mały|Cesarz Justynian I Wielki Literatura bizantyńska epoki justyniańskiej – okres literatury bizantyńskiej od wstąpienia na tron cesarza Justyniana I Wielkiego w 527 roku do przejęcia władzy przez dynastię heraklijską w 610 roku.
Wraz z okresem świetności Cesarstwa Bizantyńskiego pod panowaniem cesarza Justyniana I (527–565) nastąpił też wszechstronny rozkwit literatury bizantyńskiej. Zwycięskie wojny cesarza opisał w Historii wojen Prokopiusz z Cezarei. Jego dzieło kontynuował Agatiasz Scholastyk opisując w O panowaniu Justyniana wydarzenia z lat 552–558. Wątek przerwany przez Agatiasza podjął w Dziejach Menander Protektor doprowadzając go do 582 roku. O tym samym okresie dziejów Cesarstwa pisał Teofan Bizantyńczyk. Dwaj współcześni Prokopiuszowi historycy Piotr Patrycjusz i Jan Lydos opisali w swoich dziełach dzieje Cesarstwa Rzymskiego. W okresie tym działali też historycy Kościoła: Teodor Anagnosta, Jan z Efezu i Ewagriusz Scholastyk. Jan Malalas mnich syryjski napisał Kronikę dziejów ludzkości od stworzenia świata, powołując tym samym do istnienia nowy niezwykle w Bizancjum popularny gatunek literacki.
Twórczość teologiczna VI wieku nawiązywała do wielkich sporów chrystologicznych poprzedniego stulecia. Angażowali się w nią oprócz cesarza Justyniana I, Leoncjusz z Bizancjum, Efrem Syryjczyk i Anastazy I, patriarcha Antiochii. Twórczość ascetyczną rozwijali mnisi żyjący na pustyni, przede wszystkim Jan Klimak, autor niezwykle poczytnej Drabiny do raju, Symeon Słupnik Młodszy i Doroteusz z Gazy. Mnichom żyjącym na pustyni była też w przeważającej mierze poświęcona twórczość hagiograficzna: żywoty Cyryla ze Scytopolis i Łąka Jana Moschosa.
W poezji na czoło wysuwa się twórczość genialnego liryka bizantyńskiego Romana Pieśniarza, mnicha pełniącego funkcję melodosa przy jednym ze stołecznych kościołów. Roman autor kilkudziesięciu kontakiów jest też uważany za autora Akatystu ku czci Bogurodzicy, najsłynniejszego hymnu liturgicznego w liturgii prawosławnej. W VI wieku rozkwit przeżywała twórczość epigramatyczna. Do najwybitniejszych twórców epigramów należeli Agatiasz Scholastyk, Paweł Silencjariusz, Macedoniusz i Julian z Egiptu. Dużą popularnością wśród czytelników cieszyły się też ekfrazy Jana z Gazy i Pawła Silencjariusza.
W szkołach w Atenach i Gazie rozwijała się filozofia platońska i arystotelesowa. Najwybitniejszy przedstawiciel szkoły w Gazie Jan Filopon, wraz z Leoncjuszem z Bizancjum wniósł spory wkład w zastosowanie filozofii Arystotelesa do teologii. Nieznany mnich ukrywający się pod imieniem Dionizego Areopagity pozostawił po sobie cztery traktaty, neoplatońskie w duchu, decydujące dla kształtowania się średniowiecznej mistyki. Stefan z Bizancjum opracował 60-tomowy słownik geograficzny Ludność Bizancjum. Istotne znaczenie dla kultury średniowiecznej miała też praca Kosmasa Indikopleustesa Kosmografia chrześcijańska. Jan Filopon oprócz traktatów filozoficzno-teologicznych pozostawił po sobie prace z zakresu filologii, medycyny i matematyki. Prace z tych dziedzin wiedzy pisali też filolog Jan Charkas, medycy Aecjusz z Amidy i Aleksander z Tralles oraz matematycy Domnin z Larisy i Marin.
Historycy i kronikarze mały|Belizariusz, wódz cesarza Justyniana I, główny bohater twórczości Prokopiusza z Cezarei Historiografia bizantyńska epoki justyniańskiej kontynuowała świetne tradycje historiografii greckiej poprzednich stuleci. Tworzona przez ludzi wykształconych, najczęściej urzędników cesarskich, utrwalała w oparciu o dokumenty i relacje świadków wydarzenia współczesne. Jej najwybitniejszym przedstawicielem był Prokopiusz z Cezarei (490/507 – po 562) uczestnik kampanii wojennych Belizariusza, przy tym zdolny dowódca, w późniejszym okresie życia wysoki urzędnik cesarski. Prokopiusz napisał w latach 545–554 wielkie dzieło w ośmiu księgach zatytułowane Historia wojen, poświęcone wojnom toczonym przez Belizariusza najpierw z Persją, potem w Afryce z Wandalami i wreszcie w Italii z Ostrogotami. W ostatniej księdze przedstawił wiadomości dotyczące całego Cesarstwa z lat 551–553. Prokopiusz był też autorem napisanego w latach 553–555 dzieła O budowlach, w którym przedstawiał budowle wzniesione przez cesarza Justyniana oraz odnalezionej po 450 latach Historii sekretnej paszkwilu na cesarską parę i ich głównego wodza Belizariusza. Prokopiusz pisał greką literacką, jego współcześni Piotr Patrycjusz (ok. 500–564) i Jan Lydos (490–565?) swoje dzieła napisali językiem potocznym (demotykiem). Piotr Patrycjusz wysoki urzędnik cesarski i poseł pozostawił po sobie Dzieje obejmujące historię Rzymu od roku 43 do 358 oraz pracę O organizacji państwowej. Jan Lydos, profesor i urzędnik cesarski, napisał w 559 roku dzieło O urzędach państwa rzymskiego, w którym opisał historię polityczną i ustrojową Rzymu od czasów Eneasza do upadku Cesarstwa. Dzieło Prokopiusza kontynuował, retor i poeta, Agatiasz Scholastyk (po 536–585) w liczącej 5 ksiąg pracy O panowaniu Justyniana. Obejmowała ona lata 552–558 – dalszy ciąg wojen gockich i wojny z Persami. Kontynuator Agatiasza, Menander Protektor opisał w latach 583–584 w Dziejach dalsze losy Cesarstwa od 558 do 582 roku. Zarówno z jego dzieła, jak i z prac piszących pod koniec VI wieku Teofana Bizantyńczyka i Jana Epifanijczyka zachowały się jedynie fragmenty. Teofan w dziele zatytułowanym Historikà opisał okres panowania cesarzy Justyna II i Tyberiusza I (566–581). Jan Epifanijczyk przedstawił w Dziejach losy zmagań wojennych bizantyńsko-perskich w latach 571–593.
W VI wieku nadal znakomicie rozwijała się historiografia kościelna. Teodor Anagnosta, lektor świątyni Hagia Sophia opracował ok. 530 roku Historię Kościoła obejmującą lata 439–527, z której zachował się jedynie fragment. Biskup monofizycki Jan z Efezu (zm. ok. 586) napisał w języku syryjskim Historię Kościoła od jego początków do 585 roku, z której, z kolei, zachowała się ostatnia księga. Najwybitniejszym historykiem Kościoła VI wieku był Ewagriusz Scholastyk (po 536 – po 600), adwokat, autor Historii Kościoła obejmującej okres od synodu efeskiego (431) do 593 roku przedstawionej na szerokim tle historii politycznej. Na Ewagriuszu urywa się bizantyńska historiografia kościelna. W XIV wieku nawiąże do niego dopiero Nicefor Kalist Ksantopul, zdziwiony tak długą przerwą.
Odrębny gatunek twórczości historycznej w literaturze bizantyńskiej rozpoczyna Kronika powszechna Jana Malalasa (ok. 491 –ok. 578). O samym Malalasie wiadomo tylko, że był Syryjczykiem. Jego Kronika opisuje dzieje całego ówczesnego świata, rozpoczynając je od Adama i Ewy, włącza w narrację mnóstwo ciekawostek, niezależnych opowiadań, informacje czerpie zarówno z literatury historycznej jak i pięknej. Naiwna i bezkrytyczna, zdobyła niezwykłą poczytność jako popularna książka historyczna dla ludu i stała się wzorem dla kronikarzy bizantyńskich aż po wiek XII. Ze względu na odbiorców została napisana w języku ludowym (demotyku). Autorem kolejnej kroniki zatytułowanej Historia rzymska i powszechna był żyjący pod koniec VI wieku Hezychiusz z Miletu. Historia Hezychiusza, doprowadzona przez autora do 518 roku, w większości zaginęła. Hezychiusz był też twórcą Onomatologa, zestawionego w porządku chronologicznym wykazu sławnych pisarzy greckich.
Dogmatycy, asceci i hagiografowie mały|Święty Jan Klimak Twórczość teologiczna VI wieku w znacznej mierze stanowiła kontynuację wielkich sporów chrystologicznych poprzedniego stulecia. Inspirowana przez cesarza Justyniana I (527–565), który sam mieszał się w spory swoich czasów. Wartość literacką mają jego Księga przeciw Orygenesowi, Edykt przeciw Trzem Rozdziałom skierowany przeciw Teodorowi z Mopsuesti, Teodoretowi z Cyru i Ibasowi z Edessy oraz Traktat przeciw monofizytom. Wybitnym teologiem i apologetą ortodoksji za czasów Justyniana był Leoncjusz z Bizancjum (ok. 485–544), w młodości nestorianin, później mnich w Ławrze św. Saby w Jerozolimie. W latach 543–544 napisał Trzy księgi przeciw nestorianom i eutychianom zawierające gorące polemiki przeciw nestorianom, monofizytom i aftartodoketom. Uzupełnieniem tej polemiki były Wyjaśnienia twierdzeń Sewera, skierowane przeciw najwybitniejszemu pisarzowi monofizyckiemu tego okresu. Leoncjusz wprowadził do argumentacji teologicznej logikę arystotelesowską przyczyniając się do rozwoju bizantyńskiej scholastyki. Zwolennikiem polityki religijnej cesarza był też Efrem Syryjczyk, patriarcha Antiochii (527–545). Z jego trzech Tomów zachowały się jedynie fragmenty. Polityce cesarza sprzeciwiał się natomiast Anastazy I, patriarcha Antiochii w latach 557–570 i ponownie po 23 latach wygnania w latach 593–599. W swojej twórczości zwalczał monofizytów-aftartodoketów i wyznającego tryteizm Jana Filopona.
Spośród mnichów Egiptu, Palestyny i Syrii wywodzą się znakomici pisarze ascetyczni epoki justyniańskiej. U początków ascetyki bizantyńskiej stoi mnich synajski Jan Klimak (ok. 525 – ok. 600). W Drabinie do raju Klimak ukazuje mnichom drogę do osiągnięcia doskonałości. Cel mnichów upatruje w modlitwie pokoju (hesychii). Drabina napisana językiem prostym cieszyła się niezwykłą popularnością wśród czytelników następnych stuleci. Twórczością ascetyczną zajmował się też Szymon Słupnik Młodszy (ok. 521–592) asceta żyjący na słupie w pobliżu Antiochii. Znakomitym pisarzem ascetycznym drugiej połowy VI wieku był wreszcie Doroteusz z Gazy, autor obszernego dzieła zatytułowanego Różne pożyteczne dla duszy pouczenia poruszającego swobodnie rozmaite zagadnienia z życia mnichów.
Twórczość hagiograficzną kontynuowali w VI wieku w Bizancjum przede wszystkim mnisi. Najwybitniejszym hagiografem tej epoki był niewątpliwie Cyryl ze Scytopolis w Galilei (ok. 524 – po 599), mnich w Ławrze świętego Eutymiusza na pustyni judejskiej. W latach 554–556 napisał cztery główne życiorysy świętych mnichów: swego mistrza świętego Saby oraz świętych Eutymiusza, Jana Hezychasty i Kyriaka. Życiem Ojców Pustyni pasjonował się również Jan Moschos (ok. 550–619) pochodzący z Damaszku. W licznych podróżach głównie z lat 568–578 gruntownie poznał środowisko ascetów palestyńskich, egipskich i syryjskich i opisał ich w Łące, zbiorze pouczających sentencji, opowieści i przysłów, zawierającym też życiorysy mnichów.
Poeci Poezja języka greckiego na przestrzeni od IV do VI wieku uległa znacznym zmianom. Przede wszystkim w wyniku ewolucji języka greckiego zanikł iloczas zgłosek długich i krótkich. Czas wymowy wszystkich samogłosek wyrównał się, a akcent iloczasowy przekształcił się w wydechowy (ekspiratoryczny) (taki jak we współczesnej polszczyźnie). W rezultacie utraciły racje bytu dotychczasowe schematy wersyfikacyjne. Stopniowo zastąpiły je systemy oparte na rytmie wiersza i akcencie. W wersyfikacji istotna odtąd stała się liczba zgłosek i akcent końcowy wersu. Doprowadziło to do powstania wiersza ludowego równozgłoskowego, stychicznego (kata stíchon) oraz nierównozgłoskowego, który pozwalał na budowę szeregów rytmicznych (kata períodon). Niezależnie od form ludowych, z których w przyszłości wykształci się wiersz polityczny, przetrwały też starogreckie schematy wersyfikacyjne, zachowujące pozornie strukturę iloczasową dzięki zastosowaniu wiersza sylabotonicznego, gdzie przycisk akcentowy,zamiast iloczasu, był używany do tworzenia klasycznych heksametrów lub jambów.
Koniecznością stało się też przystosowanie twórczości poetyckiej do zmieniających się realiów życia społecznego. Poezja religii pogańskiej stawała się z wolna przedmiotem ćwiczeń szkolnych, rozkwitła natomiast poezja religijna wyrastająca z przeżycia wiary chrześcijańskiej, inspirowanego wewnętrznymi doznaniami i poruszeniami duszy. Poezja świecka zaangażowała się w sprawy centralizującego się państwa: sławiła nowo wznoszone budowle, opiewała cesarzy, poza tym uczyła i bawiła epigramami i anakreontykami.
Poeci religijni mały|Roman Pieśniarz otrzymuje od Matki Bożej dar tworzenia pieśni