Cerkiew Podwyższenia Krzyża Świętego i klasztor Bazylianów w Buczaczu pw. Podwyższenia Krzyża Pańskiego – czynny greckokatolicki klasztor w Buczaczu, ufundowany w 1712, zamknięty w 1946 i otwarty ponownie w 1991.
Historia Fundatorem klasztoru bazyliańskiego był Stefan Aleksander Potocki (wraz z żoną JoannąНикола Андрусяк: Минуле Бучаччини. [w:] Бучач і Бучаччина. Історично-мемуарний збірник. Ню Йорк — Лондон — Париж — Сидней — Торонто: НТШ, Український архів, 1972, il., s. 41. , córką Mikołaja Hieronima Sieniawskiego), który pragnął w ten sposób sprowadzić do swoich dóbr dobrze wykształconych unickich zakonników. Majątek dla sprowadzonych z Litwy mnichów przekazał Mikołaj Bazyli Potocki. Dwa lata po wystawieniu dokumentów fundacyjnych, w 1714, katolicka diecezja lwowska przekazała bazylianom kościół św. Krzyża w Buczaczu, początkowo tymczasowo, zaś w 1747 - na stałe. W latach 1750–1770 (według innego źródła w latach 1765-1771) trwała natomiast budowa unickiej cerkwi klasztornej pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego, według projektu Jana Gotfryda HoffmannaІсторія Бучацького монастиря оо. Василіян. Klasztor, chociaż znajdował się na terytorium Korony, a od 1743 także na terenie prowincji polskiej bazylianów, pozostawał podporządkowany prowincji litewskiej, z której przybyli pierwsi mnisi.
Zakonnicy zajmowali się prowadzenie placówek oświatowych – początkowo szkoły (czyli kolegium bazyliańskieSadok Barącz, Pamiątki buczackie, s. 116.) z internatem dla dzieci z ubogich rodzin, następnie seminarium, gimnazjum i wreszcie instytutu misyjnego św. Jozafata Kuncewicza, który działał z przerwami do 1944. Dwa lata później władze radzieckie zmusiły bazylianów do opuszczenia klasztoru.
Zmarły w r. 1810 posiadacz wsi Żyźnomierz Daniel Łaski zapisał monasterowi swój znakomity księgozbiór. Ks. kanonik, dziedzic Buczacza hr. Paweł Potocki 16 sierpnia 1816 roku zapisał monasterowi na wieczne czasy pola ornego 22 morgów i 1358 sążniSadok Barącz, Pamiątki buczackie, s. 123..
Reaktywacja klasztoru miała miejsce w 1991, rok później rozpoczęto prace konserwatorskie w zniszczonym kompleksie klasztornym. Od 1995 mnisi ponownie zajmują się pracą w szkolnictwie, prowadzą liceum historyczno-filozoficzne (ob. kolegium) św. Jozafata.
Architektura, wystrój Cerkiew klasztorna w bazyliańskim kompleksie została wzniesiona na planie krzyża typowym dla architektury sakralnej wschodniego chrześcijaństwa w regionie. Równocześnie jednak w jej konstrukcji pojawiają się elementy typowe dla sztuki Kościoła rzymskokatolickiego w Wielkim Księstwie Litewskim. Takim elementem jest przede wszystkim dwuwieżowa elewacja frontowa. Historycy sztuki uważają, że dwoisty charakter architektury świątyni wynikał z wykonania projektu klasztoru w Wielkim Księstwie Litewskim, skąd przybyli do Buczacza pierwsi bazylianie. Koncepcja zestawienia efektownej i dynamicznej fasady ze skromną bryłą cerkwi była wielokrotnie powtarzana w innych bazyliańskich klasztorach, nie zawsze jednak przynosiła tak dobre rezultaty artystyczne, jak w Buczaczu.
Do cerkwi klasztornej z dwóch stron przylegają budynek mieszkalny dla mnichów oraz budynek szkoły. Takie rozplanowanie budynków oświatowych i sakralnych bazylianie buczaccy najprawdopodobniej przejęli od rzymskokatolickich zakonów zajmujących się prowadzeniem szkół.
Wyposażenie świątyni bazyliańskiej w Buczaczu było początkowo silnie zlatynizowane (zgodnie z tendencjami w Kościele unickim po synodzie zamojskim w 1720). Jednak w II poł. XIX w., pod wpływem reformy zakonu bazylianów i dążeń metropolity Andrzeja Szeptyckiego do zachowania przez świątynie greckokatolickie wyraźnie ruskiego charakteru, zostało ono wymienione. Buczacka wspólnota traktowała zmianę wyposażenia nie tylko w kategoriach religijnych, ale i jako deklarację przynależności do narodu ukraińskiego.
Marcin Twardowski, znany jako "snycerz mikuliniecki", wykonał dla cerkwi tabernakulum i konfesjonały w latach 1771-1772Jan K. Ostrowski, Kościół p.w. Św. Trójcy i klasztor Misjonarzy w Mikulińcach [w] Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego. Praca zbiorowa, Kraków : Międzynarodowe Centrum Kultury, Drukarnia narodowa, 1996, t. 4, s. 63, seria Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej. cz. I. ..
Przypisy
Bibliografia Sadok Barącz: Pamiątki buczackieю Lwów: Drukarnia Gazety Narodowej, 1882, 168 s.
Kategoria:Architektura baroku wileńskiego na Ukrainie Kategoria:Architektura I Rzeczypospolitej (województwo ruskie) Kategoria:Budynki projektu Bernarda Meretyna Kategoria:Cerkwie w Buczaczu Kategoria:Fundacje kościelne Potockich herbu Pilawa Kategoria:Klasztory bazyliańskie na Ukrainie Kategoria:Klasztory greckokatolickie w obwodzie tarnopolskim Kategoria:Obiekty sakralne w Buczaczu Klasztor Bazylianów Kategoria:Świątynie pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Pańskiego Klasztor Bazylianów Kategoria:Klasztory wykorzystywane jako więzienia