ugrupowania partyzanckie w tym rejonie. Spalenie żywcem 32 polskich jeńców w PodgajachŹródło: Grzelak, Stańczyk, Zwoliński: Armia Berlinga i Żymierskiego, Warszawa, 2002, ., 1945, 15 Dywizja Grenadierów SS (1 łotewska).