Hajnówka (biał. гмiна Гайнаўка, hmina Hajnaŭka; w 1954 gmina Nowoberezowo) – gmina wiejska w województwie podlaskim, w powiecie hajnowskim.
Siedziba gminy to miasto Hajnówka, nie wchodzące w jej skład.
W 2010 roku w gminie wprowadzono język białoruski jako język pomocniczy.
Według danych z 30 czerwca 2014 gminę zamieszkiwały 3942 osoby. Natomiast według danych z 31 grudnia 2019 roku gminę zamieszkiwały 3843 osoby.
Historia
Gmina Hajnówka istniała na osi dziejów w trzech odsłonach: w latach 1929–1930, w latach 1934–1953 oraz od 1973 roku.
Pierwsza odsłona (1929–1930)
Gmina zbiorowa Hajnówka z siedzibą w osadzie Hajnówce powstała po raz pierwszy 13 kwietnia 1929 w powiecie bielskim w woj. białostockim. W jej skład weszły:
z gminy wiejskiej Białowieża w powiecie bielskim, województwie białostockim: miejscowości: Długi Bród, osada Hajnówka, Jakubowo, Krugłe, Łozice, Nikiforowszczyzna, Orzeszkowo, Piaski, Postołowo, Sawiny Gród, Skryplewo, Starzyna, Wierzchowskie, Wiluki, Wygon i Zabagonie; z gminy wiejskiej Łosinka w powiecie bielskim, województwie białostockim: miejscowości: Bielszczyzna, Czyżyki, Dolna, Dubiny, Kraskowszczyzna, Lipiny, Nowoberezowo, Placówka, Putiska, Wygody i zakłady chemiczne "Grodzisk"; z gminy wiejskiej Masiewo w powiecie bielskim, województwie białostockim: miejscowości: Dubińska Ferma, Golakowa Szyja, Nowosady, Olchowa Kładka, Smolany Sadek, Sorocza Nóżka, Przechody i Zwodzieckie; z gminy wiejskiej Orla w powiecie bielskim, województwie białostockim: miejscowości: Borek, Chytra, Górna, Judzianka, Progale i Poryjewo.
1 kwietnia 1930 dla gminy Hajnówka zastosowano przepisy ustawy z dnia 11 sierpnia 1923 o tymczasowem uregulowaniu finansów komunalnych, dotyczące gmin miejskich.
30 czerwca 1930 gminę Hajnówka zniesiono, a jej poszczególne miejscowości powróciły dokładnie do tych samych gmin, do których należały przed utworzeniem gminy Hajnówka w 1929 roku.
Druga odsłona (1934–1953)
Gminę Hajnówka utworzono po raz drugi 1 października 1934 w powiecie bielskim, województwie białostockim. Gmina objęła jednak inny obszar niż w latach 1929 –1930 (miejscowości uszeregowano według podziału gmin na gromady, wprowadzonego 16 października 1933Białostocki Dziennik Wojewódzki. 1933, nr 11, poz. 49):
ze zniesionej gminy wiejskiej Łosinka: gromada Czyżyki (Czyżyki), gromada Dolna (Dolna, Kraskowszczyzna i Wygoda), gromada Dubiny (Dubiny), gromada Kojły (Kojły), gromada Kotówka (Kotówka), gromada Kuraszewo (Kuraszewo i Maksymowszczyzna), gromada Lady (Lady i Łuszcze), gromada Lipiny (Lipiny), gromada Nowoberezowo (Nowoberezowo), gromada Nowokornino (Nowokornino), gromada Osówka (Osówka), gromada Placówka (Placówka i Chemiczna), gromada Putiska (Bielszczyzna i Putiska), gromada Szostakowo (Szostakowo), gromada Trywieża (Trywieża), gromada Wólka (Podwieżanka, Wieżanka i Wólka);
ze zniesionej gminy wiejskiej Pasynki: gromada Leniewo (Leniewo);
z gminy wiejskiej Białowieża: gromada Hajnówka (Hajnówka, Gorlańskie Stojło, Kozi Przeskok, Leśna, Postołowo, Sacharewo, Sawiny Gród, Skryplewo, Wydmuchowo i Znojka), gromada Orzeszkowo (Nowiny, Orzeszkowo i Wierzchowskie);
z gminy wiejskiej Orla: gromada Borek (Borek), gromada Chytra (Chytra i Progale), gromada Dubicze Osoczne (Dubicze Osoczne), gromada Górne (Górne, Judzianka i Poryjewo), gromada Jagodniki (Jagodniki), gromada Istok (Istok), gromada Pasieczniki Duże (Pasieczniki Duże), gromada Witowo (Witowo), ponadto z gromady Dubicze CerkiewneDubicze Cerkiewne pozostało w gminie Orla: Bachmat, Kraskowszczyzna i Pasieczniki Małe (które, włączono do gromady Witowo).
Podczas II wojny światowej gmina znajdowała się przejściowo poza administracją polską.
w 1944 roku do gminy Hajnówka włączyłyJemielity, Witold (1998) Podziały administracyjne powiatów bielskiego, siemiatyckiego i hajnowskiego w latach 1919-1990. "Studia Łomżyńskie", 9, 1998, s. 113-161: z gminy wiejskiej Narewka (przedwojennej gminy Masiewo): gromadę Nowosady (Dubińska Ferma, Golakowa Szyja, Nowosady, Olchowa Kładka, Smolany Sadek, Sorocza Nóżka, Przechody i Zwodzieckie). z gminy wiejskiej Białowieża: gromadę Topiło (Topiło), utworzoną z przedwojennej gromady Biała, którą po wojnie przecięła granica państwowa (obejmowała przed wojną miejscowości Biała, Goroszkówka I, Goroszkówka II, Leśnica, Mszanki, Olszanka, Topiło i Widły).
Po wojnie gmina należała do powietu białostockiego w woj. białostockim.
1 stycznia 1951 gromadzie Hajnówka nadano ustrój miejski, wyłączając ją z gminy Hajnówka. Sprawiło to, że wszystkie miejscowości wiejskie, wchodzące dotąd w skład gromady Hajnówka (Hajnówka, Kozi Przeskok, Leśna, Postołowo, Sacharewo, Sawiny Gród, Skryplewo, Wydmuchowo i Znojka) stały się obszarami miejskimi nowego miasta Hajnówka.
1 czerwca 1951 utworzono dwie nowe gromady w gminie HajnówkaBiałostocki Dziennik Wojewódzki. 1951, nr 6, poz. 43: zniesiono gromadę Putiska, a jej obszar przekształcono w nową gromadę Bielszczyzna, utworzono nową gromadę Łuszcze z miejscowości Łuszcze, wyłączonej z gromady Lady.
1 czerwca 1952 dokonano kilku zmian wewnątrzgminnych w gminie HajnówkaBiałostocki Dziennik Wojewódzki. 1952, nr 3, poz. 15: zniesiono po roku gromadę Łuszcze, włączając jej obszar z powrotem do gromady Lady, z gromady Dolna wyłączono miejscowość Wygoda, włączając ją do gromady Nowoberezowo, z gromady Kuraszewo wyłączono miejscowość Maksymowszczyzna, włączając ją do gromady Wólka.
1 lipca 1952 przeprowadzono wielkie zmiany w podziale administracyjnym powiatu bielskiego, znosząc niektóre gminy, a tworząc nowe. Gmina Hajnówka zachowała się, lecz zmieniły się jej granice:
część gminy Hajnówka weszła w skład nowo utworzonej gminy Czyże: gromada Kuraszewo (Kuraszewo), gromada Lady (Lady i Łuszcze), gromada Leniewo (Leniewo), gromada Osówka (Osówka);
część gminy Hajnówka weszła w skład reaktywowanej gminy Łosinka: gromada Trywieża (Trywieża), gromada Wólka (Maksymowszczyzna, Podwieżanka, Wieżanka i Wólka), ponadto z gromady Nowosady: miejscowość Olchowa Kładka (w gminie Łosinka weszła w skład gromady Borysówka);
część gminy Hajnówka weszła w skład nowo utworzonej gminy Policzna: gromada Topiło (Topiło i Gorlańskie Stojło);
część gminy Hajnówka weszła w skład nowo utworzonej gminy Dubicze Cerkiewne: gromada Istok (Istok), gromada Witowo (Witowo, Bachmat, Kraskowszczyzna i Pasieczniki Małe).
Ponadto zmieniono granice gminy Hajnówka i miasta Hajnówka: część gminy Hajnówka włączono do miasta Hajnówka: gromada Dolna (Dolna, Kraskowszczyzna i Wygoda), gromada Górne (Górne, Judzianka i Poryjewo), gromada Placówka (Placówka i Chemiczna); część gromady BielszczyznaNowa granica miasta i gminy Hajnówka biegła odtąd od punktu zetknięcia się granic gromad Górne i Chytra w kierunku północnym granicą gromady Chytra, a następnie granicą gruntów wsi Wygoda i Dolna do granicy gromad Dolna i Bielszczyzna; stąd granica skręcała w kierunku południowo-wschodnim i biegnie do gruntów wsi Dubiny, a następnie granicą gromad Dubiny i Lipiny do punktu jej zetknięcia się z granicą lasów państwowych., część gromady Lipiny;
do gminy Hajnówka włączono część obszaru miasta Hajnówka: miejscowości Postołowo, Sawiny Gród i Skryplewo, z których utworzono nową gromadę Postołowo w gminie HajnówkaBiałostocki Dziennik Wojewódzki. 1952, nr 6, poz. 34.
Po zmianach tych, skład gminy Hajnówka w dniu 1 lipca 1952 obejmował 17 gromadWykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa: gromada Bielszczyzna (Bielszczyzna i Putiska), gromada Borek (Borek), gromada Chytra (Chytra i Progale), gromada Czyżyki (Czyżyki), gromada Dubicze Osoczne (Dubicze Osoczne), gromada Dubiny (Dubiny), gromada Jagodniki (Jagodniki), gromada Kojły (Kojły), gromada Kotówka (Kotówka), gromada Lipiny (Lipiny), gromada Nowoberezowo (Nowoberezowo i Wygoda), gromada Nowokornino (Nowokornino), gromada Nowosady (Dubińska Ferma, Golakowa Szyja, Nowosady, Smolany Sadek, Sorocza Nóżka, Przechody i Zwodzieckie), gromada Orzeszkowo (Nowiny, Orzeszkowo i Wierzchowskie) gromada Pasieczniki Duże (Pasieczniki Duże), gromada Postołowo (Postołowo, Sawiny Gród i Skryplewo), gromada Szostakowo (Szostakowo).
1 stycznia 1954 utworzono powiat hajnowski z siedzibą w Hajnówce ze wschodnich gmin powiatu bielskiego, w skład którego weszła gmina Hajnówka. Jednak tego samego dnia gminę Hajnówka zniesiono:
część gminy Hajnówka włączono do gminy Dubicze Cerkiewne: gromada Jagodniki (Jagodniki), gromada Orzeszkowo (Nowiny, Orzeszkowo i Wierzchowskie), gromada Pasieczniki Duże (Pasieczniki Duże);
część gminy Hajnówka weszła w skład gminy Łosinka: gromada Kotówka (Kotówka), gromada Nowosady (Dubińska Ferma, Golakowa Szyja, Nowosady, Smolany Sadek, Sorocza Nóżka, Przechody i Zwodzieckie);
z pozostałej części gminy Hajnówka (12 gromad) utworzono nową gminę Nowoberezowo, po przeniesieniu siedziby gminy Hajnówka z Hajnówki do Nowoberezowa i zmianie nazwy gminy na gmina Nowoberezowo: gromada Bielszczyzna (Bielszczyzna i Putiska), gromada Borek (Borek), gromada Chytra (Chytra i Progale), gromada Czyżyki (Czyżyki), gromada Dubicze Osoczne (Dubicze Osoczne), gromada Dubiny (Dubiny), gromada Kojły (Kojły), gromada Lipiny (Lipiny), gromada Nowoberezowo (Nowoberezowo i Wygoda), gromada Nowokornino (Nowokornino), gromada Postołowo (Postołowo, Sawiny Gród i Skryplewo), gromada Szostakowo (Szostakowo).
Trzecia odsłona (1973–)
Gminę wiejską Hajnówka przywrócono po raz trzeci 1 stycznia 1973 roku w powiecie hajnowskim w województwie białostockim w związku z reformą administracyjną kraju, która reaktywowała gminy w miejsce dotychczasowych gromad (a które funkcjonowały w latach 1954–1972). W skład gminy weszło 28 sołectwUchwała Nr XXI/72/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku z dnia 9 grudnia 1972 w sprawie utworzenia gmin w województwie białostockim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku z dnia 2 stycznia 1973, Nr 1, Poz. 1).: Bielszczyzna, Borek, Borysówka, Chytra, Czyżyki, Dubicze Osoczne, Dubiny, Kotówka, Lipiny, Łozice, Mochnate, Nowoberezowo, Nowokornino, Nowosady, Olchowa Kładka, Orzeszkowo, Pasieczniki Duże, Postołowo, Progale, Puciska, Rzepiska, Sawiny Gród, Skryplewo, Stare Berezowo, Trywieża, Wasilkowo, Wierzchowskie i Wygoda.
Nowa gmina Hajnówka objęła obszar znacznie inny niż w poprzednich odsłonach. W jej skład weszło m.in. pięć sołectw, które nigdy wcześniej do gminy Hajnówka nie należało: Borysówka, Rzepiska i Wasilkowo (do 1934 i 1952–54 w gminie Łosinka, 1934–52 w gminie Narew), Mochnate i Stare Berezowo (do 1952 w gminie Orla, 1952–54 w gminie Czyże). Wreszcie szereg sołectw należał do gminy Hajnówka tylko periodycznie, a wiele sołectw do niej już nie powróciło.
W latach 1975–1998 gmina położona była w (małym) województwie białostockim.
1 lutego 1977 do miasta Hajnówka z gminy Hajnówka włączono część obszaru wsi Dubiny o powierzchni 115 ha oraz część obszaru wsi Lipiny o powierzchni 15 ha.
1 stycznia 1998 do miasta Hajnówka z gminy Hajnówka włączono część wsi Lipiny (28,75 ha).
21 grudnia 1998 z miasta Hajnówka wyłączono Sacharewo (będące w jej granicach od 1951 roku), włączając je jako osadę do gminy Hajnówka.
Zmiany terytorialne