Dębica – gmina wiejska, leżąca obok miasta Dębica, w województwie podkarpackim, w powiecie dębickim. Przed 1945 rokiem teren obecnej gminy należał do województwa krakowskiego, po zakończeniu II wojny światowej weszła w skład nowo utworzonego województwa rzeszowskiego. W latach 1975–1998 gmina administracyjnie należała do województwa tarnowskiego.

Siedziba Urzędu Gminy znajduje się na terenie miasta Dębica.

Według danych z 31 grudnia 2005Referat Organizacyjno-Administracyjny Spraw Społecznych i Obywatelskich – ewidencja ludności, Urzędu Gminy Dębica gminę zamieszkiwało 24 282 osób, czyniąc ją trzecią pod względem ludności gminą wiejską w Polsce (po gminach Chełmiec i Długołęka).

Według danych z 31 grudnia 2024 roku gminę zamieszkiwało 25 600 osób..

Struktura powierzchni Według danych z roku 2024 gmina Dębica ma obszar 13 790 ha Rozpiętość gminyok. 40 kmUżytki rolne8 163 haGrunty orne5 167 haSady61 haŁąki467 haPastwiska884 haLasy4 185 ha

Demografia Stan na 31 grudnia 2024 r. 2024zameldowani na pobyt stały ogółem, w tym:25476Kobiety12910mężczyźni12566zameldowani na pobyt czasowy ogółem, w tym:158Kobiety58mężczyźni100 Według danych z rejestru mieszkańców Gminy Dębica w 2024 r. liczba mieszkańców Gminy wyniosła 25476 osób. Najwięcej osób zameldowanych na pobyt stały było w miejscowości Brzeźnica, Pustków i Nagawczyna, natomiast na pobyt czasowy w Pustkowie, Paszczynie i Brzeźnicy. Najmniej zameldowanych osób na pobyt stały odnotowano w miejscowościach Głobikowa, Kędzierz i Kochanówka, natomiast na pobyt czasowy w Stobiernej, Kochanówce i Gumniskach. Biorąc pod uwagę strukturę płci więcej zameldowanych na pobyt stały było kobiet, natomiast na pobyt czasowy mężczyzn.

Początki administracyjne Do 1955 roku funkcjonował duży powiat dębicki, który w tym samym roku został podzielony na dwa mniejsze powiaty: dębicki i ropczycki. Nowo utworzony powiat dębicki należał do województwa rzeszowskiego i obejmował dwa miasta – Dębicę i Pilzno – oraz okoliczne gromady wiejskie.

Na mocy ustawy z dnia 29 listopada 1972 roku o utworzeniu gmin i zmianie ustawy o radach narodowych, z dniem 1 stycznia 1973 roku powstała gmina Dębica. Obejmowała ona obszar dawnych Gromadzkich Rad Narodowych: Zawada i Latoszyn. W tym samym czasie powstała również gmina Brzeźnica, w skład której weszły Gromadzkie Rady Narodowe: Brzeźnica i Pustków.

Na mocy rozporządzenia Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 11 czerwca 1976 roku w sprawie połączenia, zniesienia, utworzenia, zmiany granic i nazw gmin, z dniem 1 lipca 1976 roku połączono gminę Dębica i gminę Brzeźnica. Utworzono w ten sposób jedną gminę z siedzibą w Dębicy.

Początki historyczne Ślady obecności człowieka na terenach dzisiejszej Dębicy sięgają końca paleolitu, czyli starszej epoki kamienia, około 8200 lat p.n.e. Z tego okresu pochodzą pojedyncze narzędzia i fragmenty broni wykonane z kamienia. Znacznie liczniejsze dowody aktywności ludzkiej datowane są na młodszą epokę kamienia (neolit, ok. 5000–1800 lat p.n.e.), kiedy to powstawały m.in. kamienne, gładzone toporki odnajdywane w Dębicy, Borowej, Pilźnie oraz na terenie obecnej gminy Dębica – w Kędzierzu, Podgrodziu i Pustkowie.

W okresie od VIII do X wieku ziemie regionu znalazły się w strefie wpływów słowiańskiego plemienia Wiślan. Na tych terenach proces chrystianizacji rozpoczął się wcześniej niż w wielu innych częściach Polski. Ślady dawnych konfliktów z obrzędami pogańskimi zachowały się w lokalnych legendach, m.in. z Braciejowej, Podgrodzia (opowieść o Bodzosie) czy Latoszyna (historia Palanej Gery). W tym czasie powstały również pierwsze grodziska obronne – w Braciejowej („Głodomank” na wzgórzu Okop oraz „Zamczysko”) oraz w Latoszynie („Koci zamek”).

Turystyka Położenie gminy Dębica na styku dwóch odmiennych krain geograficznych – Pogórza Karpackiego i Kotliny Sandomierskiej – sprzyja rozwojowi turystyki. Południowa część gminy, usytuowana na pagórkowatych terenach w obrębie Obszaru Chronionego Krajobrazu Pogórza Strzyżowskiego, wyróżnia się walorami krajobrazowymi i przyrodniczymi. Urozmaicone wzniesienia, dolina Wisłoki oraz liczne wąwozy tworzą atrakcyjne szlaki piesze i rowerowe, prowadzące zarówno do leśnych ostępów, jak i do miejsc związanych z dawnymi słowiańskimi grodziskami.

Jednym z najważniejszych ośrodków turystyczno-kulturowych jest Zawada, znana z zabytkowego zespołu dworsko-parkowego Raczyńskich, XVIII-wiecznej karczmy oraz Sanktuarium Matki Bożej Zawadzkiej z cudownym obrazem, do którego przybywają liczne pielgrzymki.

Na terenie gminy znajduje się również Latoszyn Zdrój, którego tradycje lecznicze sięgają wielu stuleci. Funkcjonują tu: przychodnia zdrojowa, basen uzdrowiskowy, tężnia solankowa, pijalnia wód, amfiteatr, place zabaw i ścieżki rekreacyjne. Z Latoszyna rozpoczyna się liczący 32 km szlak rowerowy „Śladami słońca i śniegu”, biegnący przez Grabówkę, Połomię, Głobikową i Stasiówkę aż do Zawady.

Głobikowa to najwyżej położony punkt gminy (460 m n.p.m.), oferujący rozległe panoramy i atrakcje turystyczne, takie jak ekspozycja naturalnej wielkości dinozaurów czy 24-metrowa wieża widokowa, przystosowana także do obserwacji astronomicznych. Działa tu Szkolne Schronisko Młodzieżowe, całorocznie udostępniające miejsca noclegowe, zaplecze kuchenne i rekreacyjne, a także infrastrukturę do organizacji ognisk i grillów.

W pobliskiej Stobiernej powstała rekonstrukcja wczesnośredniowiecznego grodu – Osada Słowiańska, w której odbywają się pokazy dawnych rzemiosł, inscenizacje historyczne i imprezy tematyczne. U jej podnóża funkcjonuje Park Owadów z modelami owadów i pajęczaków w skali powiększonej około 200-krotnie oraz Centrum Edukacji Ekologicznej z zabytkowym piecem i zapleczem wystawowym. Kolejną atrakcją jest stok narciarski w Stobiernej, wykorzystywany zimą do jazdy na nartach i snowboardzie, a latem do zjazdów na hulajnogach górskich.

Północna część gminy wiąże się z trudną historią II wojny światowej. W Paszczynie, u podnóża tzw. Góry Śmierci, mieści się Ekspozycja Historyczno-Dydaktyczna dokumentująca funkcjonowanie obozów pracy i poligonu Waffen-SS. Multimedialne wystawy ukazują realia życia więźniów i mieszkańców powiatu dębickiego w latach okupacji.

W Pustkowie-Osiedlu znajduje się natomiast nowoczesny Kompleks Basenów „NEMO”, wyposażony m.in. w kryty basen pływacki, baseny rekreacyjne, sauny oraz zewnętrzne pływalnie. Obiekt stanowi zaplecze sportowe dla lokalnej młodzieży – prowadzone są tu programy nauki pływania oraz organizowane zawody, w tym memoriały sportowe. W jego sąsiedztwie działa jedna z największych w regionie bieżni lekkoatletycznych (400 m długości), umożliwiająca organizację zawodów na poziomie powiatowym i wojewódzkim.

Wójtowie Henryk Krupa (?–1996) Stanisław Rokosz (1996–2024) Adam Pieniążek (od 2024)

Sołectwa Braciejowa, Brzeźnica, Brzeźnica Wola, Głobikowa, Gumniska, Kędzierz, Kochanówka, Kozłów, Latoszyn, Nagawczyna, Paszczyna, Podgrodzie, Pustków-Wieś, Pustków-Krownice, Pustków-Osiedle, Pustynia, Stasiówka, Stobierna, ZawadaStrona gminy, sołectwa.

Sąsiednie gminy Brzostek, Czarna, miasto Dębica, Ostrów, Pilzno, Przecław, Ropczyce, Żyraków

Przypisy