Anat, też Anath (ugar. ’nt, , ) – ważna bogini ludów zachodniosemickich (Amorytów, Kananejczyków, Aramejczyków) czczona na rozległych obszarach starożytnego Bliskiego Wschodu (w Mezopotamii, Syropalestynie, Izraelu, Anatolii i Egipcie) w okresie od połowy II tys. p.n.e. aż do końca I tys. p.n.e. Najwcześniejsze dowody na jej kult odnaleziono w archiwach w Mari nad Eufratem, datowanych na początek II tys. p.n.e. Przypisywane jej cechy i atrybuty różniły się w różnych kulturach i podlegały zmianom wraz z upływem czasu. W tekstach przedstawiano ją zazwyczaj jako piękną, ale zarazem niszczycielską i spragnioną krwi boginię, a jej postać i charakter wykazuje wiele podobieństw do Isztar, mezopotamskiej bogini miłości i wojny. W mitach z Ugarit występuje jako córka boga Ela i siostra boga Baala. Chociaż rzadko przedstawiana jako matka, to w niektórych tekstach wydaje się również być wiązana z płodnością.

Imię W języku ugaryckim imię tej bogini zapisywane jest ’nt. W mitach ugaryckich często z przydomkiem btlt ’nt – „Dziewica Anat” (btlt ’nt) lub rḥm ’nt – „Dziewczyna Anat”. Czasem teksty nazywają ją też po prostu „Panią” (št). W tekstach z Emar imię Anat kryć się może za sumerogramem dNIN.URTA. Z kolei w języku akadyjskim jej imię zapisywano jako Ḫanat, Anat i (w jednym przypadku) Kanat.

Etymologia imienia Anat nie została jak dotychczas przekonująco wyjaśniona. Jest spokrewnione z hebrajkim ‘ēt, aramejskim ‘enet i akkadyjskim ‘ettu – „czas, los”. Boskość Anat mogła więc mieć związek z rodzącym się i wszystko pochłaniającym czasem. Słowo anat tłumaczone jest jako: „znak, zamiar, wola", początkowo mogło oznaczać uosobioną wolę Baala. Niektórzy uczeni porównują imię Anat z arabskim ’anwat („siła, przemoc”), co dobrze odpowiada przypisywanym jej cechom charakteru. Inni próbują wywodzić jej imię od Hanejczyków, ludności pochodzenia amoryckiego wspominanej wielokrotnie w archiwach z Mari.

Ikonografia Większość znanych reprezentacji Anat pochodzi z Bet Sze’an i Egiptu, natomiast nie są znane jej przedstawienia pochodzące z Ugarit, w którym odgrywała najbardziej znaczącą rolę. W ikonografii egipskiej zwykle przedstawiano Anat w białej koronie ze strusimi piórami (atef), dzierżąca jakiś oręż – najczęściej topór bojowy – lub krzyż Anch. Figurki Anat i Baala z uniesionymi ramionami najprawdopodobniej trzymały pierwotnie topory. Problemem bywa odróżnianie wizerunków Anat od Astarte, ponieważ ta również nosiła koronę atef i często trzymała broń.

W Ugarit

thumb|240px|Tabliczka terakotowa zapisana pismem klinowym w języku ugaryckim z tekstem mitologicznym z Cyklu Baala; ok. 1400–1200 p.n.e.; znaleziona w trakcie wykopalisk na akropolu w Ras Szamra (Ugarit); obecnie w zbiorach Luwru (nr inwent. AO 16636)

Ugaryckie teksty mitologiczne przedstawiają boginię Anat jako młodą, porywczą wojowniczkę i łowczynię, która świadomie odrzuciła rolę żony i matki, by móc spełniać się w typowo męskich zajęciach, takich jak walka i polowania. Jako wojowniczka, przy użyciu takich broni jak łuk i miecz, pokonuje ona zarówno ludzkich jak i nadnaturalnych wrogów, a jeden z zachowanych tekstów opisuje nawet, jak Anat radośnie brodzi zanurzona po uda we krwi pokonanych wojowników.

W Cyklu Baala, zwanym też Cyklem Baala i Anat, wspiera ona swego brata Baala, dążącego do posiadania pałacu i objęcia władzy królewskiej. Baal pokonał swojego ojca Ela, mimo że ojca bogów wspierał usynowiony przez niego bóg morza Jam. Anat na cześć zwycięstwa brata wydała ucztę, w czasie której wszczęła rzeź. Szybko jednak się uspokoiła. Źródło nie wyjaśnia, dlaczego jej nastrój tak nagle się zmieniał, być może dlatego, że jako bogini jednocześnie miłości i wojny, posiadała dwoistą naturę.

W dalszej części mitu Baal skarży się, że nie ma (królewskiego) domu, Anat przysięga wstawić się w jego sprawie u swojego ojca Ela, któremu grozi, że utoczy mu krwi, jeśli ten nie przydzieli Baalowi domu. Gdy Elowi udaje się udobruchać ją pochlebstwami, Anat prosi o wstawiennictwo w tej sprawie Athirat (Aszerę), w rezultacie czego, za zgodą Ela, bóg rzemieślników Koszar (Koszar wa Chasis, Kathan-wa-Hasis – „Zręczny-i-Zdolny”), buduje dla Baala pałac ze srebra i złota. Anat i Baal urządzają uroczystą ucztę, na której pojawia się Mot, bóg śmierci, który – wznosząc toast – zaprasza Baala na rewizytę. Baal, świadom tego, co oznacza odwiedzenie domu śmierci, próbuje bez powodzenia go oszukać, ale w końcu wkracza do paszczy Mota i zostaje połknięty. W innej wersji Baal wywyższa się przed Motem jako król bogów i nie zaprasza go na ucztę. Wściekły Mot grozi Baalowi i też w końcu zmusza go do zejścia do świata podziemnego. El i Anat opłakują śmierć Baala, a Anat wyrusza w podróż, by odnaleźć jego ciało. Po odnalezieniu ciała Baala Anat przenosi je na Hermon, świętą górę bogów, gdzie dokonuje obrzędów pogrzebowych i składa rytualne ofiary ze zwierząt, co przywraca Baala do życia. Następnie Anat odnajduje Mota, chwyta go i rozcina mieczem, a następnie pali i miele jego szczątki, po czym wrzuca je do morza lub – wedle innej wersji – rzuca ptakom na pożarcie. Pomimo tych wszystkich zabiegów Mot powraca i walczy z Baalem, ale w końcu zmuszony zostaje do uznania jego zwierzchniej władzy.

Epos o Aqhacie pokazuje inną twarz Anat. Bóg rzemieślników Kathan-wa-Hasis tworzy łuk i strzały dla Anat, ale zrządzeniem losu dar trafia do małego Aqhata, syna króla Danela. Same narodziny Aqhata przypisywano Baalowi, który przekazać miał swemu ojcu Elowi prośbę króla Danela o obdarzenie go następcą tronu. Gdy Aqhat wyrasta na młodzieńca Anat próbuje odkupić od niego łuk, oferując mu nawet nieśmiertelność, ale ten odrzuca wszystkie jej oferty twierdząc, iż łuk nie jest bronią dla kobiet. Rozgniewana Anat postanawia odebrać mu jego łuk i strzały siłą. Jak wytrawna łowczyni rozkazuje ona swemu przemienionemu w orła (lub wedle innych wersji w jastrzębia bądź sępa) wspólnikowi Jatpanowi zaatakować Aqhata z powietrza i poddusić go. Ten jednak zabija Aqhata, a następnie ucieka przed rozgniewaną Anat, gubiąc po drodze łuk i strzały, które wpadają do morza. Anat opłakuje Aqhata, stratę łuku i klątwę suszy, jaką jej intryga sprowadziła na ziemię. Dwa inne zachowane teksty również przedstawiają Anat jako łowczynię: w pierwszym z nich jej ofiarą stają się ptaki, a w drugim opuszcza bankiet u boga Ela, aby udać się na polowanie.

W wielu opracowaniach dotyczących Anat pojawia się pogląd, jakoby teksty ugaryckie przedstawiać miały ją jako boginię płodności, aktywną seksualnie i uwodzącą swego brata Baala. Szereg uczonych idzie jeszcze dalej, twierdząc, iż była ona narzeczoną lub żoną Baala, a nawet matką jego potomstwa. Z drugiej strony są też jednak badacze, którzy zaczynają podważać tezę o jej aktywności seksualnej, dowodząc, iż w żadnym z zachowanych tekstów nie ma jasnego opisu Anat zaangażowanej w stosunek płciowy. Zauważają oni bowiem, iż w wielu przypadkach domniemana aktywność seksualna Anat opisana jest w tekstach zrekonstuowanych w lakunach, bądź też wnioskowana na podstawie użycia pewnych słów lub wyrażeń, których znaczenie wciąż pozostaje niejasne. Odrzucają oni też identyfikację Anat z krowami, z którymi spółkować miał Baal. Jeden z tekstów wyraźnie opisuje bowiem najpierw Baala spółkującego z jałówką, a następnie poszukującą go Anat, nie mającą pojęcia gdzie jest, która dopiero po długich poszukiwaniach odnajduje miejsce, gdzie spółkował z jałówką. Przedstawienia Anat z rogami oraz opisy tej bogini jako posiadającej rogi również nie muszą oznaczać, iż identyfikowana ona była z krową – uznać je raczej należy za symbol jej królewskiej lub boskiej władzy.

Anat i Astarte (’ṯrt) są oddzielone w ugaryckich tekstach mitologicznych, w których ta druga odgrywa niewielką rolę. W tekście przedstawiającym bogów w kolejności ich rang i wyliczającym siedziby każdego z nich Anat i Astarte są połączone (ʿnt wʾṭtrt), a ich wspólna siedziba (ʾinbb) jest w innych źródłach przypisywana Anat.

W Egipcie

Anat, podobnie jak Asztarte i Baal, trafiła do panteonu egipskiego z mitologii semickiej w okresie panowania Hyksosów, w czasach XVI dynastii (XVI wiek p.n.e.), pod imieniem Anat-her. Imię to oznacza „Anat jest zadowolona” i wskazuje na pochodzenie kananejskie. W aramejskich inskrypcjach z okresu Hyksosów pochodzących z około 1700 roku p.n.e. bogini określano epitetami „Anat jest zadowolona” (Anat-her) i „Terror Anat” (Herit-Anat).

Anat była jednym z kilku syryjskich i północno-zachodnich bóstw semickich czczonych przez wojowników-faraonów z XVI dynastii. Często wiązano ją z boginią Astarte. W rywalizacji Horusa i Seta boginie te pojawiają się jako córki Ra i są sprzymierzeńcami Seta utożsamianego z semickim bogiem Hadadem. Na papirusie okresu Średniego Państwa zachowały się imiona teoforyczne jeńców syryjskich, które zawierają imię Anat. Brak jednoznacznych odpowiedzi na pytanie, czy ówcześni Egipcjanie pozwalali im jawnie czcić swoje rodzime bóstwo, czy jednak musieli się z tym kryć, zważając na przeświadczenie Egipcjan o wyższości swojej religii nad azjatycką.

Za XVIII dynastii, gdy Egipt umocnił swoją pozycję w Azji, w społeczeńśtwie egipskim stało się modne przyjmowanie elementów tradycji i wierzeń azjatyckich. Sprzyjały temu kontakty handlowe i napływ obcej kulturowo ludności wskutek licznych wojen. Jeńcy syryjscy byli osadzani jako niewolnicy w świątyniach lub zatrudniani jako służba domowa. Dobrowolni imigranci (najemnicy, rzemieślnicy, kupcy) z czasem zdobywali wysokie pozycje na dworze. Swoje wierzenia i kulty odprawiali w nowo wznoszonych świątyniach. Na dworze Amenhotepa III panowała już duża tolerancja religijna. Działalność dyplomatyczna faraona spowodowała przedostanie się do Egiptu kultów syro-palestyńskich takich bóst, jak Anat, Astarte, Baal, Hauron, Ketesz, Reszef itd. Kilka z nich (np. Anat i Baal) wzięto pod sztandary armii króla i wysyłano na wyprawy wojenne do Azji. Ich wizerunek został dopasowany do kanonów ikonografii egipskiej przy jednoczesnym zostawieniu niektórych cech rodzimych. Anat z czasem zaczęto czcić jako boginię wojny.

Zgodnie z tradycją egipską, według której władca określany był synem boga, faraonowie mianowali siebie synami Anat, przyjętych do wierzeń egipskich. O największym czcicielu Anat wśród faraonów, Ramzesie II, mówiono, że „śsie” boginię wojny Anat. W grupie posągów z wizerunkiem króla Anat określona została jego matką. Faraon nazywał siebie „ulubieńcem Anat”, swą córkę, którą później poślubił – „Córką Anat” (Bint-Anat), miecz – „Anat zwycięża”, ulubionego psa – „Anat chroni”, a konia – „Anat jest zadowolona”. Seti I nazywał swoją ulubioną drużynę rydwanów „Anat jest zadowolona”, a Ramzes III wybrał Anat wraz z Astarte na swoje „tarcze” rydwanowe.

Wraz z Ketesz i Astarte Anat należała do triady czczonych w Nowym Państwie bogiń syryjskich, każda z nich mianowana była „Panią nieba, panią bogów”. W niektórych tekstach jest utożsamiana z rodzimą egipską boginią Neit, postrzegano ją jako córkę Ra i żonę Seta. Na inskrypcjach z Memfis z XV–XII wieku p.n.e. Anat nazywana jest „Córką Ptaha” (Bin-Ptah). W inskrypcjach z Memfis datowanych na XV–XII wiek p.n.e. Anat określano jako „Córkę Ptaha” (Bin-Ptah), na wyspie Elefantynie – „Domem Ela” bądź „Domem Boga” (Beth-El).