thumb|240px|Cytadela Kajtbaja w Aleksandrii zbudowana została w 1477 roku na fundamentach starożytnej latarni na Faros Al-Aszraf Kajtbaj (właściwie: Al-Aszraf Sajf ad-Din Kajtbaj) (arab. – قايتباي) (ur. ok. 1416/1418, zm. 8 sierpnia 1496 w Kairze) – sułtan mamelucki z „dynastii” BurdżytówMiano Burdżytów de facto nie dotyczyło realnej dynastii, a określało krąg etniczny (Czerkiesi) i wojskowy, z którego wywodzili się kolejni sułtanowie mameluccy w XIV-XVI wieku. Jakkolwiek niektórzy z nich byli ze sobą naprawdę spokrewnieni, w dłuższej perspektywie nie tworzyli rodzinnej linii sukcesyjnej. Tradycyjnie jednak obok rządzących wcześniej Bahrytów są w historiografii określani mianem dynastii., panujący w latach 1468–1496. Był ostatnim silnym władcą mameluckiego Egiptu, stawił czoła armiom osmańskim, a jego wojska dwukrotnie pokonały inwazyjne armie tureckie, wynosząc Kajtbaja na pozycję najważniejszego władcy w ówczesnym świecie islamu. Był również zagorzałym budowniczym wznoszącym w całym państwie setki monumentalnych budowli. Słynął z miłosierdzia i pobożności. Wzmocnił i skonsolidował władzę mameluków, zarazem dbał też o pomyślność podległej ludności egipskiej. Jednakże sułtan w ciągu swego długiego panowania nie zdołał wyciągnąć Egiptu z permanentnego wówczas kryzysu społeczno-gospodarczego ani przeprowadzić reform unowocześniających państwo i armię. Wkrótce po jego śmierci sułtanat mameluków został podbity przez znacznie lepiej uzbrojone i liczniejsze armie Turków osmańskich.
Życiorys Kariera mameluka Urodził się około 1416/18 roku w Czerkiesji. Ponieważ jako młodzieniec wykazywał spore umiejętności łucznicze, został sprzedany jako niewolnik do armii sułtanatu mameluckiego. Karierę zaczynał jako instruktor włóczników w kairskim tibaku, który był szkołą i koszarami jednocześnie. Za sułtana Barsbaja (1422–1438) wszedł w skład elitarnej straży pałacowej. Wyzwolony przez jego syna i następcę Al-Aziz Jusufa (1438), najpierw został sekretarzem, a za kolejnych sułtanów awansował w hierarchii wojskowej mameluków: był osobistym gwardzistą (chassakim) sułtana Czakmaka, za rządów Chuszkadana doszedł do pozycji setnika. Zgromadził wówczas znaczny majątek, nie wykazywał jednak ambicji politycznych dzięki czemu nie miał wielu wrogów wśród pozostałych emirów mameluckich. Gdy w grudniu 1467 roku tron objął Timurbugha Kajtbaj został wyróżniony – niósł parasol paradny podczas uroczystości intronizacji nowego sułtana, a wkrótce potem został mianowany atabegiem. Rządy Timurbughi trwały zaledwie dwa miesiące, gdyż nowy sułtan nie zdołał zdobyć poparcia zwalczających się frakcji. Pogłębiające się rozdźwięki między emirami groziły dalszym rozprzężeniem państwa. W tej kryzysowej sytuacji zaproponowano kompromisową kandydaturę ponad 50-letniego Kajtbaja, którego uważano za władcę „przejściowego”, do przyjęcia dla wszystkich stronnictw. Podobno kilkukrotnie odmówił przyjęcia ciężaru władzy, lecz namawiany przez przyjaciół w końcu ustąpił. Współcześni pisali jednak, że był to tylko polityczny teatr odegrany przez Kajtbaja i jego wiernego stronnika, JaszbegaPisze o tym, współczesny wydarzeniom z 1468 roku, kronikarz Ibn Tagribirdi..
Objęcie władzy, walki z Beduinami i Turkmenami W chwili objęcia rządów przez Kajtbaja nic nie wskazywało na to, że utrzyma się on dłużej na tronie niż jego liczni poprzednicy. Sułtanat był pogrążony w politycznym kryzysie, a walki między frakcjami możnych mameluckich wciąż nie ustawały. Jednak Kajtbaj, który dotychczas stał na uboczu wszelkich intryg wykazał się niezwykłą zręcznością. Okazał wdzięczność tym, którzy wynieśli go do władzy, jednocześnie oferując przyjaźń swym przeciwnikom politycznym. Swego poprzednika, Timurbugha odsunął w cień, jednak darował mu życie. Tych jednak, którym ufać nie mógł, bezwzględnie usunął, a ich majątki zasiliły pusty skarbiec państwa.
Na początku swego panowania postanowił Kajtbaj usunąć palący problem arabskich Beduinów, którzy kontrolowali znaczne obszary kraju łupiąc karawany i napadając miasta. Wykorzystując walki w łonie kasty mameluków i osłabienie władzy Beduini usadowili się mocno zarówno w Górnym Egipcie jak i w Delcie Nilu zapuszczając się często ze swymi atakami aż po przedmieścia Kairu. Zadanie podporządkowania Beduinów powierzył swemu przyjacielowi, okrutnemu i bezwzględnemu dowódcy, Jaszbegowi. Spacyfikował on plemiona beduińskie dokonując krwawych rajdów na ich ziemie i karząc okrutnie opornych przywódców. Gdy podobnej taktyki chciał użyć w Syrii doprowadziło to do otwartego buntu i powołanie na tron niedawnego sułtana Timurbugha. Bunt został jednak zdławiony, a pokonany pretendent pojmany i zesłany w odosobnione miejsce. W końcu Beduini zostali pokonani, choć problem beduiński pozostał nierozwiązany przez kolejne stulecia.
Tymczasem władztwu mameluckiemu na północy zaczął zagrażać jeden z turkmeńskich wodzów – Szah Suwar. Był on lokalnym władcą osadzonym przez mameluków w dawnej Małej Armenii po tym jak zniszczono ormiańskie królestwo. Szah Suwar zrzucił jednak w początkach panowania Kajtbaja zwierzchnictwo mameluków i zebrawszy armie ruszył na egipską Syrię. Jego wojska składały się niedawnych sprzymierzeńców mameluckich, którzy mieli dość ucisku podatkowego oraz z uciekinierów z Anatolii, skąd kolejne plemiona były wypierane na wschód przez rosnącą potęgę Turków osmańskich. Przeciw Suwarowi Kajtbaj wysłał atabega Kulaksiza. Ten początkowo pokonał pod Ajtnab żołnierzy Suwara zmuszając go do wycofania się. Turkmen wrócił jednak niedługo potem i wciągnął armię atabega w zasadzkę: wielka armia mamelucka została 14 czerwca 1468 roku rozbita i wielu emirów poddało się. Ci którzy się pokłonili Suwarowi zostali zwolnieni za obietnicę okupu. Pozostali zostali straceni.
Wieść o klęsce poruszyła Kajtbaja, który wezwał wszystkich mameluków do zebrania nowej armii. Jego zaangażowanie wzmocniło morale żołnierzy. Na czele nowej armii stanął jeden ze starszych emirów Uzbek min-Tutukh, jeden z nielicznych, który zdołał ujść cało z ostatniej klęski. Kajtbaj nadał mu tytuł atabega i powierzył los wyprawy wspólnie z innym wodzem, Kurkumasem. Wyprawa rozpoczęta w lutym 1469 roku przebiegała początkowo pomyślnie. Armie mameluckie wkroczyły na terytoria Suwara paląc po drodze wsie i miasta. Turkmen stanął wprawdzie do bitwy, ale jego głodujące od dłuższego czasu oddziały zostały szybko rozproszone. Sam wódz zdołał jednak uciec w kierunku granicy osmańskiej. Idąca za nim w pościgu armia mamelucka osaczyła go w wąskim wąwozie. Między wodzami wyprawy rozgorzała jednak kłótnia: Uzbek chciał się wycofać, Kurkumas podążyć przez wąwóz za Suwarem. Przeważyła opinia Kurkumasa, choć spory wśród dowództwa spowodowały dezercję znacznej części armii, która zawróciła do Aleppo. Wejście do wąwozu bez rozeznania doprowadziło do straszliwej klęski. Armia została zasypana lawinami kamieni, zginął też sam Kurkumas. Syria została bez obrony, okazało się jednak, że i sam Suwar nie ma sił do nowych ataków a jego straty były na tyle duże, że teraz sam został zaatakowany przez inne plemiona turkmeńskie. Wysłał więc posłów do Kajtbaja z prośba o pokój. Sułtan nie mógł jednak doprowadzić do sytuacji, w której buntownik byłby potraktowany jak równy mu władca i jego zdrada pozostałaby bez kary. Dlatego wielkim kosztem zdołał zebrać jeszcze jedną armię którą wysłał przeciw Suwarowi w 1470 roku. Na jej czele stanął Jaszbeg. Suwar zdołał odnieść jeszcze jeden sukces – zdobył fortecę Malatija. Wkrótce jednak jego słabnąca armia musiała stawić czoła ścigającemu go Jaszbegowi. Do decydującego starcia doszło nad rzeką Oksos w listopadzie 1471 roku. Po zwycięstwie Mameluków Suwar został schwytany i odwieziony do Kairu.
Kajtbaj i Mehmed II thumb|240px|Kajtbaj inwestował wiele w system obronny państwa – na tym obrazie z epoki widać wzniesione na jego rozkaz nowe mury Damaszku Największym wyzwaniem dla państwa mameluków za czasów Kajtbaja była rosnąca potęga Turków osmańskich, którzy pod wodzą Mehmeda II Zdobywcy stworzyli u północnych granic sułtanatu mameluków potężne imperium. Syryjskich granic sułtanatu strzegły naturalne bariery gór Taurus i rzeki Eufrat obsadzone dodatkowo mameluckimi garnizonami, a za nimi były pomniejsze, wasalne państewka turkmeńskie podporządkowane Kairowi jeszcze przez sułtana Barsbaja (1422–1438). Dzięki tym państwom buforowym kontrolowano górskie przejścia we wschodniej Anatolii prowadzące do mameluckiej Syrii. Mimo tych linii obronnych Kajtbaj zdawał sobie sprawę z rosnącego zagrożenia ze strony Osmanów. Turcy posiadali potężną artylerię, dzięki której zdobyli Konstantynopol (1453), liczną armię oraz nowoczesną broń palną, którą posługiwały się niezwykle groźne formacje janczarów. Wprawdzie armia mamelucka słynęła z niezwykłego wyszkolenia i skuteczności, to jednak zawsze była to formacja stosunkowo nieliczna – rekrutami byli niewolnicy sprowadzani spoza ziem sułtanatu, stąd ich liczba była ograniczona, a koszt ich zakupu wysoki. Sami mamelucy tworzyli elitarną część wojsk – ciężką jazdę, której znaczenie na polach bitew malało wraz rozwojem nowych typów broni. Istniały również oddziały pomocnicze: Beduinów lub piechoty, ale ich wyszkolenie i uzbrojenie pozostawiało wiele do życzenia. Sytuacja militarna sułtanatu mameluków pogorszyła się gdy Turcy wykorzystali początkowe trudności Kajtbaja w walce z buntownikami i w 1470 roku rozbili sułtanat Karamanu – największe spośród państw sojuszniczych Egiptu.
Wkrótce potem doszło do wielkiego konfliktu między Osmanami a turkmeńską konfederacją plemienną Ak Kojunlu, która pod wodzą Uzun Hasana wyrosła na wielka potęgę opanowując znaczne połacie ziem w Azerbejdżanie, Iraku i Iranie. Ponieważ konflikt ten toczyć się miał u granic mameluckich, Kajtbaj musiał podjąć decyzję po której stronie się opowie. Z pewnością już wówczas nie chciał wzmacniać potęgi tureckiej, jednak agresywna polityka Uzun Hasana uniemożliwiała porozumienie. W listopadzie 1472 wojska Hasana przekroczyły Eufrat i zajęły mamelucką twierdzę w Malakiji szykując sobie lepsze pozycje do walki z Turkami. Początkowo też pokonali dwukrotnie siły Osmanów. Przeciw Hasanowi wysłał Kajtbaj swego zaufanego przyjaciela Jaszbega. Ten zdołał wyprzeć oddziały Ak Kojunlu za Eufrat i odzyskać pozycje mameluckie nad prawym brzegiem rzeki (kwiecień 1473). W tym samym czasie przybyło do Kairu poselstwo tureckie z prośbą o przyjaźń przeciw wspólnemu wrogowi. Pokazano Kajtbajowi listy Uzun Hasana do władców chrześcijańskich wzywające do wspólnego ataku przeciw Turkom i Mamelukom. To wystarczyło aby Kajtbaj zgodził się ogłosić neutralność i choć nie wsparł Osmanów armią licząc na długą walkę między swymi sąsiadami, pozwolił swobodnie maszerować armii tureckiej wzdłuż swych ziem przygranicznych nad Eufratem. Konflikt turecko-turkmeński okazał się jednak znacznie krótszy niż mógł przypuszczać Kajtbaj. 11 sierpnia 1473 roku Mehmed II Zdobywca rozgromił w wielkiej bitwie pod Başkentem armię Uzun Hasana dzięki swej przewadze w artylerii i broni palnej. Wprawdzie Turcy nie ruszyli dalej na wschód i wkrótce podpisali z Uzun Hasanem dość wspaniałomyślny pokój, to jednak przewaga armii tureckiej była niekwestionowana.