Książę małżonek – stosowane powszechnie w epoce nowożytnej określenie małżonka panującej monarchini, który nie dysponuje żadną władzą polityczną, a pełni jedynie funkcję reprezentacyjną. Tradycja nadawania tytułu księcia mężom monarchiń, zamiast tytułu króla, narodziła się wskutek obawy o możliwe podważenie pozycji monarchini jako samodzielnej głowy państwa i uznanie pozycji obu małżonków za równoważną, np. przez zastosowanie średniowiecznego prawa (zasada iure uxoris), wedle której małżeństwo z dziedziczką korony dawało mężowi prawo do współrządzenia (koregent). Tak też było np. w przypadku Wilhelma III, króla Anglii, czy Władysława Jagiełły, króla Polski. Epoka nowożytna zna również wyjątki od omawianej praktyki np. w przypadku Filipa II Habsburga, męża królowej Anglii Marii I, oraz Franciszka Burbona męża królowej Hiszpanii Izabeli II, którym to nadano tytuł króla (pot. jako król małżonek). Pełna władza w tych wypadkach jednak spoczywała na ich małżonkach. Podobny przypadek miał mieć miejsce, gdy królowa brytyjska Wiktoria swojemu mężowi Albertowi chciała nadać tytuł króla, czemu sprzeciwił się brytyjski rząd.
Lista historycznych książąt i królów małżonków Państwo Imię i tytuł oficjalny Nazwisko i tytuł oryginalny Zdjęcie Data urodzenia Data śmierci Małżonka Czas rządów Królestwo Anglii Guildford Dudley 60px 1536 12 lutego 1554 Jane Grey 1553 Filip, król AngliiFilip II, król Hiszpanii 60px 21 maja 1527 13 września 1598 Maria I Tudor 1554–1558 Królestwo Szkocji Franciszek Walezjusz, król SzkocjiFranciszek II Walezjusz, Król Francji 60px 19 stycznia 1544 5 grudnia 1560 Maria I Stuart 1558–1560 Henryk Stuart, król Szkocji, Książę AlbanyHenryk Stuart, lord Darnley 60px 7 grudnia 1545 10 lutego 1567 1565–1567 James Hepburn, książę Orkney 60px ok. 1534 14 kwietnia 1578 1567 Królestwo Niderlandów Henryk, Książę NiderlandówHenryk Mecklenburg-Schwerin 60px 19 kwietnia 1876 3 lipca 1934 Wilhelmina 1901-1934 Bernhard, Książę NiderlandówBernhard Leopold zu Lippe-Biesterfeld 60px 29 czerwca 1911 1 grudnia 2004 Juliana 1948-1980 Claus, Książę NiderlandówClaus George van Amsberg 60px 6 września 1926 6 października 2002 Beatrycze 1980-2002 Królestwo Hiszpanii Franciszek de Asís Burbon, król Hiszpanii Francisco de Asís de Borbón y Borbón-Dos Sicilias, książę Kadyksu 60px 13 maja 1822 17 kwietnia 1902 Izabela II 10 października 1846 -30 września 1868 Królestwo Portugalii Piotr III, król PortugaliiPedro Clemente de Bragança 60px 5 lipca 1717 25 maja 1786 Maria I 1777–1786 Auguste de Beauharnais 60px 9 grudnia 1810 28 marca 1835 Maria II 26 stycznia – 28 Marca 1835 Ferdynand II Koburg, król Portugaliikról od 16 września 1837, wcześniej bez tytułu (wedle prawa portugalskiego o tym, czy małżonek królowej panującej będzie królem decydował fakt posiadania syna przez małżonków) Ferdinand von Sachsen-Coburg und Gotha 60px 29 października 1816 15 grudnia 1885 9 kwietnia 1836 -15 listopada 1853 Królestwo Wielkiej Brytanii Jerzy Duński, książę CumberlandJerzy Oldenburg, książę Danii i Norwegii 60px 2 kwietnia 1653 28 października 1708 Anna w Anglii i Szkocji – 1702–1707w Wielkiej Brytanii – 1707–1708 Albert, Książę MałżonekAlbert von Sachsen-Coburg-Gotha 60px 26 sierpnia 1819 14 grudnia 1861 Wiktoria Hanowerska 1840–1861Filip, książę EdynburgaFilip Mountbatten, książę Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, książę Edynburga, hrabia Merioneth, baron Greenwich76x76px10 czerwca 19219 kwietnia 2021Elżbieta II1947–2021 Królestwo Hawajów John Owen Dominis, Książę Hawajów 60px 10 marca 1832 27 sierpnia 1891 Lydia Liliʻuokalani 20 stycznia 1891 - 27 sierpnia 1891 Królestwo Szwecji Fryderyk, książę SzwecjiFryderyk von Hessen-Kassel, Landgraf Hesji-Kassel 60px 17 kwietnia 1676 25 marca 1751 Ulryka Eleonora Wittelsbach 1718-1720, (Od 1720 król Szwecji, po abdykacji swojej żony, jako Fryderyk I.) Wielkie Księstwo Luksemburga Feliks, książę LuksemburgaFeliks Burbon-Parmeński 60px 28 października 1893 8 kwietnia 1970 Szarlotta 6 listopada 1919 -12 listopada 1964Królestwo Danii Henryk, książę-małżonekHenri Marie Jean Andre de Laborde de Monpezat 80px 11 czerwca 1934 13 lutego 2018 Małgorzata II 14 stycznia 1972 -13 lutego 2018
Z tytułem księcia/króla małżonka nie należy więc utożsamiać przypadków, w których małżonkowie posiadają równorzędną pozycję i władzę polityczną. Przykłady: Jadwiga Andegaweńska i Władysław Jagiełło w Polsce, w latach 1386-1399 Izabela Kastylijska i Ferdynand Aragoński w Kastylii-Leónie, w latach 1479-1504 Maria II i Wilhelm III Orański w Anglii, w latach 1689-1694
Zobacz też Monarchia Król iure uxoris Królowa (małżonka)
Uwagi
Bibliografia Dynastie Europy, wyd. Ossolineum, Wrocław Warszawa Kraków 2003. Morby John, Dynastie świata. Przewodnik chronologiczny i genealogiczny, Kraków 1995.
Kategoria:Monarchia Kategoria:Mężczyzna