Józef Andrzej (Jędrzej) Załuski herbu Junosza, (ur. 12 sierpnia 1702, zm. 7 stycznia 1774 roku w WarszawieKrzysztof R. Prokop, Wiadomości do biografii biskupów oraz opatów i ksień z ziem Rzeczypospolitej Obojga Narodów z osiemnastowiecznej prasy warszawskiej doby saskiej i stanisławowskiej (1729–1795), w: Archiwa, Biblioteki I Muzea Kościelne, t. 86, 2006, s. 327.) – polski duchowny katolicki, biskup kijowski, opat komendatoryjny wąchocki w 1760 rokuKolęda warszawska na rok 1760, Warszawa 1760, [b.n.s]., kaznodzieja, polityk, mecenas nauki i kultury, bibliofil, polihistor, edytor, bibliograf, historyk, poeta, dramatopisarz, tłumacz, organizator życia literackiego, współzałożyciel Biblioteki Załuskich w Warszawie, ablegat Rzeczypospolitej w Państwie Kościelnym w 1734 rokuRocznik Służby Zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej według stanu na 1 kwietnia 1938, Warszawa 1938, s. 143., kapelan konwentualny maltański ad honorem (w zakonie po 1727 roku)Jerzy Baranowski, Marcin Libicki, Andrzej Rottermund, Maria Starnawska, Zakon Maltański w Polsce, Warszawa 2000, s. 240., kawaler Orderu Orła Białego.

Życiorys Urodził się w Jedlance (dawny pow. radomski), jako najmłodszy syn Aleksandra Józefa, wojewody rawskiego, i Teresy z Potkańskich, łowczanki sandomierskiej. Brat Andrzeja Stanisława Załuskiego i bratanek Andrzeja Chryzostoma (biskupa warmińskiego), na którego dworze w Lidzbarku (Heilsberg) się wychowywał od kwietnia 1709. Wcześniej, od roku 1708, chowany pod opieką stryja Marcina (biskupa sufragana płockiego i proboszcza warmińskiego) w Dobrym Mieście (Gutstad) na Warmii. Od maja 1711 przebywał pod opieką stryja Ludwika (biskupa płockiego) w Pułtusku. W roku 1710 przyjął przy bierzmowaniu imię Andrzej, którego odtąd obok chrzestnego stale używał.

W latach 1712–1715 uczył się w kolegiach: jezuickim w Pułtusku (w gramatyce); pijarskich w Szczuczynie (w syntaksie), Warszawie (w poetyce) i w Piotrkowie (w retoryce) oraz studiował matematykę w Gdańsku, ucząc się jednocześnie przez kilka miesięcy języka niemieckiego u Piotra Henniga. W latach 1716–1718 odbył podróż z bratem Andrzejem do Niemiec, Holandii (Niderlandów), Francji i Włoch. Studia w roku 1718 w Rzymie (kolegium jezuickie), powrót i pobyt w Polsce (wiosna 1719 – lato 1720), a w latach 1720–1723 kolejne studia (3-letnie), tym razem w Paryżu (podróż przez Wrocław, Czechy i Niemcy), w seminarium św. Sulpicjusza oraz na Sorbonie, uwieńczone bakalauratem teologii (według świadków na procesie informacyjnym Załuskiego na biskupstwo kijowskie: doktorat teologii). W tym okresie głosił kazania w kościele św. Sulpicjusza, zwiedzał paryskie biblioteki i muzea, a przez pewien czas przebywał także w 2 pustelniach (Issy i La Trappe). Już w roku 1719 (21 marca) uzyskał pierwsze święcenia i archidiakonat pułtuski. Od 20 lutego 1723 kanonik krakowski (instalowany per procuram), w roku 1724 (7 lutego) – doktor obojga praw Akademii Krakowskiej. Półtora miesiąca później (19 marca) wyświęcony na subdiakona i mianowany koadiutorem Adama Rostkowskiego (proboszcz warszawski). W roku 1725 był deputatem kapituły krakowskiej na Trybunał Koronny. Rok później (1726) powołany przez Augusta II na stanowisko kanclerza królewicza Fryderyka Augusta (późniejszego Augusta III), dzięki czemu często bywał na dworze królewskim. Święcenia kapłańskie diakona przyjął w roku 1727 (według innych źródeł mogło to nastąpić już 2 lata wcześniej), a w 1728 został referendarzem wielkim koronnym oraz kanonikiem kapituły krakowskiej. Niedługo potem otrzymał od króla opactwo hebdowskie (zima 1728/1729), opactwo przemęckie (maj 1732), a nieco wcześniej probostwo jaworowskie (luty 1732). Wkrótce potem Fryderyk Łukasz Sapieha (kasztelan trocki) powierzył mu probostwo infułackie kodeńskie. Oba przyznane wcześniej opactwa stracił w bezkrólewiu po Auguście II, natomiast w roku 1736 zrezygnował także z obu probostw. Był członkiem konfederacji generalnej zawiązanej 27 kwietnia 1733 roku na sejmie konwokacyjnymKonfederacya generalna omnium ordinum Regni et Magni Ducatus Lithuaniae na konwokacyi generalney Warszawskiej uchwalona [...] 27 (słow. [...] kwietnia [...] 1733, s. 59.. Podczas elekcji w roku 1733 opowiedział się, wraz z całą rodziną, po stronie Leszczyńskiego i towarzyszył mu w drodze do Gdańska.

Przez 3 lata (od 7 XII 1733 do 4 X 1736) poseł króla Stanisława Leszczyńskiego na dworze Klemensa XII w Rzymie. Następnie wielki jałmużnik króla i kanclerz królowej w Lunéville w Lotaryngii. Jako stronnik Stanisława Leszczyńskiego wyjechał wraz z nim w latach 30. XVIII wieku do Francji, gdzie pełnił funkcję kapelana królowej Katarzyny; posiadał we Francji również kilka beneficjów kościelnych. Po powrocie do Polski był opatem komendatoryjnym w Wąchocku. W latach 1755–1758 odbył podróż do Francji. We wrześniu 1759 został mianowany biskupem kijowskim. Przeprowadził synod diecezjalny (1762). Za panowania Augusta III Sasa był członkiem frakcji dworskiej stronnictwa starorepublikańskiegoHenryk Schmitt, Dziej panowania Stanisława Augusta, t. I, Lwów 1886, s. 104.. Był członkiem konfederacji Czartoryskich w 1764 rokuVolumina Legum, t. VII, Petersburg 1860, s. 90.. W 1764 roku był elektorem Stanisława Augusta Poniatowskiego z województwa kijowskiegoAkt elekcyi Roku Tysiąć Siedemset Sześćdziesiątego Czwartego, Miesiąca Sierpnia, Dnia dwudziestego siódmego, s. 67..

Był aktywny w życiu politycznym. Występował później przeciwko królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu oraz ingerencji Rosji w sprawy polskie; porwany z sejmu (sejm repninowski) przez posła rosyjskiego Nikołaja Repnina, zesłany w latach 1767–1773 do Kaługi.

Współtwórca Biblioteki Załuskich i animator życia intelektualnego Znawca i miłośnik książek, gromadził księgozbiór od 15. roku życia. Po zapoznaniu się z wielkimi bibliotekami zachodnioeuropejskimi i pod wpływem brata Andrzeja Stanisława powziął zamiar oddania połączonych zbiorów braci Załuskich do użytku publicznego. W 1732 opublikował Programma literarium (wznowienia 1743, 1756), w której – obok zapowiedzi otwarcia biblioteki publicznej – nakreślił szeroki program wydawniczy oparty na zbiorach biblioteki oraz wzywał zainteresowanych do pomocy w gromadzeniu księgozbioru i przygotowaniu zapowiadanych bibliografii i wydawnictw źródłowych. Gromadząc z namiętnością bibliofila druki i rękopisy stworzył podstawowy zrąb założonej wspólnie z bratem Andrzejem Biblioteki Załuskich (1747–1794). J.A. Załuski brał udział w aukcjach i licytacjach, na których nabywał całe księgozbiory, miał swoich agentów w różnych miastach, utrzymywał stosunki z księgarzami niemal całej Europy. Podróże krajowe i zagraniczne dawały mu okazję do poznawania bibliotek, prywatnych i klasztornych. Erudyta, przeglądał i opracowywał wszystkie dzieła pozyskane dla Biblioteki Załuskich.

Animator życia umysłowego, utrzymywał rozległe kontakty z uczonymi w kraju (m.in. z Józefem Aleksandrem Jabłonowskim, Józefem Stanisławem Sapiehą, Jakubem Radlińskim) i za granicą (m.in. Johannem Burhardem Mencke, Johannem Christophem Gottschedem, Jakiem Perardem).

W 1749 roku został obrany – jako pierwszy Polak – honorowym członkiem Cesarskiej Akademii Nauk. Członek rzymskiej Akademii Arkadyjskiej oraz towarzystw naukowych m.in. w Berlinie i Petersburgu.

Był inicjatorem założonego w 1765 roku Towarzystwa Literatów założonego wspólnie z Wawrzyńcem Mitzlerem de Kolof, które wydawało publikacje naukowe oraz organizowało odczyty i dyskusje na ich temat. Przez całe życie starał się nadto ożywić czytelnictwo w Polsce, zakładając w roku 1744 towarzystwo do kupowania książek. Przyczynił się m.in. do podjęcia przez Stanisława Konarskiego pracy nad Volumina Legum. Otoczył opieką współczesnego historyka polskiego Gotfryda Lengnicha. Jego staraniem ukazywały się w kraju cenne wydawnictwa drukowane za granicą. Współwydawca Warschauer Bibilothek (1753–1758).

W roku 1760 odznaczony Orderem Orła BiałegoKawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705–2008, 2008, s. 197..

Twórczość

Olbrzymia spuścizna Załuskiego (zniszczona w większości w roku 1944) obejmowała m.in. prace: historyczne, bibliograficzne, edytorskie i literackie. W twórczości używał wielu pseudonimów: augustJ Zelante cultoRe peRenni in AeVum; Cephas Zelosivius; CEPHASI ZeLOSIVIJ; I.A. Z. B. K.; Imienia Augustowego Zelant; I. Z. B. K.; I. Z. R. K.; I. Z. R. K. O. W.; J.A.Z.; JoZef; Junoszyc Zelant Religii Katolickiej; J. Z.; J. Z. B. K.; J. Z. R.; J. Z. R. K.; J. Z. R. K. O. W.; który imieniem Józef jest żarliwy zelant Zakonu religią Rzymską rozszerzającego kleryków Kalassantego; Senator Zelant; ten którego hasło jest takie Jezusie Żegnaj Rządź Króluj; ten który Jeden Z themiklesowi Równych Kocha Ojczyznę Wiernie; ten który Jest Zbawienia Rodaków Kochający; ten który Jest Ziemianów Rodaków Kochający; ten który Jest Ziomków Reputacji i Kwalitet Ogłaszający Wokalista; ten który Jest Życzliwym Regnanta Klientem; ten który Jest Żarliwy Regnanta Klient; wielKi gRzesZnIk nie dosyć pokutujący; wielki z panów polskich senator; xJądZ świecki; X. N. N. domesticus praelatus(?).

Najważniejsze dzieła drukowane Analecta historica de sacrâ, in die Natalis Domini, a Romanis pontificibus quotannis usitatâ caeremoniâ, ensem et pileum benedicendi eaque munera principibus Christianis mittendi..., (Warszawa 1726), w dziele tym ogł. także utwory kilku innych autorów Dwa miecze katolickiej w królestwie orthodoksejskim odsieczy przeciwko natarczywym pp. dysydentów polskich zamachom w Królestwie Polskiem wydobyte... to jest broń obosieczna od impetycji polskich dysydentów, we 2 częściach wyrażona. Z przydatkiem różnych w podobnej materii skryptów i fragmentów (Warszawa, 1731) Programma litterarium ad bibliophilos, typothetas et bibliopegos, tum et quosvis liberalium artium amatores... (Warszawa 1732 po polsku, Gdańsk 1743 po łacinie) Specimen historiae Polonae criticae... (Gdańsk 1733, II wyd. tytułowe Warszawa 1735, pierwszy przykład polskiej krytycznej pracy historycznej, która obala podanie o rokoszu Gliniańskim) Anecdota Jablonoviana seu singulari (a) quaedam de celsissima Jablonoviorum domo collecta a... (Warszawa 1751) Próba pióra nowego poety w trzech starych satyrach (Warszawa 1753, parafrazy listu XII i satyr Boileau) Bibliotheca poetarum Polonorum, qui patrio sermone scripserunt, to jest katalog trojaki polskich wierszopisów ojczystym językiem piszących... w: Publiusza Wirgiliusza Marona Księgi wszystkie, to jest ksiąg dwanaście... (Warszawa 1754) Bibliographia Zalusciana (1763–1766) Ludzkość litująca się, czyli obraz nędzy ludzkiej (1768, II. wyd. 1795, tragikomedia) Przypadki niektóre... w niewoli moskiewskiej... (wyd. Józef Epifani Minasowicz).

Pozostałe utwory, kazania i mowy Zaślubienie w cierniowym wieńcu dusz pokutujących Oblubieńcowi Niebieskiemu, Bogu Wcielonemu. Melodramma wierszem w 1 akcie, spisane w drodze paryskiej dla siostry, wizytki warszawskiej, w r. 1720, wyd. w: (Pisma zebrane), Warszawa 1754 Eminencja minimi et pusili syna prawicy i syna wywyższenia w konsystorzu Trójcy Przenajświętszej od wieków in petto destynowana, a dopiero od... Benedykta XIII ostatniego dnia i grudnia, i roku 1726... dwom najmłodszym a oraz najmilszym synom, świętym Ludwikowi Gonzadze i Stanisławowi Kostce, jędrzejowskim nowicjuszom... konferowana i przy solennej introdukcji w Warszawskiej... Metropolii roku 1727 12 października, przy pierwszym otwarciu ust kaznodziejskich... promulgowana, brak miejsca wydania 1728 De situ Varsaviae w: H. Ch. Erndtelius: Varsavia physice illustrata, Warszawa 1730 (rozdz. I) Zbiór poetów polskich przez J. Z. R. K. in 1732, wyd. J.A.Jabłonowski w: Ostafi po polsku..., Lwów (1751) k. 12 i następne Manualae iuris publici Poloniae in statu Reipublicae acephalo nempe de iudicis capturalibus, funere Regis demortui, Comitiis Convocationis et Electionis et Inaugurationis Regis et Reginae consittutionibus... ab... Episcopo Kioviensi pro usu privato collectum, Warszawa 1764; przekł. francuski (1764)