Starożytny Iran, starożytna Persja – Iran w starożytności, od początku do podboju arabskiego.

Nazwa i pojęcie Perska nazwa Iran wywodzi się od średnioperskiej formy Eran (partyjskie Arjan), która po raz pierwszy pojawia się na monetach i w napisie przy reliefie z Naghsz-e Rostam sasanidzkiego króla Ardaszira I. Jest tam mowa o Eranszahr (part. Arjanszahr), czyli państwie Ariów. Nazwa Iran pochodzi zatem od nazwy ludu Ariów, przy czym należy zauważyć, że już w Aweście mowa jest o Airjana Waedżah (kraju Ariów), Achemenidzi zaś określali się w swoich inskrypcjach jako Arija (Ariowie) oraz Arija czithra (pochodzenia aryjskiego). Za czasów późniejszych królów sasanidzkich skrótowym w stosunku do Eranszahr terminem Eran zaczęto określać całość ich państwa, a nie zgodnie z jego pierwotnym znaczeniem Ariów, czyli ówczesne ludy irańskie. Podsumowując: „Eran bierze początek od staroperskiego arija- i awestyjskiego airja «aryjski». Obydwa ostatnie terminy są poświadczone jako najstarsze historyczne określenia ludów irańskich”.

Starożytni Grecy używali w stosunku do Iranu nazwy Persis, która wywodzi się od staroperskiego Parsa – nazwy Persów, jednego z ludów irańskich. Ze względu na to, że ówcześni Persowie pod przywództwem Achemenidów zdominowali wszystkie inne ludy irańskie, ich nazwa była używana przez Greków jako zbiorcze określenie na wszystkich Irańczyków, chociaż niektórzy autorzy greccy zdają też sobie sprawę z istnienia ogólnego terminu Arioi o takim samym zakresie. Poza tym jednak Grecy czasami stosowali określenie Persowie także w węższym sensie, na określenie mieszkańców Persis, w znaczeniu irańskiego regionu Pars/Fars. Trzeba tu podkreślić, że przez całą swoją historię Irańczycy używali określenia Persja i Persowie jedynie w tym właśnie wąskim znaczeniu regionalnym, w stosunku do swojego kraju jako całości używając wskazanych powyżej form Airjana, Arjan-, Eran, Iran. Tymczasem grecka nazwa Persis przeszła do innych języków europejskich i w niej ma źródło polska forma Persja, którą możemy uznać za synonim Iranu. Ta ostatnia nazwa zaczęła się pojawiać w językach europejskich, odkąd Reza Szah (1925-1941) zażądał jej używania także przez obcą dyplomację, przy czym „szach Reza wcale nie zmienił nazwy kraju – poprosił raczej cudzoziemców, żeby odtąd posługiwali się rodzimą nazwą”.

W różnych okresach historycznych w skład państw, które miały swoje centrum na Wyżynie Irańskiej wchodziły ziemie Mezopotamii, Anatolii, Zakaukazia, Azji Środkowej, obecnego Afganistanu i Pakistanu, których historia w związku z tym także do pewnego stopnia wchodzi w skład dziejów Iranu. W historiografii funkcjonuje pojęcie Wielkiego Iranu, który obejmował nie tylko Iran właściwy, ale także znajdujące się w zasięgu jego wpływów terytoria. Dokładne granice Wielkiego Iranu zmieniały się wraz z biegiem czasu. Jak zaznacza Bogdan Składanek, Wielki Iran w epoce prehistorycznej obejmował, prócz współczesnego Iranu, Azję Środkową po Syr-Darię [...] stepy południowej Europy zamieszkałe od VIII/VII wieku p.n.e. przez irańskich koczowników, zachodni i środkowy Afganistan łącznie z pakistańską częścią Beludżystanu, przy czym zachodnia rubież tak rozumianego Iranu właściwie nie przesunęła się w ciągu dziejów. Jeśli chodzi o zakres czasowy, to dzieje starożytnego Iranu wyznaczają dwie cezury – przybycie na tereny dzisiejszego Iranu Ariów, przodków dzisiejszych Irańczyków, w drugiej połowie II tysiąclecia p.n.e. oraz arabski podbój Iranu w VII i VIII wieku. Ariowie nie przybyli jednak na tereny, gdzie przed nimi panowałaby całkowita kulturalna pustka, dlatego dla zrozumienia ich późniejszej historii należy także omówić historię terytoriów irańskich przed ich pojawieniem się.

Iran prehistoryczny Paleolit Na terenie dzisiejszego Iranu nie udało się dotąd znaleźć materiału archeologicznego, który z pewnością można by zaliczyć do paleolitu dolnego. Znalezisk o wieku 800 tys. lat dokonano jednak w Azji Środkowej. Zarówno w Iranie, jak i Azji Środkowej żyli neandertalczycy, którzy pojawili się tam ponad 100 tys. lat temu. Wczesny paleolit środkowoazjatycki wykazuje wiele powiązań z Indiami, a w szczególności z kulturą Soan z terenu dzisiejszego Pakistanu. Z kolei środkowoazjatycka kultura mustierska ma wiele cech wspólnych z kulturami Azji Mniejszej i Iranu.

Na terenie Iranu o wiele lepiej jest reprezentowany środkowy paleolit. Stanowiska z tego okresu są znane z gór Taurus, Zagros, Afganistanu i wspomnianej już powyżej Azji Środkowej. Nie mamy pewności kiedy w Iranie rozpoczęła się kultura mustierska, ale datowanie radiowęglowe Jaskini Kundżi w paśmie Zagros wskazuje na więcej niż 40 tys. lat. Najważniejszym stanowiskiem regionu jest jaskinia Szanidar, położona już w irackiej części Zagrosu, znana przede wszystkim z obecności w niej wielu szkieletów neandertalczyków. Najbardziej znane inne stanowiska z tego okresu to Warwasi, Bisotun i Ardżana. Irański środkowy paleolit skończył się ok. 30 tys. lat temu.

Najważniejszą kulturą górnego paleolitu jest w Iranie kultura baradosteńska, obejmująca region Zagrosu. Najważniejsze związane z nią stanowiska to wspomniane już Szanidar, Warwasi, Ardżana, Bisotun i jaskinia Jafta koło Chorramabadu. Znaleziska z okresu górnego paleolitu znamy poza tym z wielu innych miejsc w Iranie, co wskazuje na szersze rozprzestrzenienie człowieka niż w paleolicie środkowym. Podobnie jak w innych rejonach świata to w tym okresie w Iranie człowieka neandertalskiego zastąpił Homo sapiens. Kultura baradosteńska kończy się ok. 22 tys. lat temu, a 17 tys. lat temu zaczyna się epipaleolityczna kultura zarzyjska, trwająca aż do neolitu. Luka 5 tys. lat pomiędzy kulturą baradosteńską a zarzyjską może być wyjaśniona opuszczeniem terenów kultury baradosteńskiej podczas ostatniego zlodowacenia. Eponimicznym stanowiskiem kultury zarzyjskiej jest Zarzan w irackim Zagrosie, inne ważne stanowiska to Bisotun, Ardżana i Pa Sangar. Irański epipaleolit jest także silnie reprezentowany przez stanowiska nad Morzem Kaspijskim, nie należące do kultury zarzyjskiej. Są to Ali Tappe, Hutu i Kamarband.

Neolit thumb|Ceramiczny pojemnik dekorowany obrazem górskiej kozy. Centralny Iran, ok. 4000–3600 p.n.e. Zbiory Metropolitan Museum of Art Iran należał do obszarów z najwcześniejszą gospodarką rolniczą i stałymi osadami. Tamtejszy neolit dzieli się na preceramiczny, gdy nie znano jeszcze naczyń glinianych, oraz ceramiczny, rozpoczynający się ok. 6500 lat p.n.e. Przeciętna neolityczna osada w Iranie liczyła 50 do 100 ludzi żyjących w domach z gliny, namiotach lub szałasach. Najstarsza odkryta neolityczna osada w zachodnim Iranie to Gandżdarre, położona w dzisiejszym ostanie Kermanszah, datowana na połowę IX tysiąclecia p.n.e., gdzie obok licznych narzędzi rolniczych, ceramiki i terakotowych figurek zwierząt i ludzi znaleziono także najstarsze ślady udomowienia owiec w Iranie, pochodzące sprzed 8 tys. lat p.n.e. Jednym z najlepiej zbadanych stanowisk z tego okresu jest Alikosz położone w północnej części dzisiejszego Chuzestanu i zaliczane do kultury Karim Szahir, którego najstarsze warstwy datuje się na VIII tysiąclecie p.n.e. Początkowo wśród mieszkańców osady dominowało zbieractwo, jednak w połowie VII tysiąclecia p.n.e. przeważało już rolnictwo. Jednocześnie osada zmieniła swój charakter z zamieszkiwanej od jesieni do lata na osadę stałą. W neolicie ceramicznym w Alikosz pojawia się w dużej ilości ceramika z ornamentami geometrycznymi malowanymi ciemną farbą. Inne ważne stanowiska to Sarab i Czogha Safid. Wschodnia część prehistorycznego Wielkiego Iranu była w tym okresie zapóźniona cywilizacyjnie w stosunku do zachodu. W dzisiejszym Turkmenistanie kultury rolnicze rozwijały się już od VII tysiąclecia p.n.e., jednak na terenie dzisiejszego Afganistanu powstały one znacznie później niż w Iranie, zaś w Hindukuszu powstanie pierwszych osad rolniczych datujemy na okres nie wcześniejszy niż IV tysiąclecie p.n.e..

Właściwy neolit kończy się w Iranie około 5500 p.n.e. wraz z pojawieniem się nowych technik i stylów w wytwarzaniu naczyń (czarne malowane wzory na żółtobrązowym tle gliny), co zwiastuje początek eneolitu. Wiązał się on z nasilonymi wpływami z Mezopotamii, zwłaszcza kultur Halaf i Ubajd. Na stanowisku Czogha Mami w dzisiejszym Azerbejdżanie Zachodnim zaobserwowano przejście od rolnictwa deszczowego do irygacyjnego, co poświadczają odkryte kanały nawadniające o długości ponad 5 km. Region ten należał do tzw. kultury Samarra, obejmującej również część Mezopotamii. W drugiej połowie VI tys. p.n.e. na równinie Dehloran uformowała się kultura Tape Sabz, podczas gdy w Chuzestanie istniała wtedy kultura Czogha Misz i kultura Suzjana A. W końcu VI tys. p.n.e. na terenie Chuzestanu rozwijała się kultura Chazine, a we wschodnim Chuzestanie Suzjana B. W V tysiącleciu p.n.e. powstała kultura Suza A – ówczesna Suza zajmowała ok. 25 ha powierzchni. Produkowano dobrej jakości ceramikę i sporo narzędzi miedzianych. W VI tysiącleciu rozpoczyna się rozwój kultury Tappe-je Sijalk koło Kaszanu, który miał trwać następnych kilka tysiącleci. W Sijalk I pojawiają się domy z suszonej cegły. W Afganistanie narzędzia z miedzi pojawiają się w IV tysiącleciu, zaś już wcześniej rozwinęło się tam na większą skalę górnictwo. W Azji Środkowej w tym okresie pomimo znacznego rozwoju agrotechniki nadal rolnictwo współistniało z półkoczowniczą gospodarką hodowlaną i ta mieszana ekonomia utrzymywała się tam przez wiele stuleci, obok zajmującej w IV i III tysiącleciu rozległy obszar myśliwsko-rybołówczej kultury keltemirskiej.

Epoka brązu thumb|Klęczący byk dzierżący przelewające się naczynie. Srebro. Południowo-zachodni Iran, kultura protoelamicka. Ok. 3100–2900 p.n.e. Zbiory Metropolitan Museum of Art