Czarnogórski Kościół Prawosławny (czarnog. Crnogorska pravoslavna crkva, cyrylicą: Црногорска православна црква, skrót: CPC) - działająca przede wszystkim w Czarnogórze niezależna wspólnota prawosławna, utworzona w obecnej formie 31 października 1993 roku w Cetynii. Wspólnota przedstawia swoje powstanie jako odnowienie historycznego Kościoła czarnogórskiego, natomiast część literatury naukowej opisuje współczesny CPC jako nową organizację powstałą w 1993 roku.
CPC nie jest uznawany za kanoniczny Kościół autokefaliczny przez uznane lokalne Kościoły prawosławne. Patriarchat Ekumeniczny uznaje za kanoniczną jurysdykcję prawosławną w Czarnogórze struktury Serbskiego Kościoła Prawosławnego.
Od 2023 roku wewnątrz CPC trwa spór o zwierzchnictwo. Jeden ośrodek uznaje za metropolitę Borysa (Bojovicia), ogłoszonego zwierzchnikiem podczas zgromadzenia w Cetynii 3 września 2023 roku. Drugi pozostaje skupiony wokół dotychczasowego metropolity Mihaila (Miraša Dedeicia), który nie uznał decyzji zgromadzenia. Departament Stanu USA opisał wydarzenia z 2023 roku jako wewnętrzną schizmę w CPC.
Status prawny i kanoniczny
Czarnogórski Kościół Prawosławny figuruje w państwowej ewidencji wspólnot religijnych Czarnogóry. W opublikowanym w lutym 2026 roku zestawieniu opartym na dokumentacji Ministerstwa Sprawiedliwości jako zwierzchnik CPC figurował Mihailo Dedeić, a siedzibę wspólnoty wskazywano w Cetynii.
Status prawny wspólnoty wobec państwa należy odróżnić od statusu kanonicznego w prawosławiu. CPC nie znajduje się w dyptychach lokalnych Kościołów prawosławnych i nie pozostaje z nimi w pełnej wspólnocie eucharystycznej.
Tło historyczne
Metropolia Zety i Cetynii
Historia prawosławnych struktur kościelnych na obszarze współczesnej Czarnogóry jest znacznie starsza niż współczesny CPC. W XIII wieku na obszarze Zety powstała eparchia należąca do średniowiecznej serbskiej organizacji kościelnej. W kolejnych stuleciach siedziba hierarchów była przenoszona, a pod koniec XV wieku ważnym ośrodkiem kościelnym stała się Cetynia.
Do 1766 roku metropolia czarnogórska pozostawała związana z Patriarchatem Pećkim. Badania Nedeljka Radosavljevicia wskazują, że specyficzna pozycja metropolii czarnogórskiej odróżniała ją od części innych eparchii, ale nie znosiła lojalności jej metropolitów wobec tronu patriarszego w Peći.
Status po 1766 roku
Po likwidacji Patriarchatu Pećkiego w 1766 roku metropolia w Cetynii funkcjonowała w warunkach znacznej faktycznej samodzielności. Ocena charakteru tej samodzielności jest jednym z głównych punktów sporu historiograficznego dotyczącego historii prawosławia w Czarnogórze.
Zwolennicy współczesnego CPC traktują okres po 1766 roku jako potwierdzenie historycznej autokefalii Kościoła czarnogórskiego. Inna część historiografii interpretuje metropolię jako strukturę wywodzącą się z Patriarchatu Pećkiego, która po jego likwidacji działała faktycznie samodzielnie, lecz nie utworzyła odrębnego Kościoła w dzisiejszym znaczeniu kanonicznym.
Konstytucja z 1905 roku
Istotnym dokumentem w sporze o historyczny status kościelny jest konstytucja Księstwa Czarnogóry z 1905 roku. W art. 40 określała ona Kościół czarnogórski jako autokefaliczny i stwierdzała, że nie podlega on żadnemu obcemu Kościołowi, zachowując jedność dogmatyczną z prawosławiem powszechnym.
Zapis konstytucyjny stanowi jeden z podstawowych argumentów zwolenników tezy o historycznej autokefalii. Nie rozstrzyga jednak samodzielnie kwestii uznania kanonicznego tej autokefalii przez inne Kościoły prawosławne.
Zjednoczenie struktur prawosławnych w latach 1918-1922
Po I wojnie światowej rozpoczął się proces zjednoczenia prawosławnych struktur działających w granicach Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców. W procesie uczestniczyli także hierarchowie z Czarnogóry, w tym metropolita Mitrofan Ban. W 1920 roku ogłoszono zjednoczenie Serbskiego Kościoła Prawosławnego, a w 1922 roku Patriarchat Ekumeniczny uznał nową organizację kościelną i rangę patriarchatu.
Wydarzenia te są odmiennie interpretowane. Serbski Kościół Prawosławny i część historiografii przedstawiają je jako zjednoczenie i odtworzenie jedności kościelnej. W narracji współczesnego CPC oznaczały one likwidację odrębnego Kościoła czarnogórskiego.
Współczesny Czarnogórski Kościół Prawosławny
Powstanie w 1993 roku
31 października 1993 roku podczas zgromadzenia w Cetynii ogłoszono odnowienie Czarnogórskiego Kościoła Prawosławnego. Na zwierzchnika wybrano archimandrytę Antonijego Abramovicia, wcześniej związanego z Kościołem Prawosławnym w Ameryce.
Abramović zmarł 18 listopada 1996 roku. 6 stycznia 1997 roku na jego następcę wybrano Miraša Dedeicia, który przyjął imię kościelne Mihailo. W 1998 roku został konsekrowany w Sofii przez hierarchów pozostających poza wspólnotą kanonicznych Kościołów prawosławnych.
Współczesny CPC został wpisany do państwowej ewidencji wspólnot religijnych w 2000 roku.
Okres po odzyskaniu niepodległości przez Czarnogórę
Po odzyskaniu przez Czarnogórę niepodległości w 2006 roku status CPC, jego relacje z Serbskim Kościołem Prawosławnym oraz kwestia własności i użytkowania świątyń stały się ważnymi elementami debaty publicznej.
CPC zgłaszał roszczenia dotyczące dostępu do historycznych cerkwi i monasterów pozostających pod kontrolą Serbskiego Kościoła Prawosławnego. W raporcie za 2023 rok Departament Stanu USA odnotował stanowisko CPC, według którego wspólnota powinna mieć dostęp do ponad 750 obiektów prawosławnych kontrolowanych przez SPC.
Spór o zwierzchnictwo od 2023 roku
Zgromadzenie z 3 września 2023 roku
3 września 2023 roku w Cetynii odbyło się zgromadzenie części duchowieństwa i wiernych CPC skupionych wokół Borysa Bojovicia. Uczestnicy ogłosili przejście Mihaila w stan spoczynku i wybrali Borysa na arcybiskupa Cetynii i metropolitę Czarnogóry.
Środowisko Borysa utrzymuje, że zgromadzenie było uprawnionym ogólnoczarnogórskim zgromadzeniem kościelnym i wskazuje, że również Antonije Abramović oraz Mihailo byli wybierani podczas zgromadzeń w Cetynii.
Mihailo odrzucił decyzję zgromadzenia jako nieważną i oświadczył, że nadal pozostaje zwierzchnikiem CPC. Według raportu Departamentu Stanu USA Synod związany z Mihailem usunął następnie Borysa ze swojej struktury.
Zgromadzenie związane z Borysem ogłosiło również Antonijego Abramovicia świętym. Decyzja ta nie jest uznawana przez ośrodek Mihaila.
Postępowania administracyjne
Po wydarzeniach z września 2023 roku Borys Bojović wystąpił do Ministerstwa Sprawiedliwości o zmianę osoby reprezentującej CPC w państwowej ewidencji. 23 października 2023 roku ministerstwo odrzuciło wniosek.
24 czerwca 2024 roku Sąd Administracyjny Czarnogóry uchylił decyzję administracyjną i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Wyrok dotyczył prawidłowości postępowania administracyjnego i nie był sam w sobie aktem wyboru zwierzchnika Kościoła.
Po ponownym rozpoznaniu sprawy ministerstwo ponownie odmówiło dokonania zmiany. Według komunikatu ośrodka Mihaila, 29 czerwca 2026 roku Ministerstwo Sprawiedliwości wydało kolejną decyzję, nr UPUPV-10-081/23-85/41, oddalając wniosek Bojovicia o zastąpienie Mihaila jako osoby reprezentującej CPC.
Na 2026 rok oba ośrodki nadal używają nazwy Czarnogórskiego Kościoła Prawosławnego i tytułu arcybiskupa Cetynii i metropolity Czarnogóry dla własnego zwierzchnika.
Duchowieństwo i hierarchia
Ze względu na rozłam z 2023 roku nie istnieje jedna uzgodniona lista hierarchów i duchowieństwa całego CPC. Oba ośrodki publikują odrębne składy własnych synodów i wykazy duchownych.
Struktura związana z Borysem Bojoviciem
Według aktualnej strony Wikariatu Metropolii Prawosławnej Czarnogóry w Rumunii, we wrześniu 2026 roku Święty Synod struktury związanej z Borysem składał się z sześciu biskupów:
Borys (Bojović) - arcybiskup Cetynii i metropolita Czarnogóry Ivan - biskup Ostrogu i Nikšicia Vasilije - biskup iberoamerykański Emilian (Prodan) - biskup Rumunii Nikolaj - biskup Zahumlja Konstantin - biskup Duklii
Ta sama strona wymienia trzech prezbiterów będących członkami centralnego składu Synodu oraz prezbitera pełniącego funkcję sekretarza:
protojerej-stawrofor Dragan Pavlović protojerej-stawrofor Stefan Marković protojerej Milo Mihailović protojerej Ilija Vujović - sekretarz Synodu
Dodatkowo aktualny wykaz rumuńskiego wikariatu wymienia sześciu prezbiterów: Viorela Sidoriuca, Florina-Vasile Feghera, Mihaila Nectarie Botlunga, Viorela Danciu, Cătălina Axinte i Vasilego Petrovaia.
Na podstawie tych dwóch aktualnych wykazów można potwierdzić co najmniej sześciu biskupów i dziesięciu prezbiterów w strukturze Borysa. Liczba ta ma charakter minimalny i nie obejmuje wszystkich niższych duchownych ani duchownych misyjnych, których pełny wykaz nie został opublikowany.
Struktura związana z Mihailem Dedeiciem
Proklamacja Synodu z 2 listopada 2025 roku wymieniała trzech biskupów:
Mihailo (Miraš Dedeić) - arcybiskup Cetynii i metropolita Czarnogóry Symeon - arcybiskup kotorsko-primorski Gorazd - tytularny biskup ostroško-nikšićki i biskup argentyński
W posiedzeniu Synodu 8 listopada 2025 roku uczestniczyli również:
protoprezbiter Lav Lajović - sekretarz Synodu protojerej-stawrofor Ivan Pajović jerej Stevo Mašanović jerej Igor Belkin protođakon Nebojša Aleksić
Materiały z Kotoru z 8 stycznia 2026 roku potwierdzają ponadto czynną posługę protojereja Branislava Pajovicia. Protođakon Sreten Vujović pozostawał duchownym tej struktury po zwolnieniu go w październiku 2025 roku z funkcji sekretarza Synodu.
Na podstawie publicznie dostępnych materiałów można potwierdzić co najmniej trzech biskupów, pięciu prezbiterów i dwóch diakonów w strukturze Mihaila, czyli co najmniej dziesięciu duchownych.
Spór o status duchownych
Synod związany z Mihailem w listopadzie 2025 roku ogłosił pozbawienie stanu duchownego sześciu duchownych pozostających po stronie Borysa: Milutina Cvijicia, Dragana Pavlovicia, Neđeljka Furtulę, Milomira Mihajlovicia, Stefana Markovicia i Iliję Vujovicia.
Struktura Borysa nie uznaje tych decyzji i nadal wymienia część tych osób jako swoich duchownych. Dragan Pavlović, Stefan Marković i Ilija Vujović figurują w aktualnym składzie struktur związanych z Borysem.
Organizacja terytorialna i diaspora
Po rozłamie z 2023 roku nie istnieje jeden wspólny wykaz eparchii i parafii uznawany przez obie strony. Tytuły biskupie używane przez poszczególnych hierarchów nie zawsze odpowiadają samodzielnym eparchiom z rozbudowaną siecią parafialną.
Struktury związane z Borysem
Materiały ośrodka Borysa dokumentują działalność liturgiczną m.in. w Cetynii, Nikšiciu i Podgoricy. W Wielkanoc 2024 roku nabożeństwa tej struktury odbywały się w tych miastach, a także w Kotorze.
W 2026 roku jednym z najlepiej udokumentowanych zagranicznych obszarów działalności ośrodka Borysa była Rumunia. Działa tam Wikariat Metropolii Prawosławnej Czarnogóry, którego siedziba administracyjna znajduje się w Gherli w okręgu Kluż.
W maju 2026 roku Borys odwiedził Nowy Jork i Chicago. Jego struktura informowała o działalności wspólnoty św. Piotra Cetyńskiego w Nowym Jorku i o utworzeniu wspólnoty św. Ivana Crnojevicia w Chicago, a także o duchownych misyjnych działających w Teksasie, Michigan i Chicago.
Wikariat w Rumunii
Według strony wikariatu został on ustanowiony decyzją Synodu CPC i uzyskał osobowość prawną na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu rumuńskiego.
31 maja 2026 roku Emilian Prodan został wybrany i konsekrowany przez strukturę Borysa na biskupa dla Rumunii.
Wikariat wymienia jako miejsca swojej działalności m.in.:
cerkiew św. Marii w Voluntari-Pipera cerkiew Świętej Trójcy w Suceavie kaplicę św. Cecylii w Gherli
Cerkiew św. Marii w Voluntari została przez strukturę Borysa określona jako stauropigia, czyli placówka podlegająca bezpośrednio jej władzom kościelnym.